A arquitectura pública en Madrid e no inicio do século XXI (VII) | Antón Capitel

Novo Colexio de Arquitectos, patio. Gonzalo Moure, arquitecto

O Colexio Oficial de Arquitectos de Madrid abandonou a súa sede tradicional da rúa de Barquillo, como é ben sabido, e pasou a ocupar o novo edificio da rúa de Hortaleza, no soar do que foron no pasado as Escolas Pías de San Antón. Iso despois dun concurso, gañado polo arquitecto Gonzalo Moure, que realizou a obra e a finalizou en 2012.

O edificio xurdiu dun acordo co municipio, a quen pertence en realidade, tendo o Colexio de Arquitectos unha concesión por 70 anos. O conxunto consta do Colexio e dalgunhas partes construídas por acordo e directamente para o municipio, como é unha Escola de Música, unha Escola Infantil e unha piscina municipal. Non podemos saber agora -nin o saberemos nunca, pois pasaremos no seu momento a criar malvas- se o Colexio de Arquitectos fixo ben ou mal neste acordo. Non son bos tempos para os Colexios profesionais, e moito menos para o noso, pero aventurar o seu futuro ao prazo que sexa é sinxelamente imposible.

No sentido urbano, creo que a realización do novo Colexio de Arquitectos foi unha boa operación, pois transformou unha sinistra ruína da zona antiga, e un sinistro lugar, nun edificio e un lugar resplandecentes. Esta zona da cidade, a rúa de Hortaleza, é un dos sectores centrais madrileños aínda fortemente degradados, en canto ao seu aspecto e a súa conservación, polo que a transformación que o Colexio supuxo beneficiou ao sector de forma extraordinaria. O Colexio reforza a calidade da cidade e da súa zona antiga ao afianzarse no centro e non fuxir á periferia. O cambio na imaxe da rúa trasmite a calidade da renovación en forma elocuente.

Arquitectonicamente falando, trátase en realidade dun edificio de nova planta, pois das antigas Escolas Pías só quedaba unha fachada, de composición moi simple, e cuxo tratamento material e de peche tamén necesitou ser novo. A imaxe urbana é, pois, máis ou menos a mesma, se exceptuamos o notable cambio que supón pasar do abandono e a sucidade ás superficies novas e á limpeza.

O conxunto realizado por Gonzalo Moure tivo, ao meu entender, dúas características positivas principais. A máis básica e importante, a de tratarse da ordenación dun conxunto en torno a un gran patio; isto é, un asentamento tradicional que revela a súa vixencia moderna e que mellora a tradición convencional ao realizarse mediante unha arquitectura aberta e transparente tanto á circulación coma aos usos. Ver o Colexio dende fóra é sentir e en gran parte ver o gran patio xardín interior, e estar dentro é tamén gozar da relación matizada e inmediata co espazo urbano. Madrid, unha cidade de patios, case sempre convencionalmente ocultos, ensina así esa condición sureña e mediterránea que a súa posición xeográfica tende a non revelar, e no novo Colexio se fixo mediante unha interpretación que uniu harmonicamente antigo e moderno, e que honra así á institución colectiva dos arquitectos, e moi concretamente ao proxectista, por ser capaces de levala a cabo.

A outra boa característica é estilística. Se trata de que, nos nosos eclécticos e figurativamente parvos tempos, alguén decida lucidamente seguir sendo moderno -moderno dos mestres-, isto é, seguir a tradición racionalista, moi concretamente miesiana, e sacarlle partido estilístico a esa tendencia, cuxos logros formais non están esgotados, aínda que sexan coñecidos. O edificio opón así a súa modernidade literal aos valores formais da zona antiga, e obtén grande éxito niso, pois o racionalismo non é outra cousa -dende hai moito tempo- que un novo clasicismo.

Un matiz importante desta posición moderna é o valor que o edificio deu á construción material e moi concretamente á estrutura. Como edificio moderno e de tradición miesiana, a estrutura resistente toma un valor moi intenso, pasando a ser no interior o material figurativo máis intenso, case único.

A operación, pois, é excelente, polo menos dende un punto de vista abstracto; isto é, arquitectónico e urbano. Desexamos o Colexio, en primeiro lugar -ao ter sido quen se arriscou e financiou a operación- e ao Concello e á propia cidade, un éxito tamén completo dende o punto de vista concreto do equipamento e o servizo cidadán.

