O que non cabe no tempo | Luís Gil

Casa del Futuro,Alison&Peter Smithson, 1956
Casa do Futuro, Alison&Peter Smithson, 1956

O horizonte histórico que nos tocou habitar fai que todos os cidadáns occidentais da actualidade pertenzamos xa sen excepción á asentada sociedade do consumo e o exceso. Unha síndrome que avanzaron e denunciaron desde os seus inicios, a mediados do s. XX, diferentes pensadores e sociólogos. O capitalismo alagou desde entón as nosas vidas de comportamentos superfluos e de obxectos innecesarios. A partir dos anos 60´ s os programas arquitectónicos fóronse transformando aos poucos para conseguir áreas suplementarias de almacenamento e o proxecto do habitar doméstico comezou a ocuparse con urxencia desta nova demanda.

A acumulación, como importante problema de índole material e ecolóxica, tamén foi detectada como #cuestión central para a arquitectura polos arquitectos da segunda xeración da modernidade; especificamente por algúns dos compoñentes do Team X. Así moi tempranamente, en 1958, este tema da inflación do mundo material foi abordado no crítico artigo “The future of furniture” de Alison Smithson que terminaría por formalizarse, aínda que moito mais tarde en 1993, na formulación teórica para a casa “Todo no seu Sitio” que hoxe poderiamos entender como unha proposta denuncia dos conflitos xerados por esta nova sociedade.

Un dos principais valores que expón o proxecto da casa “Todo no seu sitio”, é a reflexión por un programa cuxo obxectivo primeiro é a orde e almacenamento do accesorio. Non se trata dunha proposta-investigación en torno ao habitante e a súa relación co espazo ou o emprazamento xeográfico envolvente senón deste co seu tempo, o tempo da acumulación innecesaria ao interior doméstico. O que buscan os Smithson é ordenar a vida da casa e os seus habitantes a través do “gardado” das cousas.

Gardar o inútil, como novo obxectivo, en tanto que con anterioridade á sociedade de consumo non existía nada que manter fóra da vista, todo o que era, pouco ou nada, estaba -por imprescindible- a man para o seu uso directo. Lembremos a espontaneidade e austeridade do mobiliario vernáculo e a escaseza dos ajuares que acompañaban a vida dos cidadáns, así como a crise que supoñía a rotura dalgún deles, un cántaro, un prato, unha cadeira…

O que se propón finalmente é unha casa denuncia, un recoñecemento da artificialidade do sobrante, unha resposta crítica á inflación do posuído.

Ao contrario, un exemplo que abordou o problema da acumulación desde unha perspectiva non teórica senón real, e imprescindible para este texto, é a proposta executada por Aldo van Eyck na ampliación da casa Visser en 1967-68, para un crecente coleccionista de arte, sobre un proxecto anterior de Gerrit Rietveld. Fronte á formulación abstracta da Casa todo no seu sitio, a ampliación da casa Visser demostra como sobre un obxecto real, o problema da acumulación pode ser resolto -ao contrario da estratexia de gardar lonxe da vista, nunha caixa pechada ao redor da que gravite o resto do programa- mediante un núcleo libre e aberto onde emprazar o acumulado e desde onde reformular o espazo doméstico orixinal.

Ampliación casa Visser, Aldo van Eyck
Ampliación casa Visser, Aldo van Eyck

A ampliación da casa Visser parece contrapoñerse á lóxica de gardado dos Smithson, posto que a necesidade dun lugar onde almacenar, esta vez, debe ser colocada “á vista” exhibindo unha colección de arte, para ser interpelada e discutida diariamente. Esta maneira de abrir o gardado para a súa observación confírelle un sentido de utilidade á acumulación, que é contraria á estratexia do gran armario cofre da Casa todo no seu sitio. No fondo o que distingue a estes dous exercicios –máis aló do encontro entre unha formulación teórica e unha obra real- é a diferente utilización do que acumulamos como pretexto e motor dun proxecto e, como esa delgada liña entre a acumulación pechada ou aberta, dá un sentido ou outro á vida do habitante e á arquitectura.

