O eclecticismo na arquitectura española moderna. Anos 20-30 e 50-60 | Antón Capitel


Pode dicirse, sen demasiada esaxeración, que toda arquitectura é ecléctica, e pode engadirse tamén que tantas veces residen nesta condición as máis importantes bases da súa propia calidade. Pero ha de recoñecerse igualmente que hai ocasións, e períodos, nas que devandito eclecticismo está no fundamento mesmo dos produtos arquitectónicos que definen ese momento preciso.

O afán por superar as actitudes do século XIX e acceder dun modo definitivo á modernidade, considerada esta como unha “Boa Nova”, fixo ter ao concepto mesmo de eclecticismo por unha actitude indesexable, degradada, constituíndo durante moito tempo algo parecido a un insulto, a unha ofensa. Pensar e dicir que alguén era ecléctico supoñía condenarlle, ter acerca da súa actitude e da súa obra unha idea negativa, impresentable, inmoral case. Así foi entendido por xeracións anteriores á de quen isto escribe.

A notable distancia que nos separa xa do inicio e ata do triunfo da arquitectura moderna, dun lado, e a paciencia e lucidez que fomos alcanzando para poder observar a realidade dun modo independente e non prejuiciado, doutro, conseguiu que sexamos capaces de ver con nitidez o eclecticismo que invade, xa non a toda arquitectura, se non, e moi concretamente, a algún dos períodos da arquitectura española cuxa condición “pura” era antes dada por suposta, e tida pouco menos que como garante mesma da calidade. Tales foron, por exemplo, o período de 1925-1936, o do nacemento da arquitectura moderna no noso país, tan querido e ata tan mitificado pola súa importante significación. E, tamén, o de 1950-1970, enormemente apreciado igualmente por supoñer o abandono do escuro período historicista que caracterizou os anos de posguerra e a fundación definitiva dunha arquitectura española moderna e plena.

Excursión Museo del Prado, Residencia de Estudiantes, 21 marzo 1921. Presentes F. García Lorca y Luis Buñuel entre otros. Foto Martín Domínguez Esteban.
Excursión o Museo do Prado, Residencia de Estudantes, 21 marzo 1921. Presentes F. García Lorca e Luis Buñuel entre outros. Foto Martín Domínguez Esteban.

A arquitectura moderna do período 1925-36.

A arquitectura moderna do período 1925-36, identificada por algúns autores como un fenómeno cultural directamente relacionado co pensamento progresista pre-republicano e republicano, contou así non só co mito da pureza, senón tamén con outro equívoco non menos confuso, o da relación entre modernidade avanzada e ideoloxía progresista. Non me molestarei nesta ocasión en demostrar que dita relación non existía máis que en modo certamente vago e indefinido, e contentareime con afirmar que dou por descontada a demostración de que esta relación non era real en absoluto nun modo suficientemente significativo. E que, en todo caso, este asunto non nos ocupa agora.

Pasarei a examinar, pois, algo que considero máis interesante, a inexistencia da pureza, sexa esta figurativa ou tamén de contido; isto é, a consideración e o exame das bases eclécticas, mesturadas e mestizas que alimentaron ás arquitecturas españolas daquel período. Aínda que advertirei, sen dúbida para alivio dalgúns, que falarei sobre todo da arquitectura de Madrid, que en moi boa medida representou tamén á de tantas partes de España, e que deixarei así intocada a arquitectura catalá, reservando para os de alí, e en modo parecido a unha sorte de reto, o que sexan capaces de explicar a súa arquitectura naqueles anos e a partir de agora dun modo máis afortunado do que ata o momento fixérono.

“O racionalismo madrileño” foi un modo bastante consagrado de falar da arquitectura daquela época, e ata hai algún bo libro así titulado. Pero o racionalismo –entendendo por tal o propio da arquitectura de Le Corbusier na súa primeira etapa; tamén das obras da Nova Obxectividade alemá, por exemplo, e dalgunhas outras manifestacións afíns a estas- non foi máis que un dos ingredientes dos que esta arquitectura alimentouse, aínda cando algúns dos seus trazos máis superficiais fosen máis ou menos dominantes.

