Novas ferramentas proxectuais de referencia: HiperMaterialidad | Miquel Lacasta

maqueta prototipo del proyecto Protofactory realizada por Marta García-Orte y Aaron Tregent del encuentro entre las tres disciplinas architecture, landscape and environment realizada para el Design Studio de Iñaki Ábalos y Javier García-Germán en el curso 2010-2011 del BIArch
Maqueta prototipo do proxecto Protofactory realizada por Marta García-Orte e Aaron Tregent do encontro entre as tres disciplinas: architecture, landscape and environment realizada para o Design Studio de Iñaki Ábalos e Javier García-Germán no curso 2010-2011 da BIArc

“Non hai arquitectura sen confianza na materia.”

Luis Moreno Mansilla1

Introdución

Si entendemos a idea de materia na súa forma filosófica, a saber, todo o que existe fóra do espírito e independientemente do pensamento, ou noutras palabras, a parte non espiritual e non ideal do real, teremos unha definición puramente negativa. Podemos quedarnos con esa definición e esbozar o papel da materialidad na arquitectura como un lugar de destino. Podemos fixar toda decisión do matérico como subproducto non pensado de decisións previas, como pura consecuencia. O matérico, si seguimos estirando do fío anterior, vén ser todo aquilo que non ten conciencia, todo o que non pensa, todo o que está desprovisto de memoria, de intelixencia, de vontade e afectividade.

Quizais isto valla para o pensamento económico tradicional ou teña sentido para a metafísica, pero non pensamos que este precepto sexa válido para a arquitectura. E aínda menos para a teoría da arquitectura, como non o é para a física contemporánea, que dota á materia de capacidades pensantes, no mesmo momento que incorpora o vector tempo, é dicir de memoria, na súa formulación a partir da física cuántica. Ou por facelo moito máis sinxelo, da estrita condición material da arquitectura, todos sacamos leccións que teñen que ver coa memoria, a intelixencia, a vontade e/ou a afectividad. Quizais en términos aristotélicos a materia non pensa, pero sen dúbida a materia fai pensar, aporta non xa unha parte marginal da experiencia espacial, senón unha parte central e estructuralmente constitutiva.

Avancemos un pouco máis. A definición de materialismo fai referencia a

toda doutrina ou actitude que privilexia, dunha maneira ou outra, á materia.2

Aquí si que a arquitectura pode empezar a sentirse reflectida. En certa medida toda reflexión arquitectónica de valor ten algo, ou moito, de materialismo, en tanto que ser materialista non consiste en negar a existencia do pensamento, consiste máis ben en negar o carácter absoluto e a independencia ontológica do pensar, a súa condición transcendente, que no caso de seguir con este razoamento, só levaríannos a Deus.

Materialidad e Contemporaneidade

Moi ao contrario, a versión contemporánea do materialismo permite relacionar materia e pensamento dunha forma intrincada e indiscernible. Para facelo máis fácil de dixerir, da mesma maneira que resulta absurdo dicir que como dou un paseo, son paseo, nunha caricatura extrema dun idealismo feroz, tamén é absurdo dicir que soamente pasean os meus átomos, a miña constitución física primordial, e o conxunto de reflexións, afeccións e observacións propias do acto de pasear, danse noutra esfera, que non a do paseo mesmo. En definitiva, facer e pensar, pensar e ser en si, veñen estar tan interrelacionados que son un, da mesma maneira que pensar arquitectura e a arquitectura en si mesma, son inseparables.

Unha vez asumido este marco básico, parécenos crucial dar conta de varios aspectos da relación entre o cerebro e a man, é dicir da relación indisociable entre o pensar e o facer, entre o idealista e o materialista, que en definitiva, son un. O feito material da arquitectura conleva unha preposición ética, que pode asimilarse á vontade pragmática do artesán de facer as cousas ben. E entender que aínda que esta condición material da arquitectura céntrase especificamente nunha esfera técnica, o que en realidade está a producirse nunha estrutura cultural.

