IniciofaroEspacios para aprender. Arquitectura y Docencia (VI) | Raquel Martínez - Alberto...

[:es]Espacios para aprender. Arquitectura y Docencia (VI) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:gl]Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (VI) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:en]Spaces to learn. Architecture and Teaching (VI) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:]

[:es]

[:es]Espacios para aprender. Arquitectura y Docencia (V) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:gl]Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (V) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:en]Spaces to learn. Architecture and Teaching (V) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:]

El modelo arquitectónico de la Institución Libre de Enseñanza

Anteriormente hemos citado la influencia de la Iglesia Católica en el sistema educativo. Esta relación entre Iglesia y Educación no es propiamente de influencia, sino de auténtico monopolio en estos años. En 1875, una circular del ministro de Fomento a los rectores de universidad advertía de la necesidad de vigilancia

para que en los establecimientos que dependen de su autoridad no se enseñe nada contrario al dogma católico ni a la sana moral”.1

Contra este planteamiento gubernamental se posicionaron un buen número de profesores, que se adhirieron en 1876, a una nueva organización creada por Francisco Giner de los Ríos, la Institución Libre de Enseñanza. La defensa de la libertad de cátedra y la independencia de la educación respecto a dogmas morales y religiosos son las bases de esta nueva comunidad académica que, hasta el comienzo de la Guerra Civil, se convirtió en el cauce de introducción de las nuevas teorías pedagógicas en España.

La introducción de conceptos novedosos por parte de la ILE hacía necesaria la concepción de nuevos espacios educativos. La eliminación de la segregación por sexos, la enseñanza aconfesional y la concepción de la educación como un proceso activo, alejado de los planteamientos tradicionales en que se concebía al maestro como un mero transmisor de información, se traduce en nuevos proyectos de centros escolares, como el promovido – aunque no construido – en el Paseo de la Castellana, en la ubicación actual de la Escuela Superior del Ejército. Esta escuela contaría con talleres, gimnasio, aulas especiales destinadas a laboratorio, dibujo, música, además de espacios libres ajardinados que seguían los conceptos del sistema Froebel.

La influencia de la ILE fue creciendo a medida que algunos de sus alumnos más ilustres se fueron incorporando a la vida política e intelectual española. La importancia de la institución se hizo particularmente patente con la llegada de la II República y su identificación política con esta supuso su desmantelamiento tras el fin de la Guerra Civil. El régimen del General Franco consideró la ILE como un organismo subversivo, contrario a los ideales religiosos y morales que se habrían de imponer en España y procedió a su disolución y confiscación de sus bienes. La gran mayoría de los integrantes de la Institución tuvieron que exiliarse o enfrentarse a la censura.

En cualquier caso, en los años anteriores a su desaparición, varias de las iniciativas promovidas directa o indirectamente por la ILE cristalizaron en la creación de algunas de las más importantes instituciones pedagógicas de los primeros años del siglo XX. Esta creación vino, además, acompañada de la construcción de nuevas infraestructuras educativas. La Junta de Ampliación de Estudios (1907), la Residencia de Estudiantes (1910) o el Instituto Escuela (1918) se instalaron de forma definitiva en una serie de edificios construidos en un magnífico enclave madrileño, conocido como la Colina de los Chopos.

Centrándonos en los edificios de uso puramente educativo, podemos destacar los dos realizados por dos jóvenes arquitectos, Carlos Arniches y Martín Domínguez, el Instituto de Secundaria y el Pabellón de Párvulos. Ambos edificios, junto al Auditorio y Biblioteca para la Residencia de Estudiantes, transformado años después por Miguel Fisac en la actual Iglesia del Espíritu Santo, se convirtieron en la decidida apuesta de la todavía balbuceante arquitectura de vanguardia española por un nuevo modelo de espacio educativo, basado en aquellos conceptos reclamados por el GATEPAC –orientación, iluminación, ventilación.

Arniches y Domínguez consiguieron, además, con la obra del Pabellón de Párvulos, un edificio innovador, incorporando elementos novedosos, como la iluminación del corredor de acceso a las aulas mediante un ventanal situado en cubierta que complementaba el gran frente acristalado de estas; la integración del espacio de circulación a las aulas mediante paneles móviles, y el gran hallazgo, diseñado en colaboración con Eduardo Torroja, de las marquesinas voladas de hormigón armado. Estas marquesinas se convirtieron en la imagen más característica del edificio a la vez que funcionaban como zona de descanso de los niños al abrigo de la lluvia o el sol.