Pois o racionalismo nado das raíces citadas, e daqueloutras que lles foron complementarias e afíns, conviviu con outras figuracións, recursos e contidos moi distintos, e para cuxa mestura e combinación os arquitectos madrileños mostráronse, se non quizá moi conscientes, se, desde logo, especialmente habilidosos.

Poden citarse, polo menos, varias fontes tan distintas como fértiles e que contaminaron e conviviron co racionalismo. Dun lado, e en primeiro lugar, o academicismo e os seus diferentes recursos de trazado, composición e linguaxe, todos eles na base da educación da maioría dos arquitectos que actuaron naquela época, e que recibiran aqueles instrumentos, dun modo ou outro, nos seus anos de Escola. Relativamente próximo ao academicismo, pero ben distinto, en realidade, estaba tamén o que podemos chamar tradicionalismo, operativo mediante a construción aprendida nos edificios históricos e na arquitectura popular, así como os seus tipos, disposicións e ata elementos concretos, aprendidas estas cousas tamén na Escola, ou directamente de obras e de profesores e mestres. Iso en relación coa arquitectura española, pero a ela habería que engadir tamén as influencias, debidas a publicacións, a viaxes e a filiacións persoais, das Arts and Craft británicas e dos seus equivalentes alemás e centroeuropeas.

Estaban, doutro lado, os ismos modernos non incluídos directamente no gran tronco racionalista –ao que poderiamos chamar a modernidade por excelencia-, tales como o expresionismo alemán, outro tronco fundamental de importantísima influencia e ao que podemos engadir algunhas outras tendencias afíns, como a Escola de Amsterdam, definida polos discípulos de Berlage e, mesmo, polas propias obras deste. (Porque a posible influencia da obra de Wright,  por exemplo, que tan importante foi na Holanda da época, non se detecta, polo menos do todo, na arquitectura española deste período).

Pero ao importante expresionismo e aos seus afíns e complementos hai que engadir aínda outra fonte, máis figurativa e superficial que outra cousa, pero non por iso menos influente: trátase do estilo “Art-Dèco”, cuxo seguimento e uso foi, como sabemos, tan intenso e tan disposto a mesturarse con calquera que fosen os outros compoñentes.

Estes son as vimbias, aínda que quizá houbese aínda algúns outros. Seica a mestura entre academicismo e racionalismo fose a máis importante –como ocorreu tamén nalgúns outros países- pois afectou, por exemplo, a obras tan grandes e completas como as da Cidade Universitaria de Madrid, e de moi distintas maneiras. Porque foron ben distintas as formas de proxectar de Agustín Aguirre, no Campus de Letras; de Miguel de los Santos, o de Ciencias e Medicina, ambos mesmo diferentes entre si; de Pascual Bravo, na Escola de Arquitectura; de Manuel Sánchez Arcas no Hospital Clínico; ou de Luis Lacasa na Residencia de Estudantes. Todas estas obras foron mestizas entre racionalismo e academicismo, como queda moi claro en tantas delas e como foi observado xa repetidas veces, e tamén que os instrumentos de acción foron diversos. Baste comparar, por exemplo, dous edificios pequenos, como a Facultade de Filosofía e Letras de Aguirre e a Escola de Arquitectura de Bravo, para sentir intensamente as diferenzas: planimetría completamente académica e figuración plenamente moderna en Aguirre, e planimetría moi moderna e figuracións algo máis académicas ou, en todo caso, máis concisas, no caso de Bravo.

