A arquitectura moderna | Fernando Freire Forga

Gerrit Rietveld. Casa Schröeder en Utrecht, Países Bajos, 1924 | Fotografía: Dave Mendelsohn
Gerrit Rietveld. Casa Schröeder en Utrecht, Países Baixos, 1924 | Fotografía: Dave Mendelsohn

Os traballos desenvolvidos por filósofos e pensadores, desde finais do século XVIII foron determinando o que hoxe coñecemos como Era Moderna e as súas derivacións. Immanuel Kant (1724-1804) é considerado como o pensador máis influente da Europa moderna, grazas a el téñense traballos como “Crítica do Xuízo” ?Crítica do Xuízo? (1790) que forman parte da concepción que rexe a evolución na arte de inicios do século XX (coas vangardas artísticas) e a conformación estética da Arquitectura Moderna.

A mediados do século XIX, a fotografía obrigará aos pintores para tomar novos rumbos en busca dunha nova representación artística, dando paso ao xurdimento do impresionismo. Os cuestionamientos sobre os principios artísticos desenvolvidos polo impresionismo, na segunda metade do século XIX, terán unha influencia decisiva na formación do espírito crítico do século XX. Desta maneira aparecerán as vangardas artísticas, onde o Fauvismo (1905) é considerado como a primeira vangarda artística recoñecida a inicios do século XX, que marca o inicio dunha revolución estética que traerá consigo unha sucesión de movementos radicais e de curta duración, onde destacaron: o fauvismo, o expresionismo, o cubismo, o futurismo, o constructivismo, o neoplasticismo, o dadaísmo, o surrealismo, o expresionismo abstracto, entre outros.

Gerrit Rietveld. Casa Schröeder en Utrecht, Países Bajos, 1924
Gerrit Rietveld. Casa Schröeder en Utrecht, Países Baixos, 1924

Como achega estética, as Vangardas Artísticas serviron para influenciar formalmente a arquitectura que se construíu a mediados da década de 1920. É importante citar a Casa Schröeder en Utrecht – Países Baixos, proxectada e construída por Gerrit Rietveld en 1924. Rietveld xa deseñara a súa famosa cadeira Vermella e Azul en 1918, con todo considerou que para unha completa representación dos principios formulados polo neoplasticismo1, era fundamental incursionar no campo da arquitectura.

Con todo, é imposible determinar cal foi a primeira obra de arquitectura moderna; tanto nos Estados Unidos como en Europa existen, nos primeiros anos do século pasado, referencias de construcións que poden ser consideradas modernas2 pola súa forma como polos materiais construtivos utilizados (concreto armado, aceiro e vidro). Con todo, si existen obras que pola súa calidade arquitectónica son consideradas como obras cumes que aluden un inicio da Arquitectura Moderna, entre elas é imprescindible mencionar a Vila Savoye en Poissy, Francia, de Le Corbusier e Pierre Jeanneret (1929-1931), e o Pavillón Alemán na Exposición Universal de Barcelona de Mies van der Rohe (1929).

 Le Corbusier y Pierre Jeanneret. Villa Savoye en Poissy – Francia, 1929 – 1931. | (Fotografías: Arq. José Miguel Forga).
Le Corbusier e Pierre Jeanneret. Villa Savoye en Poissy – Francia, 1929 – 1931 | Fotografías: Arq. José Miguel Forga

Cara a 1932, época en que se vivía a consolidación da arquitectura moderna a nivel mundial, o novo arquitecto Philip Johnson e o historiador Henry-Russell Hitchcock publicaron o libro: O Estilo Internacional, Arquitectura dende 19223. Neste documento, Johnson e Hitchcock refiren unhas interesantes disgregacións dos elementos compositivos formais que hábilmente atoparon nas obras de arquitectura moderna, as cales expoñen no libro. Con todo o considerar a arquitectura moderna como un estilo vai xerar confusión e diverxencias para o entendemento posterior da arquitectura moderna. Anos despois e sen obter os resultados esperados, Hitchcock tentará reparar a falsa estilización da arquitectura moderna, coa finalidade de retirar “a etiqueta” de estilo internacional a unha arquitectura concibida como consecuencia dun movemento e non baixo os canons dun estilo.

