Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (V) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz

https://veredes.es/blog/gl/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-iv-raquel-martinez-alberto-ruiz/

A evolución dos espazos educativos en España

O caso español é máis complicado. A evolución, tanto social coma cultural, do país leva un ritmo diferente ao dos países do noso ámbito e as poucas iniciativas importadas deberán ser adaptadas ás nosas propias condicións particulares. Pártese dunha evidente desvantaxe social e económica nos primeiros anos do século e posteriormente; todas as propostas innovadoras en materia pedagóxica deberán pasar polo filtro imposto por un estado confesional, no que a Igrexa monopolizará a educación, tanto pública coma privada, en todos os niveis escolares.

Portada do número 9 de A.C. 1933 | Fonte: Biblioteca Nacional de España

A principios do ano 1933, a  revista AC, publicación periódica do G.A.T.E.P.A.C.1 dedicaba, de forma monográfica, o seu número 9 ao problema das escolas. No momento de publicar este número da revista, os datos de analfabetismo no país superaban, segundo datos da propia revista, o 50% do total da poboación, achegándose nalgunhas provincias ao 70%. Ante estes datos, os arquitectos do G.A.T.E.P.A.C. formulábanse varias cuestións, que expoñían, do modo tallante que lles era habitual, na primeira páxina da publicación:

España necesita construír 25.000 escolas nun prazo inmediato.

É preciso construír estas escolas co mínimo custo.

A construción dunha escola de luxo (e é luxo todo o innecesario), deixa sen ensino unha porción de nenos. Polo tanto, a urxencia de dar instrución ao maior número posible destes, dentro dos medios que dispón o Estado, obriga a non construír escolas deste tipo.

Hai que afrontar o problema das novas construcións escolares, despois de estudar un plan de conxunto.

Deste plan de conxunto sairán perfectamente determinados unha serie de tipos e de elementos estándar, adaptables aos distintos climas de España.

Nestes tipos estándar só se modificarán os elementos que o clima esixa. Para a creación deles o GATEPAC propón que non se esqueza:

1. Que existe un novo sistema pedagóxico, consecuencia do novo concepto da vida que vén acentuándose despois da gran guerra;

2. Que a célula primaria da escola é a clase;

3. Que existe un problema de orientación na construción;

4. Outro de iluminación e ventilación (renovación de aire);

5. Que debe estudarse a calefacción e soleamiento das clases;

6. Que o conxunto de todos os elementos que forman a escola ha de ligarse dun xeito orgánico e racional (funcional);

7. Que as terrazas, en case todo o noso país, son dunha grande utilidade e que os tellados representan sempre unha superficie perdida;

8. Que hai que rexeitar certos prexuízos, inexistentes xa nos países adiantados. Como son a) monumentalidade, b) fachadas presuntuosas, c) ordenación do plano a base de eixes que só existen realmente sobre taboleiros de debuxo (problema artificioso, resaibo das escolas de arquitectura).

O actual regulamento de escolas imposibilita toda innovación. As leis, pois, deben de modificarse cando se opoñen ao desenvolvemento racional de novos conceptos.2

Resulta paradoxal que apenas hai 80 anos fose necesario reivindicar condicións de habitabilidade nas escolas, que a día de hoxe se converteron en mínimos innegociables no deseño de calquera espazo público. Pero é certo que as premisas establecidas en canto á arquitectura escolar en España distaban moito destas formulacións dos novos arquitectos do GATEPAC e estaban moito máis en consonancia con criterios elitistas segundo os cales a educación estaba reservada para unha determinada clase social, e en calquera caso, controlada de forma case exclusiva pola Igrexa católica.

Non é ata a Constitución de 1812 que a Educación se formula como unha cuestión de Estado. A partir deste momento, os sucesivos gobernos comezarán a formular, en sintonía co resto de estados europeos e os novos movementos hixienistas, unha serie de reformas destinadas a dotar o país da mínima infraestrutura escolar necesaria para combater as desmesuradas cifras de analfabetismo.

En calquera caso, a mediados do século XIX, ningún dos sucesivos intentos de reforma da educación dera froitos. Se ben os resultados prácticos destas ideas son pouco consistentes, é certo que as novas formulacións, referidas fundamentalmente ás condicións hixiénicas da aula, supoñen unha base importante sobre a que se poderá traballar de forma progresiva, aínda que lenta, nos anos posteriores.

Como exemplo da mentalidade referida, podemos analizar brevemente un dos proxectos propostos no decreto lei redactado polo ministerio de Fomento en 1869, elaborado pola Escola de Arquitectura de Madrid e destinado a “Escola Pública para ambos os dous sexos en poboación menor de 500 almas”.

Planta da Escola pública para ambos sexos en población menor de 500 almas | Fonte: BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula

Como se pode ver, non se considera a división do alumnado por idades, senón exclusivamente por sexos. Esta división afecta non só ao espazo de aulas, senón aos aseos, os patios de xogos e mesmo os accesos e vestíbulos de comunicación coas aulas. As ideas de segregación por sexos lévanse a extremos case cómicos cando analizamos a situación do estrado do mestre, situado no medio do tabique de separación das aulas, a cabalo entre ambas as dúas.

Convén destacar que no corpo de entrada, entre os vestíbulos de comunicación, se sitúa un elemento novidoso: a biblioteca, concibida ademais como espazo público accesible para a poboación local. Aínda que non podemos deixar de sinalar que o acceso a esta biblioteca se realiza exclusivamente a través do vestíbulo destinado aos nenos. Case a finais do século XIX, o acceso da poboación feminina á cultura se consideraba algo case exótico, cando non directamente reprobable.

Máis alá das directrices marcadas polo ministerio de Fomento, estes últimos anos do século propiciaron a aparición de iniciativas de innovación pedagóxica, importadas na súa gran maioría dos países de Centroeuropa que, agás casos notables como as Escolas Aguirre, tiveron escasa repercusión no sistema educativo español, pero que serviron de xerme de modelos posteriores de indubidable importancia, como os centros educativos creados no Outeiro dos Chopos, de Madrid.

Entre estas iniciativas experimentais paga a pena mencionar a Escola Froebel, baseada nas ideas do pedagogo alemán propulsor dos novos métodos de educación preescolar, inaugurada en 1879. Neste caso concreto podemos apreciar unha primeira intención de adaptar os espazos educativos ao sistema pedagóxico. A aula segue sendo o centro do proceso educativo pero comezan a aparecer conceptos novidosos, como o xardín, deseñado para a súa utilización como espazo de clases en épocas de bo tempo, o ximnasio e mesmo unha pequena zona de hortos para os alumnos.

Raquel Martínez y Alberto Ruiz
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. maio 2014

Notas:

1 Grupo de Artistas e Técnicos Españois para o Progreso da Arquitectura Contemporánea, fundado en 1930 como rama española dos CIAM.

2 A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933.

Bibliografía

Monografías:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Recursos en línea:

O Blogue de Stepien e Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Outubro de 2009 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

https://veredes.es/blog/gl/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-vi-raquel-martinez-alberto-ruiz/

Es Doctor Arquitecto por la ETSAM, compaginando su actividad profesional con la docencia y la investigación en la URJC. Los artículos son un reflejo de la inquietud, reflexión y pensamiento en torno a mi pasión: la arquitectura.

follow me

Arquivado en: faro, Raquel Martínez - Alberto Ruiz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,