Comparacións interesantes poden observarse tamén cos edificios grandes; isto é, se se examinan, por exemplo, a Facultade de Medicina de De los Santos, dun lado, e o Hospital Clínico de Sánchez Arcas, doutro. A Facultade de Medicina, é un organismo de trazado tardoacadémico pleno e non exento de interese, e tanto a composición de conxunto que realiza coas outras dúas facultades veciñas, a de Farmacia e a de Odontoloxía, e as figuracións concretas, externas e internas, insisten neste academicismo, de carácter simplificado. Isto é, cuxa mestura co moderno (co racionalismo) consiste precisamente nesta simplificación, nesta depuración da linguaxe clásica, que non desaparece, pero que se achega moito á linguaxe racionalista.

O Hospital Clínico, en cambio, aínda que ten unha disposición planimétrica na que o propiamente moderno combínase con resabios académicos, isto faise dun modo que era común aos arquitectos máis avanzados, á obra mesma de Le Corbusier, por exemplo. Isto é, que pode dicirse que era o máis moderno posible, neste sentido e na súa época. En canto ao aspecto e aos caracteres figurativos, con todo, nada ten da linguaxe corbuseriano ou dos seus afíns ou próximos, e si dun certo radicalismo da alemá “Nova obxectividade”, ás veces en forma tan concisa e sobria, tan adusta, que se confunde cun certo academicismo. Aínda que sexa, en realidade, un radicalismo extremo, consciente do seu purismo e da súa sobriedade.

Pero, en fin, estas mesturas entre academicismo e racionalismo foron moi comúns na época. Aténdonos a Madrid, pode engadirse tamén a Fundación Rockefeller, de Lacasa e Sánchez Arcas, ou o complexo do Instituto Escola, de Arniches y Domínguez, doutro talante, pero tamén partícipe desta mestura.

Próximo ao academicismo, pero distinto deste, está o “tradicionalismo”. Podemos apuntar nesta tendencia, e por tantas cousas, á famosa “Casa das Flores”, de Secundino Zuazo, que tanto debe tamén a certas tendencias europeas, como á obra de Berlage e á Escola de Amsterdam, e a outros exemplos europeos diferentes. Agora ben, neste caso, os españois podemos poñernos máis serios e máis contentos, pois poucas cousas houbo na vivenda moderna daquela época tan cualificadas como a famosa mazá do barrio madrileño de Arguelles. O feito de ser unha casa construída con muros de carga de ladrillo e de ter tamén outras cousas, como as cubertas de madeira, sitúan a obra de modo decidido nunha tendencia tradicionalista, pero, como sempre, mesturada. Nos aspectos visuais e compositivos, a obra é neo-académica, e non en balde quería emular convenientemente ás casas de balcóns do século XIX que cualificaron o casco antigo madrileño e algo do ensanche. Con todo, hai algúns elementos lingüísticos do racionalismo, como son as terrazas da fachada sur. E hai outros moitos detalles (arcos parabólicos dos baixos, entradas dos portais) que xogan cun pícaro historicismo, ás veces neo-barroco, tan irónico como hábil e plenamente conseguido. Doutro lado, e aínda, a disposición mesma da mazá (aquilo que probablemente sexa o máis importante da obra), co seu cuádruplo crujía servida por patios corridos, e co seu gran patio xardín aberto ás rúas, supón unha disposición urbana higienista que carece de estilo, pero que é absolutamente moderna. A compatibilización desta disposición co terreo dunha mazá do ensanche e coas súas obrigacións como volume urbano completan, sintéticamente, os moi diversos ingredientes desta obra mestra cunha actitude urbana propia tamén do mundo académico decimonónico e enlázanse coa figuración antes comentada.

Agora ben, as obras tradicionalistas non foron moitas, sobre todo se nos afastamos da figura de Zuazo. Para completala podería lembrarse o Hospital de Toledo, de Sánchez Arcas, Lacasa e Solana, no que unha planimetría de academicismo modernizado concrétase cunha construción e unhas figuracións tradicionalistas moi intensas como tales, e en cuxas intencións quizá estivesen presentes cuestións ambientais en relación á relativamente próxima cidade histórica.