Pabellón de Párvulos del Instituto Escuela. Madrid. Arq. Arniches e Dominguez. 1933-1936 | Fuentes: Flickr y Blog de Stepien y Barno.

Este destacado conjunto escolar tuvo un corto recorrido, ya que su reconversión posterior a la Guerra Civil, bajo los auspicios del Opus Dei, terminó por modificar de forma profunda, no solo su ideario educativo sino también, y de forma radical, la constitución de sus edificios.

Una vez comenzada la guerra, y como suele ser habitual en este tipo de situaciones, la educación se convirtió en propaganda. La carga ideológica se radicalizó tanto en un bando como en otro, e iniciativas como la propuesta por la ILE dejaron de tener acomodo entre los intereses inmediatos de ambos gobiernos. Más aún cuando, una vez consumada la victoria del bando franquista, las prioridades se centraron en eliminar cualquier resto de la situación previa. Para ello se procedió, con carácter urgente, al desmantelamiento de las estructuras educativas introducidas por la República, a la transformación de los organismos e instituciones ya asentadas – el Instituto Escuela se convirtió en el Ramiro de Maeztu y el recién creado CSIC sustituyó a la Junta de Ampliación de Estudios – y, sobre todo, a la depuración por razones políticas de la mayoría del cuerpo de maestros de escuela.

Raquel Martínez y Alberto Ruiz
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. mayo 2014

Notas:
1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula

Bibliografía

Monografías:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Recursos en línea:

El Blog de Stepien y Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en julio de 2012] Disponible en web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Octubre de 2009 2010 [Consulta en julio de 2012]  Disponible en web

[:es]Espacios para aprender. Arquitectura y Docencia (VII) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:gl]Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (VII) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:en]Spaces to learn. Architecture and Teaching (VII) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz[:]

[:gl]https://veredes.es/blog/gl/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-v-raquel-martinez-alberto-ruiz/

El modelo arquitectónico de la Institución Libre de Enseñanza

Anteriormente citamos a influencia da Igrexa Católica no sistema educativo. Esta relación entre Igrexa e Educación non é propiamente de influencia, senón de auténtico monopolio nestes anos. En 1875, unha circular do ministro de Fomento aos reitores de universidade advertía da necesidade de vixilancia

para que nos establecementos que dependen da súa autoridade non se ensine nada contrario ao dogma católico nin á sa moral”.1

Contra esta formulación gobernamental posicionáronse un bo número de profesores, que se adheriron en 1876, a unha nova organización creada por Francisco Giner de los Ríos, a Institución Libre de Ensino. A defensa da liberdade de cátedra e a independencia da educación respecto a dogmas morais e relixiosos son as bases desta nova comunidade académica que, ata o comezo da Guerra Civil, se converteu na canle de introdución das novas teorías pedagóxicas en España.

A introdución de conceptos novidosos por parte da ILE facía necesaria a concepción de novos espazos educativos. A eliminación da segregación por sexos, o ensino aconfesional e a concepción da educación como un proceso activo, afastado das formulacións tradicionais en que se concibía o mestre como un mero transmisor de información, se traduce en novos proxectos de centros escolares, como o promovido – aínda que non construído – no Paseo da Castelá, na situación actual da Escola Superior do Exército. Esta escola contaría con talleres, ximnasio, aulas especiais destinadas a laboratorio, debuxo, música, ademais de espazos libres axardinados que seguían os conceptos do sistema Froebel.

A influencia da ILE foi crecendo a medida que algúns dos seus alumnos máis ilustres se foron incorporando á vida política e intelectual española. A importancia da institución fíxose particularmente patente coa chegada da II República e a súa identificación política con esta supuxo o seu desmantelamento tras o fin da Guerra Civil. O réxime do Xeneral Franco considerou a ILE como un organismo subversivo, contrario aos ideais relixiosos e morais que se haberían de impoñer en España e procedeu á súa disolución e confiscación dos seus bens. A gran maioría dos integrantes da Institución tiveron que exiliarse ou enfrontarse á censura.

En calquera caso, nos anos anteriores á súa desaparición, varias das iniciativas promovidas directa ou indirectamente pola ILE cristalizaron na creación dalgunhas das máis importantes institucións pedagóxicas dos primeiros anos do século XX. Esta creación veu, ademais, acompañada da construción de novas infraestruturas educativas. A Xunta de Ampliación de Estudos (1907), a Residencia de Estudantes (1910) ou o Instituto Escola (1918) instaláronse de forma definitiva nunha serie de edificios construídos nun magnífico enclave madrileño, coñecido como o Outeiro dos Chopos.