“… a forma, como diría Mies van der Rohe, non era un obxectivo senón un resultado da arquitectura. Nese sentido de necesidade formal, a arquitectura moderna supón unha absoluta negación do estilo, negación que se ve acentuada pola súa voluntaria instalación nun baleirou formal e pola súa insistente procura da universalidade. E, aínda cando en 1925 Lle Corbusier presentase cos seus cinco puntos da arquitectura moderna un xerme de normativa formal que puidese entenderse por moitos como non moi afastada á idea de estilo, e efectivamente os pilotis, os teitos xardín, a planta libre, a xanela corrida e a fachada libre non fosen simplemente ideas, senón formas. O certo é que tales formas non poderían considerarse en ningún caso como opcións estilísticas, senón como o que eran, as formas para a arquitectura moderna, formas absolutamente necesarias e determinadas desde unhas condicións alleas a elas mesma”…

Extracto do prólogo realizado por María Teresa Muñoz en 1982, Para o libro: O Estilo Internacional, Arquitectura dende 1922.

Abundando no tema, se a arquitectura moderna é un estilo ou non, -a modo de exercicio visual- a continuación expóñense unhas imaxes, como exemplos, de vivendas que influenciaron o desenvolvemento da arquitectura moderna a nivel mundial; coa finalidade de comparalas e obter a conclusión de que non gardan un mesmo estilo, e que por conseguinte resulta máis acertado relacionalas baixo principios dun movemento.

Para a década de 1940 a arquitectura moderna establécese en Latinoamérica, tanto no campo construtivo como no académico. Dentro dos arquitectos modernos Latinoamericanos máis destacados, polas súas obras nas décadas posteriores temos a: Óscar Niemeyer en Brasil e José Villagrán García en México.

A inicios da década de 1960 o planeta enteiro era moderno e podíase apreciar que as principais influencias arquitectónicas eran de arquitectos como: Frank Lloyd Wright, Lle Corbusier, Mies van der Rohe, Alvar Aalto, Richard Neutra, entre outros. É xusto a mediados desta década cando as críticas e desacordos cos dogmas modernos empezan a ter maior difusión, xerándose así o inicio do que se chamou Arquitectura Postmoderna. O desenvolvemento da arquitectura postmoderna desprégase propagando a idea da revitalización do “referente histórico”, colocando explicitamente en xaque os valores antihistoricistas do Movemento Moderno e deixando nun segundo plano os principios que rexen á Arquitectura Moderna: Universalidade, Economía, Precisión e Rigorosidade.

“A partir dos anos sesenta, os arquitectos abandonaron os principios da visualidad moderna, atraídos polas promesas de organicismos, realismos e historicismos de diversa índole, o baleiro que deixou a formalidade perdida trato de cubrirse cos efectos da razón e da sombra sensible da imaxinación. Así, o obxectivo de producir imaxes suplantó ao de construír formas; o empeño en propoñer aparencias remplazó ao compromiso de construír estruturas visualmente ordenadas.

Helio Piñón.

ANÁLISE DA FORMA MODERNA.

Na actualidade, pensar en arquitectura é basicamente imaxinar unha escultura urbana cunha aproximación para posibilitar algún uso humano determinado. Déixase en segundo plano a análise exhaustiva da función espacial e curmá por abrigo o feito visual e nas “sensacións” que este obxecto arquitectónico podería producir no espectador.

Nos últimos 40 anos, o público en xeral foi levado -polos arquitectos postmodernos- a un campo de alucinación onde a orixinalidade formal marca a pauta e indica cuan audaz foi o proxecto proposto para determinado encargo arquitectónico. Non é raro ver que isto responde a modismos arquitectónicos que van pasando de moda cada certo tempo (con intervalos de 10 anos aproximadamente) e son remplazados por algunha proposta de cambio que tente buscar unha nova opción formal.