En toda reflexión sobre a materialidad da arquitectura deberiamos incorporar a conexión entre a man e a cabeza, da mesma maneira que todo bo artesán

mantén un diálogo entre unhas prácticas concretas e o pensamento.3

Neste sentido, parécenos central establecer a relación primigenia do matérico e a significación material da arquitectura como un espazo á vez de reflexión e de acción, que parte do que Richard Sennett chama o desenvolvemento da destreza, ou o que antigamente chamabamos oficio. Para desenvolver un corpo de pensamento cultural, pero tamén tecnolóxico, social, económico e político, a partir da idea de materialidad debemos asumir en primeiro lugar que

todas as habilidades, incluso as máis abstractas, empezan como prácticas corporais, e en segundo lugar, que a compresión técnica desenvólvese a través do poder da imaxinación. O primeiro argumento céntrase no coñecemento que se obtén na man a través do tacto e o movemento. O argumento acerca da imaxinación comeza coa exploración da linguaxe que tenta dirixir e orientar a habilidade corporal. Esta linguaxe alcanza a súa máxima funcionalidade cando mostra de modo imaxinativo como facer algo.4

HiperMaterialidades

É desde esta dobre perspectiva, a dun materialismo conceptual, e a da implicación e o perfeccionamento de habilidades, que queremos entender a idea de HiperMaterialidad como ferramenta proyectual de referencia da arquitectura. É dicir, o material da arquitectura é unha materialidad repleta de propiedades, de capacidades e potencialidades que transcenden a concepción propia daquilo que o material é, e lanza o matérico en arquitectura a unha dimensión central para a constitución de significacións. O HiperMaterial como ferramenta tanto da man como do cerebro, do feito arquitectónico en si mesmo, como da construción da narrativa asociada a toda experiencia espacial.

Se entendemos que o tecido esencial de toda arquitectura, pero tamén de toda cidade, é aquel con o que fisicamente está constituída, a idea de HiperMaterialidad pretende dar unha volta de porca a esta obviedad. En realidade, falamos aquí non soamente de pel e das capas dunha certa consideración epitelial da arquitectura, moi popular nos últimos 10 ou 15 anos, senón máis profundamente, do construído, o producido e o real.

Pero hai máis, aos materiais con propiedades, non soamente táctiles, evocadoras e lixeiras, hai que sumar aspectos performativos, relacionales e emocionais. De feito esta corrente de reflexión non é nova. Nos anos 60 irrompe con forza a consideración da natureza como actor central no proceso proyectual do obxecto arquitectónico, e por conseguinte o seu materialidad. A relación entre fondo e figura fusiónanse nunha lóxica moito máis aberta, onde a figura é tamén fondo, e o fondo se transmuta en figura.

A obra arquitectónica por tanto, non se concibe como un obxecto material acabado senón que o fai como un artefacto capaz de xerar procesos e intercambios co medio no que se sitúa, desdibujando os seus límites ao permitir que a propia contorna actúe sobre ela. Incorpórase por tanto a incerteza e o cambio permanente presente nas condicións do medio como elementos fundamentais da súa concepción.5

Neste punto pódese falar de materiais con memoria de forma, biomiméticos, ou biodigitales. A porta ábrese así a unha materialidad tecnolóxica reactiva, capaz de intercambiar información a partir das condicións da contorna e inmediatamente cambiar algunha das súas características.

Pero tamén hai unha posición, aínda que non oposta, se que como mínimo, afastada da tecnoloxía punta e igualmente válida. É dicir, da materialidad xenuína, termo moito máis acertado que o de materialidad honesta. Referímonos ao uso de materiais e técnicas construtivas tradicionais baseadas na condición material en cru, de manipulación minuciosa, de aspecto natural, onde o peso especifico do material, sexa este lixeiro ou pesado e a proximidade son os seus valores constituíntes. Poderiamos falar así dunha hipercontextualidad material. O uso daquilo que asociamos ao tradicional non debe confundirse cunha posición conservacionista no peor sentido da palabra. O que se pretende é por unha banda proxectar desde o próximo, pero proxectar contemporáneamente. O éxito desta materialidad reside na mínima alteración do espírito do lugar, de preservar unha lectura aínda que lineal, acertadamente relacionada con aquel lugar, sempre fixo, onde a arquitectura impleméntase.