A combinación entre expresionismo e racionalismo foi tamén propia desta época, tanto en moitas partes de España como en Madrid, tal e como foi xa repetidamente observado hai bastante tempo. Non se fixo notar tanto que dita combinación, e máis aló do directo ou non desta influencia, non é de orixe española nin madrileño, senón que procede da actitude adoptada polo gran arquitecto alemán Erich Mendelsohn cando decidiu abandonar o expresionismo pleno pola devandita combinación, e a favor do sentido práctico; ou, máis concretamente, a favor dunha actitude máis propia para conseguir encargos.

Case toda a obra de Mendelsohn estivo inmersa nesta actitude, como foron os importantes edificios de oficinas para Berlín, case todos eles desaparecidos na segunda guerra mundial, e algúns outros. Mendelsohn combinou con extraordinaria habilidade os principios conceptuais e plásticos de ambas as tendencias, en principio opostas, e a fertilidade da súa actitude estendeuse moi rapidamente polo mundo occidental. En Madrid hai algúns casos ben atractivos (como os hai en moitas partes de España) e baste citar o coñecido Cinema Barceló (hoxe salga “Pachá”), de Luis Gutiérrez Soto, exemplar tan atractivo como exacto; e, tamén, o non menos famoso edificio Capitol, de Luis Martínez Feduchi e Vicente Eced,  máis complexo no seu uso, tamaño e disposición, e, tamén, en ingredientes e influencias. Pois o Capitol foi sensible tamén ao estilo “Art-Dèco” en moitos dos seus elementos decorativos, e recolleu aquí unha influencia estadounidense, como foi tamén, e naturalmente, ben notado. Pero mesmo ha de falarse neste complexo edificio das leccións aprendidas nas arquitecturas académicas e eclécticas españolas ao ser capaz de dispoñer un edificio tan respetuosamente urbano como figurativamente tan acertado no seu papel de edificio singular, e facelo servindo con extraordinaria precisión a dificultade de adaptarse a un terreo tan irregular.

COutras cousas quedan, desde logo. A unión entre racionalismo e Art- Dèco, sen a intervención do expresionismo, quedou presente, por exemplo, no desaparecido Mercado de Olavide, do arquitecto Javier Ferrero, autor tamén dunha atractiva combinación entre un intenso “estructuralismo” (parente tanto do academicismo como do racionalismo) e o Art- Dèco no viaduto madrileño da rúa de Bailén.

A intervención da enxeñería xerou tamén outras combinacións, como é o caso do brillante Hipódromo da Zarzuela, no que a presenza de Eduardo Torroja orixinou un atractivo “ estructuralismo”, ao cabo inevitable parente do expresionismo, pero que foi combinado tamén polos arquitectos do conxunto, Arniches e Domínguez, cunha posición e unha actitude que se inspiraba en boa medida na admirada “arquitectura popular”.

Arniches e Domínguez fixeron tamén en Madrid a coñecida Residencia de Señoritas da esquina entre as rúas Miguel Ángel e Martínez Campos. Podería dicirse que nela brilla exclusivamente o racionalismo, moderado, pero puro. Pero isto, aínda que ben intenso, non é do todo certo. A forma en que o edificio se pliega ante o ángulo das rúas, a existencia do chaflán e o tan diferente comportamento das fachadas á rúa e ao xardín falan tamén da influencia do comportamento urbano da arquitectura do academicismo ecléctico.

Non vou insistir. Basta para entender a condición mestiza da arquitectura española daquela época, a riqueza das súas referencias e a habilidade despregada no uso.

El eclecticismo en la arquitectura española moderna. Años 20-30 y 50-60 Antón Capitel

Anos 50 e 60.

Vaiamos agora aos anos 50 e 60, e a maior abundancia de obras nesta época irá procurar unha maior síntese.