Na nosa contemporaneidad, cando se tenta debater sobre o tema da Forma Moderna en arquitectura, só se chegan a unha serie de subxectividades que causan confusión, tanto no profesional como no usuario. É por iso, que para entrar a visualizar a Forma Moderna hai que remontarse á orixe desta, ás propostas filosóficas que dalgunha maneira encamiñaron, tanto a artistas como arquitectos, a sintetizar todo a modernidade en formas como sistemas de relacións visuais e de sentido, característico da obra, en cuxo recoñecemento ten un papel decisivo o suxeito da experiencia a través do xuízo estético.4

Entre os principais pensadores que influencian o desenvolvemento da arte moderno temos a: Worringer, Hildebrant, Wölfflin, Herbart, Von Hildebrand, Fiedler, entre outros pensadores que adoitan estar influenciados (directa ou indirectamente) polas obras de Kant.

Profundando no relacionado á Forma Moderna, como xa se citou, no libro: O Estilo Internacional, Arquitectura desde 1922, a pesar de tentar estilizar á arquitectura moderna, é unha fonte substancial para entender a concepción da forma nas construcións que conforman esta arquitectura. Os conceptos -algúns derivados do libro en mención- que axudan a salientar a análise da forma na arquitectura moderna son:

ARQUITECTURA COMO VOLUMEN

A REGULARIDADE

PLANTA e o FUNCIONALISMO

HORIZONTALIDADE

TRANSPARENCIA

AUSENCIA DE DECORACIÓN APLICADA

Casa Gropius, Walter Gropius. Imagen: http://www.viaje2punto0.com/wp-content/uploads/2011/03/BOS-006.jpg
Casa Gropius, Walter Gropius. Fonte: viaje2punto0.com

ARQUITECTURA COMO VOLUMEN. Coa xénese da Arquitectura Moderna, a produción de edificacións como masa quedaría obsoleta. Os sistemas construtivos aporticados, de aceiro ou de concreto armado, permiten que as novas edificacións sexan moito máis liviás e demanden menor material estrutural. É desta maneira que a arquitectura perde o seu aspecto de masa para converterse nun volume.

“O pesado aspecto de solidez estática, que ata inicios do século XX fora a calidade máis importante da Arquitectura desapareceu practicamente; no seu lugar hai unha aparencia de volume, ou, máis exactamente, de superficies planas que encerran un volume. O principal símbolo arquitectónico non é xa o ladrillo macizo, senón a caixa aberta. De feito, a gran maioría dos edificios son en realidade -e en aparencia- simples planos que rodean un volume”.5

Hai que ter en conta o material usado nas superficies das edificacións, un material liso (que permita unha continuidade) manterá o aspecto de volume, mentres que se se usa un material rugoso perderase a visualización do mesmo.

 Le Corbusier y Pierre Jeanneret. Villa Savoye en Poissy – Francia, 1929 – 1931. (Fotografías: Arq. José Miguel Forga).
Le Corbusier y Pierre Jeanneret. Villa Savoye en Poissy – Francia, 1929 – 1931. Fotografías: Arq. José Miguel Forga.

A REGULARIDADE. En busca de lograr solucións económicas, a arquitectura moderna, desenvolverá unha orde estrutural con determinada regularidade. A modulación é un artificio que permite ordenar o proxecto e permite optimizar na construción das estruturas (o que xera un aforro económico); feito que tamén favorecerá a xerar un volume regular para a edificación.

“Os alicerces das construcións en *retícula adoitan distar o mesmo entre si, de maneira que as cargas repártense con uniformidade. Así, a maioría dos edificios teñen un ritmo regular básico que pode observarse claramente antes que se coloquen os cerramentos externos. Máis aínda, as consideracións de tipo económico favorecen a utilización de elementos estandarizados en toda a estrutura. A boa arquitectura moderna expresa a través do deseño este ordenamento característico da estrutura e esta similitude dos elementos, logrados mediante unha ordenación estética que salienta a regularidade subxacente. O deseño moderno malo contradi esta regularidade. Con todo, en arquitectura, a regularidade non é absoluta senón relativa”.6

 Mies van der Rohe. Pabellón Alemán en la Exposición Universal de Barcelona, España, 1929. (Fotografías: Arq. Fernando Freire Forga).
Mies van der Rohe. Pavillón Alemán na Exposición Universal de Barcelona, España, 1929.vFotografías: Arq. Fernando Freire Forga.

PLANTA e o FUNCIONALISMO. Como proceso de proxección moderno, a solución da planta era un dos principais puntos de partida para determinar as dimensións espaciais e a modulación das estruturas, todo este proceso, delimitado pola función determinada para o espazo para proxectar.