Centrándonos nos edificios de uso puramente educativo, podemos destacar os dous realizados por dous novos arquitectos, Carlos Arniches e Martín Domínguez, o Instituto de Secundaria e o Pavillón de Párvulos. Ambos os dous edificios, xunto ao Auditorio e Biblioteca para a Residencia de Estudantes, transformado anos despois por Miguel Fisac na actual Igrexa do Espírito Santo, convertéronse na decidida aposta da aínda balbuceante arquitectura de vangarda española por un novo modelo de espazo educativo, baseado naqueles conceptos reclamados polo GATEPAC -orientación, iluminación, ventilación.

Arniches e Domínguez conseguiron, ademais, coa obra do Pavillón de Párvulos, un edificio innovador, incorporando elementos novidosos, como a iluminación do corredor de acceso ás aulas mediante un ventanal situado en cuberta que complementaba a gran fronte acritalar destas; a integración do espazo de circulación ás aulas mediante paneis móbiles, e o grande achado, deseñado en colaboración con Eduardo Torroja, das marquesiñas voadas de formigón armado. Estas marquesiñas convertéronse na imaxe máis característica do edificio á vez que funcionaban como zona de descanso dos nenos ao abeiro da chuvia ou o sol.

Pavillón de Párvulos do Instituto Escola. Madrid. Arq. Arniches e Dominguez. 1933-1936 | Fontes: Flickr e El Blog de Stepien y Barno.

Este destacado conxunto escolar tivo un curto percorrido, xa que a súa reconversión posterior á Guerra Civil, baixo os auspicios do Opus Dei, rematou por modificar de forma profunda, non só o seu ideario educativo senón tamén, e de forma radical, a constitución dos seus edificios.

Unha vez comezada a guerra, e como adoita ser habitual neste tipo de situacións, a educación converteuse en propaganda. A carga ideolóxica radicalizouse tanto nun bando coma noutro, e iniciativas como a proposta pola ILE deixaron de ter acomodo entre os intereses inmediatos de ambos os dous gobernos. Máis aínda cando, unha vez consumada a vitoria do bando franquista, as prioridades se centraron en eliminar calquera resto da situación previa. Para iso procedeuse, con carácter urxente, ao desmantelamento das estruturas educativas introducidas pola República, á transformación dos organismos e institucións xa asentadas – o Instituto Escola converteuse no Ramiro de Maeztu e o recén creado CSIC substituíu a Xunta de Ampliación de Estudos – e, sobre todo, á depuración por razóns políticas da maioría do corpo de mestres de escola.

Raquel Martínez e Alberto Ruiz
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. maio 2014

Notas:

1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula

Bibliografía

Monografías:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Recursos en línea:

O Blogue de Stepien e Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Outubro de 2009 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

https://veredes.es/blog/gl/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-vii-raquel-martinez-alberto-ruiz/

[:en]https://veredes.es/blog/en/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-v-raquel-martinez-alberto-ruiz/

The architectural model of the Free Institution of Education

Previously we have mentioned the influence of the Catholic Church in the educational system. This relation between Church and Education is not properly of influence, but of authentic monopoly in these years. In 1875, one circular letter of the secretary of Promotion he was warning the rectors of university of the need of vigilance

in order that in the establishments that depend on his authority should be taught not opposite at all neither to the catholic dogma nor to the healthy morality”.1

Against this governmental exposition a good number of teachers positioned, that adhirieron in 1876, to a new organization created by  Francisco Giner de los Ríos, the Free Institution of Education. The defense of the freedom of chair and the independence of the education with regard to moral and religious dogmas are the bases of this new academic community that, until the beginning of the Civil war, turned into the riverbed of introduction of the new pedagogic theories into Spain.

The introduction of new concepts on the part of the ILE was making necessary the conception of new educational spaces. The elimination of the segregation by sexes, the education aconfesional and the conception of the education like an active process removed from the traditional expositions in which the teacher was conceived as a mere transmitter of information, is translated in new projects of school centers, as the promoted one – though not constructed – in the Walk of the Castilian one, in the current location of the High school of the Army. This school would possess workshops, gymnasium, special classrooms destined for laboratory, drawing, music, besides free landscaped spaces that were following the concepts of the system Froebel.