Ben é certo que as posicións propias dos anos 40, no que fai polo menos á xeración nova, xa estaban tinguidas de eclecticismo, consistente en conciliar o academicismo practicado polos seus maiores, e ensinado nas Escolas, coas posicións que os mozos entrevían naquela España pechada. Baste citar para iso as obras de Fisac para o Consello Superior de Investigacións Científicas, ou, sobre todo, a Delegación Nacional de Sindicatos, de Cabrero y Aburto, proxectada e realizada entre o final e o principio das dúas décadas, e que tan fielmente representa unha postura tradicional –pero non exactamente académica- en relación co asentamento do edificio no importante enclave urbano que ocupa e, doutro lado, o brillante seguimento dunha figuración moderna “metafísica” inspirada nalgunhas das obras italianas da época.

Máis aló destes anos produciuse o triunfo pleno dos modos modernos, libres xa de contaminacións tradicionais ou académicas. Pero, como tantas veces observouse, en España -e como ocorreu igualmente en todo o mundo occidental- produciuse tamén o triunfo do “Estilo Internacional”, entendido como a mellor práctica arquitectónica dos tempos e as nacións modernas, simultaneamente cunha contestación ou revisión do mesmo, a orgánica, que tivo protagonistas tan prestigiados como os arquitectos nórdicos, presididos nada menos que por Alvar Aalto, ou tan significativas como os arquitectos italianos da xeración do malogrado Terragni, que practicaban o que chamaron o “neo-realismo” ou o que supoñía a teoría das “pre-existencias ambientais”.

Así, pois. do mesmo xeito que Aalto construía o Concello de Säynatsälo, tradicionalista e moderno á vez (e que Jacobsen integraba no racionalismo as cubertas inclinadas, que Utzon demostraba que as casas patio podían ser modernas, que Ridolfi e Quaroni proclamaban no Tiburtino un popularismo contemporáneo, ou que os arquitectos milaneses e venecianos ensaiaban propostas modernas compatibles coas cidades históricas), unha xeración máis nova que a nórdica e que a italiana, ensaiaba en España unha incorporación á modernidade plena que, quizá pola novidade, pola présa e polo certo deslumbramiento que o mesmo feito supoñía, non puido parar amentes na natureza exacta dos instrumentos que utilizaba.

Xa De la Sota -como Fisac, como Cabrero- fora voluntariamente ecléctico nas obras do Instituto Nacional de Colonización, comprometidas co uso de criterios tradicionais e instrumentos planimétricos modernos, responsables dunha linguaxe mesturada, non por iso menos brillante. Pero despois, iniciada a época plenamente moderna, fué dos autores que introduciron antes as contaminacións orgánicas do racionalismo, como probaba a desaparecida casa en cálea Doutor Arce, en Madrid, entre outras obras. Tamén Coderch fora xa metade racionalista metade informalista na brillante casa de pisos na Barceloneta. Paradoxalmente, Da Sota converteuse despois no practicante e defensor máis aceso dun racionalismo purista que foi, con todo e seica a pesar seu, tamén algo ecléctico.

Houbo outros intensos e importantes defensores da modernidade pura, como foi Sáenz de Oíza, ao principio da súa carreira, e nunha lóxica resposta ante a práctica dos barrios oficiais de vivendas económicas. Pero xa na Cidade Branca de Alcudia presentouse como un revisionista, neste caso próximo aos do Team X, tendo no caso posterior de Torres Brancas unha verdadeira explosión ecléctica, que mestura moi brillantemente posicións corbuserianas e wrightianas con outras propias do organicismo tardío de Utzon ou de Saarinen.

Fisac, unha vez abandonada a posición xuvenil dos anos 40, foi case sempre un arquitecto que mesturaba voluntariamente o racionalismo e o organicismo, ás veces integrándoos (como era, por exemplo, nas igrexas) e noutras ocasións superpoñéndoos, como no brillante caso do Centro Hidrográfico do río Manzanares, en Madrid.

