A orella de van Eyck | Luis Gil Pita – Cristina Nieto Peñamaría

K.O.-Götz.1949.-Son-Micky-y-Pierre-Alechinsky-Dotremont-Corneille-y-Aldo-van-EycK-durante-la-preparación-de-la-exposición-Cobra-en-el-Stedelijk-Museum-de-Amst
Aldo van Eyck in ca. 1964 | Fotografía: Pierre Alechinsky

“Por entón converterámonos xa en dous venerables anciáns. Co paso dos anos eu quedara xordo como un valo e el foi perdendo a vista ata converterse nun miope profundo. Quere dicir iso que, mentres estabamos xuntos, viviamos nunha especie de simbiose, como esas plantas sen apenas sabía que se aproveitan a unha da outra. Sentado cada cual na súa cadeira de brazos, nun ángulo do amplo salón e moi preto da cristaleira que daba ao xardín, eu servíame do seu oído e o da miña vista. É dicir, eu (aplicando trompetiña de prata ao meu oído dereito) preguntáballe polos rumores que se alzaban a noso arredor e el, á súa vez, me pedía que lle recordase as cores e os perfís das cousas”.

Javier Tomeo. Problemas oculares. Cap Simbiosis. Edt Anagrama 1990. Barcelona

Gustaríame a través destas liñas encontrarme cun tema demasiado evidente, aquel que ten que ver co sentido do oído (e a escoita) fronte ao da vista (e a mirada). A obviedade deste achegamento, nada científico por outra parte e que espero saibades perdoar, só podo afrontala tendo presentes as palabras do mestre Cornelius van Eesteren ao dicirnos que

os principios elementais deben ser constantemente redescubertos”.

Non se trata de confrontar dúas formas de entender, senón máis ben de repensar a súa coordinación ante a hoxe flagrante inflación do visible e o imaxinario fronte ás demais facetas da percepción, e entre elas as ligadas ao sentido do oído. Pararnos a pensar por que ver e oír, cada día máis, están en franca discordancia e diverxencia.

O home, como ser perceptivo, axuíza principalmente a través dos ollos, orientándose e intentando acertar, en proporción tanto parecida como enganándose e errando sobre o seu ámbito. Pero este xuízo foise facendo cada día máis coercitivo e acelerado, sen ter en conta os outros consultores que acompañaban ao visual nunha lectura máis global dos fenómenos a entender.

Este cambio así como gran parte das alteracións no equilibrio do ritmo da percepción orixináronse e xeraron durante o século que moitos denominaron como do cinematógrafo. O século XX -que se iniciou poñendo en movemento a imaxe quieta do XIX, a fotografía, para ir alixeirándoa de contido en tres fases sucesivas: o cine, a televisión e, máis recentemente, os novos sistemas de telecomunicación, conseguiu artificializar e mecanizar mirar, converténdoo nun proceso acelerado e controlado que se apodera cada día de xeito máis profundo da nosa forma de entender a maior parte dos nosos habituais comportamentos e por ende da arquitectura.

Non deixa, non obstante, de resultar un paradoxo que a contemplación dos fenómenos reais a través dos medios da imaxe, que reproducen movemento e aceleración, presupoña e esixa unha quietude, un estar parados e sentados, controlados na escuridade dun recinto privado (antes privado e colectivo, a sala de cine, agora privado e particular, calquera cuarto da casa). Trátase dunha observación que esixe, fronte á aparencia de realidade en movemento, unha mirada estática e neutra. Unha quietude tamén trasladada ao mundo da razón e as ideas, provocada polas dinámicas de baleirado orixinadas no control da imaxe.

Os medios de información despregan o seu funcionamento tomando unha parte illada da realidade que máis tarde remiten a un suxeito pasivo que a contempla, e que tanto como observador é un moi probable cliente. Neste esquema as situacións descritas son illadas do seu ámbito, dos seus antecedentes e consecuencias, organizando, como explicaba Pierre Bordieu, todos os seus movementos entorno a unha visión “deshistorizada e deshistorizante, atomizada e atomizante”, que evita calquera percepción global do fenómeno ensinado (poderiamos dicir capturado).

Antes de producirse a revolución mediática, o coñecemento (non a información) esixía unha viaxe física ou intelectual. Un esforzo que requiría o achegamento da nosa consciencia aos obxectos ou ideas buscados. Un movemento do individuo fronte e cara ao indagado e unha actitude na que debían participar case todos os nosos sentidos.

“Ver non é comprender. Pois non se comprende màs que coa razón”

di Ignacio Ramonet. Afondamento e coñecemento demandan para ser, estabilidade, tempo abondo e unha reflexión ordenada. Un proceso cuxo desenvolvemento esixe achegamento, viaxe cara ao interior como argumento fundamental. Este achegamento, como forma de entender, parece máis próximo ao que se desprega entorno ao sentido do oído e os fenómenos que del se derivan: diálogo e escoita. Non enfrontados senón coordinados co que a vista e o ollo poidan achegar.

O oído e a orella, o sentido e a parte exterior do sistema físico que o permite, funciona, fronte á rapidez con que a imaxe viaxa dende o ollo, de forma moito menos veloz no transvasamento de información dende o exterior ao cerebro.

