A Gran Vía de Madrid. Breve biografía crítica dunha gran rúa (II) | Antón Capitel

https://veredes.es/blog/gl/la-gran-via-madrid-breve-biografia-critica-una-gran-calle-i-anton-capitel/

1910. Derribos en la Gran Vía de Madrid
1910. Derribos na Gran Vía de Madrid

O primeiro tramo de la Gran Vía, que ascende –dando con iso una certa sensación de fatiga, coma se rememorásese a dificultade que se tivo para iniciala-, comeza co gran edificio singular que foi o da Unión e O Fénix (Alcalá 39, arqtos. Jules e Raymond Fevrier, 1905-10, hoxe “Metrópoles” e anterior, en realidade, á avenida), rotonda brillantemente replicada e acompañada por outra inmediata e separada por unha rúa pequena, a do edificio que ten na súa planta baixa a xoiería Grassy (Gran Vía 1, arqto. Eladio Laredo e Carranza, 1916-17). E este notable e atractivo inicio queda espectacularmente rematado polo gran final deste primeiro tramo, consistente na presenza do rañaceos da Telefónica (Gran Vía 28, arqtos. Ignacio Cárdenas de Pastor e Louis S. Weeks, 1925-29), o máis alto do lugar, polo menos pola súa posición, e nunha vista amplamente fotografada, e inmortalizada tamén, modernamente, polo afortunado e atractivo pincel de Antonio López García.

E foi esta arquitectura ecléctica, de estilo neobarroco, a que caracterizou por completo a realización desta primeira parte da avenida. A Gran Vía foi unha actuación relativamente superficial, devandito isto no sentido de que os novos edificios que a apertura supuxo de cando en cando están máis ao fondo dos solares que ocupan a primeira liña da rúa. Os que poderiamos chamar “efectos Gran Vía” esténdense ás veces polas rúas laterais ou por prazas traseiras, pero non sempre. Na maioría dos casos, a Gran Vía constitúea unicamente a primeira liña de edificios, que sempre resolven todas as esquinas, naturalmente, pero que non adoitan continuar cara atrás, ben fóra por si mesmos, ben mediante edificios semellantes. A Gran Vía é así como un escenario, unha escenografía urbana, e aínda que a esta condición podería térselle como por algo demasiado superficial –devandito isto no peor dos sentidos- habemos de rescatar desta sospeita á avenida asegurando que a Gran Vía é desde logo unha escena porque constitúe un gran “Teatro”, un espectacular e magnífico teatro urbano. Nada máis, pero tampouco nada menos.

Podería dicirse sen esaxeración que moitos elementos urbanos son un “teatro”, con tantas prazas ocorre iso, por exemplo. Un teatro quieto, desde logo, onde se representa sempre a mesma escena e onde se din repetidamente as mesmas frases non sonoras, pero un teatro, ao fin. Onde os edificios preséntanse ao modo de personaxes que dialogan entre si e animan cun coloquio xordo, pero elocuente, a quieta escena, e iso máis aló das súas estritas obrigacións estéticas, construtivas e funcionais.

O gran teatro da Gran Vía ten tres “actos”, sucesivos no espazo, e sempre en quieta e continua representación. O primeiro é o primeiro tramo do que estabamos a falar, cuxos personaxes, nun xesto de firme vontade unitaria, vestíronse todos de neo-barroco (ou, como moito, de neo-renacemento); isto é daquel estilo historicista que estaba máis de moda no Madrid das dúas primeiras décadas do século, antes de que nada do que enseguida sería a arquitectura moderna fixese a súa aparición. Era un estilo, e un historicismo, sobrevivente das ideas e os modos do século XIX, pero que en Madrid, e en España, tomara un forte impulso pola promoción dos “estilos españois” que, fronte á moda decimonónica do francés, defendera o gran arquitecto e profesor Vicente Lampérez, e que fora seguido por proyectistas tan ilustres e de tanto éxito como Antonio Palacios, Aníbal González, Leonardo Rucabado e ata Teodoro de Anasagasti.

Era un estilo –ou uns estilos- que viña disimular un pouco a falta real de contidos arquitectónicos verdadeiramente interesantes nas primeiras décadas do século, extinguidos xa os historicismos decimonónicos, que foron máis profundos e importantes, e sen aparecer aínda, como dixemos, os inicios da arquitectura moderna. Estilos propios así para un tempo incerto, un tempo de espera -aínda cando el mesmo non tivese conciencia de tal- coma se tratásese dun paso de baile que non fai outra cousa que dividir e separar dúas pezas musicais realmente importantes.

Pero o certo é que aínda que sexa sen outras obras mestras que as xa sinaladas do principio e do final, este primeiro acto e tramo da Gran Vía, está dotado de suficiente unidade e dunha variedade tamén notable, cuxa combinación logra unha fortuna escénica non pequena, e de alto empaquetado urbano. Se un vai mirando un a un os distintos edificios probablemente teña unha importante decepción con moitos deles (aínda que non con todos), pero como efecto urbano de conxunto hai que recoñecer que se tivo un notable éxito. E non é un éxito pequeno, xa que resulta máis difícil, en xeral, lograr unha harmonía de conxunto nun sector dunha cidade que obter grandes éxitos particulares. Tal parece que os arquitectos da cidade que aquí interviñeron fosen absolutamente conscientes de que o verdadeiro protagonista formal non era outro que a nova avenida. Entre a unidade e a variedade combinadas e a condición ascendiente da rúa obtivéronse uns efectos estéticos, en boa medida pintorescos, bastante convincentes.

Cabería sinalas algúns outros edificios concretos. O de Gran Vía esquina a Marqués de Valdeiglesias (arqto. Juan Moya, principio dos anos 20) é dun estilo neobarroco convencional, pero resolveu moi afortunadamente o ángulo obtuso entre Alcalá e Gran Vía, ao comezo desta, e a adecuada conexión coa igrexa de San José. O edificio de Gran Vía 4 (de arqto. non coñecido e dos anos 10) non seguiu exactamente o estilo colectivo, pero fíxoo nun modo académico capaz dá harmonizarse con el, dotado dunha fachada moi aberta e acristalada que se enlaza con edificios comerciais de París ou, mesmo, de Chicago.

De entre os edificios neo-barrocos máis enfáticos e conseguidos destaca o de Gran Vía 16 ( arqto. Julio Martínez Zapata, 1914-16). En Gran Vía 25 (arqto. Modesto López Otero, 1919-25) atopamos no Hotel Gran Vía unha alusión nada desdeñable á arquitectura vienesa do gran Otto Wagner. Xustamente antes da Telefónica e enfronte do baleirou da rede de San Luís que abre a rúa da Monteira destaca o brillante eclecticismo do edificio de Gran Vía 26 (arqto. Pablo Aranda Sánchez, 1914-16). Aínda que poderiamos tamén botar unha ollada cara a algunhas das rúas laterais que teñen certos “efectos Gran Vía” en solares máis atrasados con respecto á avenida, e descubrir así, na rúa Virxe dos Perigos 11 e 13, ao edificio coñecido como a “Casa dos portugueses” ( arqto. Luís Bellido, 1919-22), dun eclecticismo independente e persoal, moi conseguido, probablemente o edificio esteticamente máis cualificado da zona. Con todos eles pechamos a nosa referencia a este primeiro tramo.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático en ETSAM
Madrid · xaneiro 2016

Referencias:

– 100 anos de Gran Vía. El Mundo.

– Gran Vía. Memoria de Madrid.

https://veredes.es/blog/gl/la-gran-via-madrid-breve-biografia-critica-una-gran-calle-iii-anton-capitel/

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,