Espazos para aprender. Arquitectura e Docencia (VII) | Raquel Martínez – Alberto Ruiz

https://veredes.es/blog/gl/espacios-para-aprender-arquitectura-y-docencia-vi-raquel-martinez-alberto-ruiz/

Paralización e rexurdir do espazo educativo na segunda metade do século XX

As consecuencias económicas da guerra, unidas ao illamento sufrido polo país nos anos inmediatamente posteriores a esta traduciuse, así mesmo, na case absoluta paralización da actividade construtiva no ámbito educativo, máis alá dalgunhas edificacións escolares incluídas na reconstrución emprendida polo Servizo Nacional de Rexións Devastadas, e de certas actuacións simbólicas, como a xa citada intervención nos edificios do Outeiro dos Chopos.

Os anos da ditadura transcorreron, desta forma, marcados polo monopolio ideolóxico da Igrexa en cuestións educativas. Deixáronse de lado as formulacións máis innovadoras para reforzar os valores sobre os que o Estado pretendía edificar a súa armazón ideolóxica. Esta situación comezará a reverterse a finais dos anos 50, e será máis por unha lóxica evolución social que por unha verdadeira vontade das autoridades. Como sinala Francisco Burgos,

“a actualización morfolóxica das escolas non será, salvo excepcións, o produto da interpretación en clave espacial dunha determinada pedagoxía”.1

Lo certo é que toda unha nova xeración de españois comeza a asumir as realidades dun mundo ao que España aínda se resistía a incorporarse. E os arquitectos, abandonados xa moitos dos paralizantes prexuízos ideolóxicos da posguerra, van encontrar no desenvolvemento de novas tipoloxías escolares un campo de experimentación propicio.

Outra circunstancia resulta determinante para a aparición dun novo tipo de edificación escolar. O Concilio Vaticano II -convocado en 1959- supón unha xustificación perfecta para a progresiva modernización do ensino relixioso, maioritario en España. A necesidade de integración das institucións educativas relixiosas nunha sociedade civil coa que empezaban a perder o paso obriga a reformular moitos dos conceptos educativos inamovibles ata entón. Para iso recorrerase, ironicamente, a moitas das formulacións introducidos polos movementos progresistas de finais do XIX. Recuperarase o ensino graduado – aínda non a separación por sexos; a actividade alternativa á puramente docente, a relación coa Natureza e, nun plano máis concreto, os criterios hixienistas de ventilación, iluminación e orientación que darán lugar ás novas construcións escolares. Exemplos destas novas formulacións podemos encontrar no Instituto A Nosa Señora de Santa María, proxectado en 1960 por Antonio Fernández Alba ou o Ximnasio do Colexio Marabillas, de Alejandro de la Sota.

Por outra parte, o Estado comezará a involucrarse dunha forma máis activa na organización do sistema educativo e, aínda que haberá que esperar aos últimos momentos da ditadura, irán aparecendo sucesivas iniciativas como a Lei Xeral de Educación de 1970, ou a convocatoria do Premio Nacional de Arquitectura de 1971, dedicado á construción dun prototipo escolar acorde a esta nova normativa. Coa chegada da democracia, acometerase un notable impulso do parque escolar, aínda que as urxencias na súa realización motivarán a adopción de criterios de deseño económicos e obsoletos, afastados das respostas axeitadas ás necesidades reais e aos desafíos do sector educativo do inminente cambio de século.

Instituto Nuestra Señora de Santa María, Madrid. Arq. Antonio Fernández Alba, 1960 | Fuente: Fundación DoCoMoMo Ibérico
Gimnasio del Colegio Maravillas. Madrid. Arq. Alejandro de la Sota, 1960 | Fuente: Fundación DoCoMoMo Ibérico

Perspectiva de futuro.

Como sinalamos, nos últimos anos do século XX e os primeiros do século XXI, a concepción dos espazos docentes estivo marcada máis por criterios económicos – derivados da necesidade de rápida e ampla resposta ante a universalidade da educación e o boom demográfico – que por criterios pedagóxicos e de calidade arquitectónica.

Así mesmo, a incorporación das TIC aos espazos educativos é aínda moi lenta – se ben o é tamén a súa incorporación ás propias metodoloxías docentes – apenas como dispositivos adheridos á arquitectura prexistente pero sen impacto na súa xénese.

Encontrámonos nun momento de profundo cambio no ensino, e a arquitectura, como fixo no pasado, debe encontrar o modo de ofrecer unha resposta mediante espazos educativos que non só permitan o desenvolvemento de novas metodoloxías, senón que ademais contribúan a estas.

Raquel Martínez e Alberto Ruiz
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. xuño 2014

Notas:

1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula

Bibliografía

Monografías:

GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962

LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010

BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007

A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937

Recursos en línea:

O Blogue de Stepien e Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Outubro de 2009 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web

Es Doctor Arquitecto por la ETSAM, compaginando su actividad profesional con la docencia y la investigación en la URJC. Los artículos son un reflejo de la inquietud, reflexión y pensamiento en torno a mi pasión: la arquitectura.

follow me

Arquivado en: faro, Raquel Martínez - Alberto Ruiz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,