Pero probablemente os arquitectos máis emblemáticos desta xeración en canto a unha práctica mesturada e intermedia entre racionalismo e organicismo fosen Corrales e Molezún, aínda que non fose máis que pola súa recoñecida obra mestra do Pavillón español para a Expo de Bruxelas de 1958. Principios puramente modernos, racionalistas, como era o da repetición modular e o crecemento indefinido, a forma aberta, así como a propia condición figurativa, integráronse coa malla hexagonal, natural ou cristalográfica, pero ao fin netamente organicista, e coa identidade entre espazo e estrutura resistente, derivado en forma directa da arquitectura do segundo Wright.

Poderiamos pensar que estas mesturas -seica ignorantes dunha forte oposición entre racionalismo e organicismo como arquitecturas contrarias- foi un lastre que prexudicou a arquitectura española daqueles anos?

Así o pensaba un ilustre arquitecto e crítico español fai xa bastante tempo, identificando con lucidez una certa falta de criterio intelectual no exame dos seus propios instrumentos por parte dos proyectistas, pero concluíndo con ese recoñecemento una certa falta de calidade das súas producións. Quen escribe non pensa que isto sexa así e, máis aló da conciencia ou non dos autores acerca dos seus instrumentos de proxecto, cabería dicir que tales mesturas e incorporacións eclécticas favoreceron e enriqueceron a arquitectura española producida naqueles anos (baixo a dilatada etapa da ditadura militar), e que formaron parte, coas arquitecturas puristas e con outras, dun panorama moi rico e interesante, sobre todo por diversificado.

Xeracións posteriores a esta primeira promoción de posguerra continuaron cunha práctica da arquitectura orgánica que era, pola súa propia natureza, unha arquitectura ecléctica en canto incorporaba inevitablemente principios racionalistas. A xeración de Cano Lasso, de Carvajal e de Alas y Casariego presentaron tamén perfís eclécticos, como non podía ser doutro xeito, pero a posición máis clara produciuse a partir da obra de Antonio Fernández Alba e da práctica consciente dun organicismo que era sempre ecléctico, pois tiña sempre na súa base o racionalismo. E este podía ser puro, ou, polo menos, tentalo. Pero o organicismo non.

Así, Fernández Alba, no Convento do Rolo en Salamanca practicou unha combinación entre tradicionalismo e modernidade tan intensa como clara, o que fixo tamén, con distintos recursos, no Colexio Monfort en Loeches e nalgunhas outras obras. As realizacións de Peña Ganchegui engadiron a unhas bases racionalistas sempre inevitablemente implícitas en calquera que foses a obra desta época uns criterios sacados da arquitectura vernácula e tradicional. Moneo tivo unha obra moi brillante, desgraciadamente desaparecida, a casa Gómez Acivro na Moraleja, especialmente ecléctica e con alambicados e mesturados recursos. E ata Fernando Higueras, que quixese practicar unha arquitectura absolutamente exenta de contaminacións racionalistas, houbo de conformarse co que era inevitable eclecticismo.

Fose mellor a arquitectura española se lograse librarse dun eclecticismo que, consciente ou inconscientemente, sempre foi practicado?

Probablemente non, e baste examinar moitas das obras aquí citadas, e outras moitas non aludidas, para comprobar que o ecléctico foi case sempre riqueza, de formas e de contidos.

Pois, seica a arquitectura non é ecléctica pola súa propia natureza?

Tendo a crer que si, e máis aínda nestes tempos xa tan tardíos, en que resulta case imposible, e ata pouco oportuno, evitar certas contaminacións.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático na ETSAM
Madrid · marzo 2016

Antón Capitel
Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981 a 1986 y de 2001 a 2009. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.
follow me

Arquivado en: Antón Capitel, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,