Así, no caso dos Smithson, o centro da casa sería un núcleo pechado, o gran armario, que se ve atravesado polo corredor central, unha especie de falso cardo e decumano doméstico, que ademais despraza a habitual situación dos tradicionais elementos repartidores dunha casa, como as escaleiras ou o lume, desde o centro cara á periferia da planta. Ao contrario a ampliación, para conter máis cousas-máis arte- da casa Visser, trae ao centro da casa un novo lugar e centralidade que con todo execútase mediante un crecemento-contedor que está fóra. Este novo centro xérao a burbulla descentrada que debuxa Aldo van Eyck como espazo reservado á acumulación que, con todo ao contrario do da casa todo no seu sitio, é habitable e aberto, a verdadeiro ágora e pretexto para a nova vida doméstica da casa xa remocicada.

A tensión que debe soportar a preexistencia do proxecto de Rietveld ante a ampliación, fálanos ademais de como as construcións xa existentes, tamén as modernas e contemporáneas, han de enfrontarse ao longo do tempo a novas demandas baseadas no exceso, e de se é posible o crecemento e engadido dun novo corpo sen menoscabo da peza orixinal. Así nesta obra, o que resulta da implementación non é un edifico previo mais unha ampliación, senón un novo organismo, compacto, coherente e con identidade propia -separado do pasado e do futuro- no que se xerou unha nova tensión arquitectónica e vital.

Aínda que comezamos emprazándonos nos inicios da sociedade de consumo, como pretexto adecuado aos exemplos referidos, a historia demóstranos que o problema do sobredimensionado do uso orixinal dun edificio, non é estritamente unha cuestión moderna ou contemporánea, senón un dos máis frecuentes temas da arquitectura. A proposición de novas e crecentes demandas a antigos edificios, son expresión da auténtica e fundamental materia da arquitectura, o paso do tempo, que afai formalizarse non só a través do natural envellecemento e ruína final (quizais non un destino tan malo como nos fixeron crer), senón tamén, do mesmo xeito que na casa Visser, mediante o engadido de programas ás figuras e construcións orixinais que aínda se demostran capaces de ofrecer soporte, e servir de infraestrutura a unha nova actividade.

Arquitecturas matrices ás que se incorporan superposiciones, adicións e entrelazados que responden de forma positiva a novas demandas. Así se mantiveron vivas as construcións ao longo da historia sen perder identidade se, como di Rafael Moneo, eses principios resultaban suficientemente sólidos para poder absorber transformacións, cambios, distorsiones, etc. sen que este (o edificio orixinal) deixase de ser fundamentalmente o que era, respectando, nunha palabra, o que foron as súas orixes.

Finalizamos pensando que a dialéctica atopada entre ambos os proxectos é, aínda que afastada, complementaria e produtiva, pois cada un deles axuda a subverter e entender as dúbidas e certezas do outro. Esta lectura conxunta afianza a formulación de que a arquitectura ha de observar sempre o imprevisible crecemento e modificación das accións na longa vida dun edificio, de maneira que ese incerto futurible sexa sempre capaz de ser absorbido pola adaptación do programa orixinal ou a súa extensión, mentres como sociedade non aprendamos a prescindir do inútil e a recuperar o realmente útil, incluso a acumulación de arte.

Luis Gil Pitao, arquitecto
Santiago de Compostela, novembro 2016

Notas entresacadas da aula “From imperfect past to imperfect future” impartida por Luís Gil no curso de Doutoramento de Rehabilitación da Facultade de arquitectura de Guimarães 2016-17 para a publicación Universitaria T+Ou ( Telling+ Unbuilts). Edt Luís Estéves

Luis Gil Pita

Arquitecto por la ETSA de A Coruña en 1997, desde ese año colabora en el estudio de Manuel Gallego Jorreto hasta 1999. Becado de investigación en Holanda en 2000-1, con un estudio sobre lo fronterizo y liminar en arquitectura, por la Diputación de A Coruña, fue posteriormente Profesor invitado en el área de proyectos de la Facultad de Arquitectura de Guimaráes, Universidade do Minho, del 2001 hasta el 2007. Desde el inicio de su carrera ha publicado asíduamente artículos y ha participado como editor en diferentes publicaciones alrededor de la arquitectura.

follow me

Arquivado en: artigos, Luis Gil Pita

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,