Por último quixésemos destacar outra dimensión da hipermaterialidade. Se asumimos que os procesos industriais forman parte inherente da produción material, as solucións construtivas, deberían facerse a partir dunha materia prima de ciclo. Referímonos aquí aos materiais que transforman excedentes ou produtos de refugallo doutros procesos da industria e que tras unha importante manipulación, transfórmanse en materiais re- ciclados. Neste sentido o vector tempo e a oportunidade de acceder a materia prima de rexeitamento, parece unha acertada dimensión a ter en conta desta nova materialidade.

Tamén cunha lóxica similar, pero afastada de compoñentes ás veces falsamente ecoloxistas, esta a materialidad desviada, é dicir, o uso de materiais e/ou técnicas construtivas provenientes doutros ámbitos, por exemplo a obra civil ou a arte, que de forma bastante directa transfórmanse sen apenas manipulación en materiais de fachada ou pavimentos, ou calquera aplicación non prevista inicialmente. Esta estratexia adoita aproveitar o custo de oportunidade de utilizar técnicas construtivas ou sistemas xa consolidados, que con todo non se utilizan como material para a arquitectura.

Punto e seguido

A hipermaterialidade viría ser en todas as estratexias anunciadas aquí, un recurso proyectual, en tanto que se concibe aquilo que é material e construtivo, como motor para confeccionar un relato para desenvolver polo proxecto arquitectónico. É dicir, a materialidad da arquitectura non vén dada ao final por un proceso de descarte proyectual estruturado por unha certa coherencia, ou como produto final dunha cadea de decisións, senón que o material é usado como elemento estratéxico para confeccionar esa coherencia, precisamente. En definitiva, a idea de HiperMaterialidade é un activador do arquitectónico, e proporciona ao acto de proxectar unha sólida ferramenta.

En suma, e positivando o interesante texto de José Ballesteros,6Esas Temos, deberiamos producir edificios que admitan as posibilidades que a industria ofrece, asumir na nosa arquitectura os seus avances e evitar que aparezan como pegotes. Contextualizar no armazón urbano e no espazo arquitectónico todo aquilo que a materialidad, da man dos seus produtores, poida ofrecer como melloras substanciais na súa construción.

E é que en realidade hai moitos arquitectos involucrados na investigación sobre novos materiais, dentro e fóra da universidade, en grupos de investigación ou asociados con empresas. Estas novas adaptacións de materiais que xa usamos, novos procesos de produción que os melloran, fanos durables e máis eficaces están destinados tamén a modificar sensiblemente os nosos espazos.

Hai arquitectos traballando sobre elementos mínimos de construción, chamando a atención sobre a posibilidade de habilitar procesos para os usuarios. Os arquitectos como deseñadores de procesos, non de obxectos.7

Polo que parece, ou polo menos polo que queda aquí esbozado, temos por diante un tempo apaixonante con en o que implicarnos. Un catálogo completo de novas ferramentas proyectuales a desenvolver e poñer ao servizo dos nosos iguais.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, xaneiro 2013

*Con este post, pechamos a triloxía que bautizamos como Novas Ferramentas Proyectuales de Referencia. Do mesmo xeito que os anteriores, as reflexións plasmadas son o produto dun diálogo aberto con Marta García-Orte, profesora de Obradoiro Final de Grao da ESARQ, da Universitat Internacional de Catalunya e co-autora destes textos. No taller estamos centrados na investigación e a introdución destes temas en paralelo ao desenvolvemento dos proxectos dos alumnos. A nosa aspiración é que ao final do Taller, estas ideas sexan reconocibles, non tanto na forma dun obxecto dado, senón nos contidos e a construción do relato de cada proxecto.

Notas:

MANSILLA, Luís Moreno, Sobre la confianza en la materia, Revista CIRCO, 1998.52 El curso de las cosas, Ed. CIRCO M.R.T. Coop., Madrid, 1998

Idem

BALLESTEROS, José, Esas Tenemos, Revista Pasajes núm. 119, Ed. América Ibérica, Madrid, 2011

BALLESTEROS, José, ¡Que Inventen Otros!, Revista Pasajes núm. 124, Ed. América Ibérica, Madrid, 2012

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,