A vista funciona a partir da retina que é unha prolongación diferenciada do encéfalo, e o nervio óptico que os comunica é considerado, máis que un nervio periférico, unha verdadeira vía intercranial que asegura unha instantaneidade que non existe entre o sistema exterior do oído e o cerebro. Case unha metáfora respecto do ritmo vital do oir, non do escoitar- todos escoitamos-, pois é un movemento que esixe calma e silencio persoal, tempo demorado para deixar que o exterior poida acceder e ser analizado.

Oir esixe unha actitude de predisposición que tamén pode existir para ver, pero a diferenza do sentido da vista, o oído ponnos máis afastadamente en contacto co mundo do sensible en canto forma, e non obstante nos achega moito máis ás persoas que habitan e constrúen a vida a noso arredor. Aqueles que se fan “visibles” mediante o diálogo e o rumor.

O mundo neoliberal que habitamos non só apóiase nunha inflación imaxinaria senón tamén nunha ausencia de dialogo, unha especie de monólogo que evita a presenza da voz do outro e que doadamente se transportou ao espazo vital da arquitectura. Un espazo no que por tradición os resultados sempre pareceron máis visuais e imaxinarios que organizados pola atenta escoita e o diálogo.

Fronte a esta tradicional e ultimamente agudizada e propositada falta de diálogo ,casi de profunda xordeira, resulta reconfortante recordar aquelas outras actitudes nacidas na natureza do escoitar e oir, do falar e tamén do calar oportuno.

Para iso, non casualmente estas palabras comezaban citando as dun mestre holandés, recorremos ao experimento social continuo, o do Países Baixos. Holanda, como conquista territorial común e como espazo urbano por antonomasia, dende o pólder a Spuy Plein. Tecido fabricado a calquera escala que procura lugar para a reclamación política, para o movemento Provo, os kabouters e a cidade utópica de Constant.

Holanda como lugar de deliberación social continuo onde a queixa, o rumor, a charla, o berro e a reclamación social se fan efectivos de xeito máis próximo ao oído e non ao visto.

Unha Holanda na que o mundo construído de Aldo van Eyck representa este espírito do equilibrio entre o visto e o oído, formulando ideas, posicións e traballos, nunha sociedade, a dos 60 e 70, en crise e moi afastada da perspectiva simplificadora coa que hoxe é presentado aquel tempo.

Un oído, o de Aldo van Eyck que se enriquece do fala e da mesa redonda, onde participan o individuo e a comunidade, para atender a todos incluíndo ás minorías. Este incluíndo dirixíase non só ás minorías politicamente rendibles, senón a outras que igual que sempre presentes, tamén eran sempre esquecidas, a dos nenos. Escoitar ata aos que parecen aínda non ter que dicir.

Existe na súa visión do mundo unha consciencia do valor do colectivo que se acrecienta mediante a anarquía, como respecto de cada unha das individualidades, a minoría das minorías.

Van Eyck demostrou sempre con anticipación holandesa (non doutra forma pódese sobrevivir nun espazo fortemente adverso), que a atención a outra arquitectura nacida de parámetros de calidade diferente á imaxinaria, visual e comercial é posible.

Sabía que entender só a través do mirar, obvia o problema de que o ollo ademais de guiarnos de forma fundamental, tamén nos engana, tanto como arquitectos ou creadores, como habitantes continuos ou circunstanciais, pois a mirada adoita buscar o recurso da forma para explicarse.

O seu traballo evitaba o baleirado de conciencia do público á busca dun espazo para a crítica feita, pero tamén recibida, que é consubstancial a esta forma de entenderse a través do oído, do que debe resultar un lugar común.

Un lugar buscado e creado, onde paradojicamente a cidade e o país do oído chegan a converterse nun dos máis fermosos para a mirada. Un paradoxo, como un dos twin phenómena de Aldo, que no noso caso se resume no vista-oído, para seguir ensinándonos que temos o poder de reconciliar os opostos”.

Luis Gil Pita-Cristina Nieto
Texto incluido en el Nº1 da revista Laura de la Facultad de Arquitectura de Guimarães, DAAUM,2002.
Guimarães, 2002

Bibliografía:

Bordieu, Pierre. Contrafuegos. Edt Anagrama 1999. Barcelona.

Delgado, Manuel. El animal público. Edt Anagrama 1999. Barcelona.

Durán, Mª Angeles. La ciudad compartida.Edt CSCAE 1998. Madrid.

Ramonet, Ignacio. La tiranía de la comunicación. Edt Debate 1998. Barcelona.

Strauven, Francis. A. v E. The shape of Relativity. Edt A&N. 1998 A´dam.

Luis Gil Pita

Arquitecto por la ETSA de A Coruña en 1997, desde ese año colabora en el estudio de Manuel Gallego Jorreto hasta 1999. Becado de investigación en Holanda en 2000-1, con un estudio sobre lo fronterizo y liminar en arquitectura, por la Diputación de A Coruña, fue posteriormente Profesor invitado en el área de proyectos de la Facultad de Arquitectura de Guimaráes, Universidade do Minho, del 2001 hasta el 2007. Desde el inicio de su carrera ha publicado asíduamente artículos y ha participado como editor en diferentes publicaciones alrededor de la arquitectura.

follow me

Arquivado en: artigos, Luis Gil Pita

Tags: , , , , , , , , , , , ,