Detalle da Prolongación da Castellana, de Ezquiaga e Ábalos

A prolongación da Castelá é a operación urbana máis importante proxectada polo municipio. Cuns esquemas urbanos non demasiado convincentes e procedentes do arquitecto Ricardo Bofill, primeiro, e hai xa anos, e cun deseño novo realizado polo equipo formado por José María Ezquiaga e Iñaqui Ábalos, hai pouco tempo, o importante eixe da capital pretende prolongarse máis alá do seu hoxe precario final no aparatoso nó de tráfico que á altura do Hospital de “a Paz” conecta a rúa coa M-30 e coas estradas de Alvariza e de Burgos.

A primeira virtude desta importante prolongación, se chegase a facerse, sería precisamente a de destruír este estúpido final da avenida, hoxe insensatamente confiado a unha parva e fea solución ingenieril do tránsito rodado en vez da un deseño de carácter urbano. A entrega da cidade aos enxeñeiros e ás empresas de obras públicas, que sacaron con iso pingües beneficios, é unha das principais e máis sinistras características da xestión municipal madrileña, que conseguiu así, modernamente, a cidade máis enchida de túneles e de erros urbanísticos de carácter ingenieril.

Por outro lado, o deseño proxectado polo equipo de Ezquiaga e Ábalos supera de sobra, como era lóxico esperar, tanto a posición do limitado proxectista catalán coma a dos enxeñeiros e empresas de obras públicas, presentando solucións moito máis atractivas. Foron solucións moi concretas, mesmo dende o punto de vista arquitectónico, e figurativamente interesantes. A dúbida que nos asalta ao contemplalas resulta evidente: resistirá a cidade, sen moita mingua da calidade prometida, as arquitecturas reais que no seu día aparezan alí cando este anteproxecto se converta simplemente en ordenanzas? Dirase que é o que pasa sempre con calquera que sexa o plan urbanístico, e se estará así preto da verdade, dende logo, o que non lle quita un ápice de importancia a este asunto. Dada, sobre todo, a condición ordinaria e pouco cualificada da arquitectura profesional e comercial contemporánea.

Pero esta segue sendo unha cuestión “abstracta”, dito isto no sentido que se empregou antes; isto é, correspondente á arquitectura e á imaxe e a forma da cidade. Falando de cousas máis concretas, isto é, do funcionamento da cidade mesma, hai outra importante dúbida que nos asalta cando pensamos na prolongación da Castelá.

Se se compara o Paseo de Recoletos e o da Castelá coa Avenida Diagonal de Barcelona, por exemplo, rúa similar naquela cidade, recordarase como esta última é dunha vida urbana máis intensa, ten máis comercios, máis actividade, máis vitalidade xeral e máis atractivo para o viandante. Quizais sexa iso porque a Diagonal barcelonesa corta directamente o ensanche, o que en Madrid non é xa tan exacto.

Pero se imos en Madrid ao que se coñece como a prolongación da Castelá, dende os Novos Ministerios, recordaremos con facilidade que a vida urbana desta rúa é máis que precaria, se se desconta a súa condición de vía de tránsito privado e público. Os comercios son escasos e a vitalidade ínfima. E se se vai máis alá da praza de Castela, a cuestión agrávase notablemente.

Así, pois, a nova prolongación da Castelá ¿poderá chegar a ser unha vía dotada de vitalidade, de vida urbana á escala da importancia material e física da propia vía? ¿Poderá superar a condición pura de barrio de vivendas e de oficinas á que lle levarían os edificios planeados? ¿Non revelará, quizais, que a Castelá é un mito e que o cultivo sentimental do devandito mito foi superior á lóxica e á realidade urbanística?

Acaso non o comprobaremos, pois resultaría máis que probable que a prolongación da Castelá non fose outra cousa que unha fantasía, un espellismo, propio das ideas da época anterior á actual recesión económica, e que esta poñerá as cousas no seu sitio, desestimando aquelas ampliacións urbanas que non teñen sentido, hoxe por hoxe, nunha cidade en inevitable decadencia, moi posiblemente en diminución. Acaso sexa mellor así, pero entón haberemos de seguir soportando o estúpido nó de tráfico do final do grande eixe, cousa que quen asina non perdoa.

Madrid | Autor: Pedro Lozano

Espero ter dedicado ás distintas obras de arquitectura pública do Madrid dos últimos anos algo, polo menos, da atención que merecen. E é de recoñecer nelas que, tanto por parte estatal, como municipal ou institucional, o balance é moito máis positivo que na etapa inmediatamente anterior, e iso a pesar dalgunhas das sombras. Pido escusas polos esquecementos que acaso puidese ter, e tamén porque non caiban xa nas limitacións inherentes a este escrito, e como advertira nun principio, os comentarios acerca das vivendas de promoción pública, que tan importantes e tan abundantes foron na cidade e nesta época.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático en ETSAM

Madrid · marzo 2013

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,