The influence of the ILE was growing as some of his more illustrious pupils were joining to the political and intellectual Spanish life. The importance of the institution became particularly clear by the arrival of the Republic II and his political identification by this one supposed his dismantlement after the end of the Civil war. The regime of the General Franco considered the ILE to be a subversive, opposite organism to ideal religious and moral that should be imposed in Spain and proceeded to his dissolution and confiscation of his goods. The great majority of the members of the Institution had to go into exile or to face the censorship.

In any case, in the years previous to his disappearance, you change of the promoted initiatives directly or indirectly for the ILE they crystallized in the creation of some of the most important pedagogic institutions of the first years of the 20th century. This creation came, in addition, accompanied from the construction of new educational infrastructures. The Meeting extension of Studies (1907), the Students’ Residence (1910) or the Institute School (1918) they established themselves of definitive form in a series of buildings constructed in a magnificent enclave of Madrid, known as the Colina de los Chopos.

Centring on the buildings of purely educational use, we can emphasize both realized ones for two young architects, Carlos Arniches and Martin Domínguez, the Institute of Secondary and the Pavilion of Preschoolers. Both buildings, close to the Audience and Library for the Students’ Residence, transformed some years later for Michael Fisac in the current Church of the Holy Spirit, turned into the determined bet of still balbuceante architecture of Spanish forefront for a new model of educational space, based on those concepts claimed by the GATEPAC – orientation, lighting, ventilation.

Arniches and Domínguez obtained, in addition, with the work of the Pavilion of Preschoolers, an innovative building, incorporating new elements, as the lighting of the corridor of access to the classrooms by means of a large window placed in cover that was complementing the great glazed front of these; the integration of the space of traffic to the classrooms by means of mobile panels, and the great finding designed in collaboration with Eduardo Torroja, of the marquees demolished of reinforced concrete. These marquees turned into the image most typical of the building simultaneously that were working as zone of rest of the children sheltered by the rain or the Sun.

Pavilion of Preschoolers of the Institute School. Madrid. Arq. Arniches and Dominguez. 1933-1936 | Sources: Flickr and El Blog de Stepien y Barno.

This out-standing school set had a short tour, since his restructuring later to the Civil war, under the patronages of the Opus Dei, ended for modifying of deep form, not alone his educational ideology but also, and of radical form, the constitution of his buildings.

Once begun the war, and since it is in the habit of being habitual in this type of situations, the education turned into propaganda. The ideological load became more radical so much in a decree as in other one, and initiatives like the offer as the ILE stopped having arrangement between the immediate interests of both governments. Even more when, once perfect the victory of the pro-Franco decree, the priorities centred on eliminating any rest of the previous situation. For it one proceeded, with urgent character, to the dismantlement of the educational structures introduced by the Republic, to the transformation of the organisms and already based institutions – the Institute School turned into the Ramiro de Maeztu and newly created CSIC substituted the Meeting extension of Studies – and, especially, the purification for political reasons of the majority of the teachers’ body of school.

Raquel Martínez and Alberto Ruiz
architects, teachers and investigators
Madrid. may 2014

Notes:

1 Mentioned by Francisco Burgos in La Arquitectura del Aula

Bibliography

Monographs:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Resources on line:

Stepien y Barno´s blog. La enseñanza según Louis Kahn [on line] April, 2010 [It Consults in July, 2012] Available in web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [on line]. October, 2009, 2010 [It Consults in July, 2012] Available in web

https://veredes.es/blog/en/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-vii-raquel-martinez-alberto-ruiz/

[:]

Alberto Ruiz Colmenar
Alberto Ruiz Colmenarhttps://arquitecturaconminusculas.wordpress.com/
Doctor arquitecto por la ETSAM, compagina su actividad profesional con la docencia y la investigación. Los artículos son un reflejo de la inquietud, reflexión y pensamiento acerca de la arquitectura.
ARTÍCULOS RELACIONADOS
ARTÍCULOS DEL AUTOR
0 0 votos
Article Rating
Suscribirse
Notificarme
guest
0 Comments
Los más recientes
Los más viejos Los más votados

Espónsor

Síguenos

23,683FansMe gusta
5,321SeguidoresSeguir
1,844SeguidoresSeguir
23,782SeguidoresSeguir

Promoción

También:

feedly

Columnistas destacados

Íñigo García Odiaga
87 Publicaciones0 COMENTARIOS
Antonio S. Río Vázquez
57 Publicaciones0 COMENTARIOS
José del Carmen Palacios Aguilar
54 Publicaciones0 COMENTARIOS
Aldo G. Facho Dede
50 Publicaciones0 COMENTARIOS