Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (VI) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz

El modelo arquitectónico de la Institución Libre de Enseñanza

Anteriormente citamos a influencia da Igrexa Católica no sistema educativo. Esta relación entre Igrexa e Educación non é propiamente de influencia, senón de auténtico monopolio nestes anos. En 1875, unha circular do ministro de Fomento aos reitores de universidade advertía da necesidade de vixilancia “para que nos establecementos que dependen da súa autoridade non se ensine nada contrario ao dogma católico nin á sa moral”1. Contra esta formulación gobernamental posicionáronse un bo número de profesores, que se adheriron en 1876, a unha nova organización creada por Francisco Giner de los Ríos, a Institución Libre de Ensino. A defensa da liberdade de cátedra e a independencia da educación respecto a dogmas morais e relixiosos son as bases desta nova comunidade académica que, ata o comezo da Guerra Civil, se converteu na canle de introdución das novas teorías pedagóxicas en España.

A introdución de conceptos novidosos por parte da ILE facía necesaria a concepción de novos espazos educativos. A eliminación da segregación por sexos, o ensino aconfesional e a concepción da educación como un proceso activo, afastado das formulacións tradicionais en que se concibía o mestre como un mero transmisor de información, se traduce en novos proxectos de centros escolares, como o promovido – aínda que non construído – no Paseo da Castelá, na situación actual da Escola Superior do Exército. Esta escola contaría con talleres, ximnasio, aulas especiais destinadas a laboratorio, debuxo, música, ademais de espazos libres axardinados que seguían os conceptos do sistema Froebel.

A influencia da ILE foi crecendo a medida que algúns dos seus alumnos máis ilustres se foron incorporando á vida política e intelectual española. A importancia da institución fíxose particularmente patente coa chegada da II República e a súa identificación política con esta supuxo o seu desmantelamento tras o fin da Guerra Civil. O réxime do Xeneral Franco considerou a ILE como un organismo subversivo, contrario aos ideais relixiosos e morais que se haberían de impoñer en España e procedeu á súa disolución e confiscación dos seus bens. A gran maioría dos integrantes da Institución tiveron que exiliarse ou enfrontarse á censura.

En calquera caso, nos anos anteriores á súa desaparición, varias das iniciativas promovidas directa ou indirectamente pola ILE cristalizaron na creación dalgunhas das máis importantes institucións pedagóxicas dos primeiros anos do século XX. Esta creación veu, ademais, acompañada da construción de novas infraestruturas educativas. A Xunta de Ampliación de Estudos (1907), a Residencia de Estudantes (1910) ou o Instituto Escola (1918) instaláronse de forma definitiva nunha serie de edificios construídos nun magnífico enclave madrileño, coñecido como o Outeiro dos Chopos.

Centrándonos nos edificios de uso puramente educativo, podemos destacar os dous realizados por dous novos arquitectos, Carlos Arniches e Martín Domínguez, o Instituto de Secundaria e o Pavillón de Párvulos. Ambos os dous edificios, xunto ao Auditorio e Biblioteca para a Residencia de Estudantes, transformado anos despois por Miguel Fisac na actual Igrexa do Espírito Santo, convertéronse na decidida aposta da aínda balbuceante arquitectura de vangarda española por un novo modelo de espazo educativo, baseado naqueles conceptos reclamados polo GATEPAC -orientación, iluminación, ventilación.

Arniches e Domínguez conseguiron, ademais, coa obra do Pavillón de Párvulos, un edificio innovador, incorporando elementos novidosos, como a iluminación do corredor de acceso ás aulas mediante un ventanal situado en cuberta que complementaba a gran fronte acritalar destas; a integración do espazo de circulación ás aulas mediante paneis móbiles, e o grande achado, deseñado en colaboración con Eduardo Torroja, das marquesiñas voadas de formigón armado. Estas marquesiñas convertéronse na imaxe máis característica do edificio á vez que funcionaban como zona de descanso dos nenos ao abeiro da chuvia ou o sol.

Pavillón de Párvulos do Instituto Escola. Madrid. Arq. Arniches e Dominguez. 1933-1936 | Fontes: Flickr e El Blog de Stepien y Barno.

Este destacado conxunto escolar tivo un curto percorrido, xa que a súa reconversión posterior á Guerra Civil, baixo os auspicios do Opus Dei, rematou por modificar de forma profunda, non só o seu ideario educativo senón tamén, e de forma radical, a constitución dos seus edificios.

Unha vez comezada a guerra, e como adoita ser habitual neste tipo de situacións, a educación converteuse en propaganda. A carga ideolóxica radicalizouse tanto nun bando coma noutro, e iniciativas como a proposta pola ILE deixaron de ter acomodo entre os intereses inmediatos de ambos os dous gobernos. Máis aínda cando, unha vez consumada a vitoria do bando franquista, as prioridades se centraron en eliminar calquera resto da situación previa. Para iso procedeuse, con carácter urxente, ao desmantelamento das estruturas educativas introducidas pola República, á transformación dos organismos e institucións xa asentadas – o Instituto Escola converteuse no Ramiro de Maeztu e o recén creado CSIC substituíu a Xunta de Ampliación de Estudos – e, sobre todo, á depuración por razóns políticas da maioría do corpo de mestres de escola.

Raquel Martínez e Alberto Ruiz

arquitectos, docentes e investigadores

Madrid. maio 2014

Notas:

1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula

Bibliografía

Monografías:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Recursos en línea:

O Blogue de Stepien e Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Outubro de 2009 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

Es Doctor Arquitecto por la ETSAM, compaginando su actividad profesional con la docencia y la investigación en la URJC. Los artículos son un reflejo de la inquietud, reflexión y pensamiento en torno a mi pasión: la arquitectura.

follow me

Arquivado en: faro, Raquel Martínez - Alberto Ruiz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,