“Os funcionalistas fixeron da planta o seu fetiche particular. Adoitan afirmar que nunca estudaron ou compuxeron as súas fachadas, senón que estas simplemente foron formándose como a inevitable roupaxe da planta. É certo que a plena aplicación do principio de regularidade ás plantas ás seccións trae consigo unha coherencia nos alzados exteriores, pero non implica automaticamente un bo sistema de proporcións nas fachadas. Os arquitectos que buscan conseguir o carácter máis plenamente arquitectónico nos seus edificios, deberán seguir estudando os alzados en se mesmos tanto como a planta e as seccións…

… A doutrina dos *funcionalistas *anti-estéticos contemporáneos é moito máis estrita. As súas propostas son de orde económica e non ético nin arqueolóxico. Hai importantes críticos europeos, especialmente Siegfried Giedion, que sosteñen, non sen certa razón, que no mundo moderno a arquitectura ha de resolver uns problemas prácticos tan enormes, estéticas hanse de relegar a un segundo plano na crítica arquitectónica”.7

Casa de la Cascada, Fran Lloyd W. imagen: http://www.casasyfachadas.com/wp-content/uploads/2010/03/casa-de-la-cascada-3.jpg
Casa da Fervenza, Frank Lloyd W. Fonte: casasyfachadas.com

HORIZONTALIDADE. A coherente colocación de estruturas e a súa evidente regularidade, trae como consecuencia a horizontalidade da edificación. Un edificio ou rañaceos non é máis que a *superposición de pisos horizontais, con todo este feito non quita a posibilidade de colocar formas, que pola súa natureza han de ser verticais como as escaleiras e ascensores.

A nosa contorna natural percibímolo mediante rexistros visuais “cara ao horizonte” (sobre todo en temas paisaxísticos), é por iso que a horizontalidade favorece tamén a relación visual exterior?interior por medio de xanelas ou biombos, continuando a nosa percepción natural sen interrupcións verticais superpostas.

“…A horizontalidade non é en si mesma un principio do estilo internacional. Cando a función require elementos verticais, tamén estes son expresados. O principio de regularidade tende a aumentar o efecto xeral de *horizontalidad, a expensas dos elementos verticais, encargando a estes só un papel secundario na maioría de edificios” 8

Casa Farnsworth, Mies Van de Rohe. Imagen: http://www.hogarismo.es/wp-content/uploads/2011/06/farnwoth-5.jpg
Casa Farnsworth, Mies Van de Rohe. Fonte: hogarismo.es

TRANSPARENCIA. Este punto non é tocado no libro de Hitchcock e Johnson, con todo a transparencia xoga un rol importante na produción de arquitectura moderna, permitindo unha estreita relación exterior-interior.

Dentro dun contexto xeográfico, a transparencia -a través do vidro- vai ha permitir unha nova maneira de emprazamento, os reflexos orixinados polo vidro permitirán reflectir o exterior, logrando unha aceptada integración coa contorna, feito que non se practicou antes da aparición da arquitectura moderna.

A transparencia en xeral, non só será un tema que comprenda ás visuais interior-exterior. Un das formulacións desenvolvido por Le Corbusier propón elevar a edificación sobre columnas ou “pilotis”, como consecuencia do estudo de transparencia. Onde o que se buscaba, a través de levantar os volumes, era poder rexistrar e dominar visualmente o lugar sen ter maior interrupción visual.

Casa Currutchet
Casa Currutchet

AUSENCIA DE DECORACIÓN APLICADA. Calquera tipo de decoración resulta innecesario para a boa produción de arquitectura moderna, a forma da mesma arquitectura e os materiais empregados son mais que suficiente.

A decoración desmerece o bo detalle construtivo que se require nun proxecto arquitectónico, evidenciando unha necesidade formal innecesaria á cal se recorre para concluír un proxecto arquitectónico.

…”O detalle arquitectónico, tan necesitado polas estruturas modernas como o foi polas do pasado, proporciona a decoración da arquitectura moderna. De feito, a maior parte da decoración dos máis puros estilos do pasado, tiña a súa orixe en requirimentos estruturais ou en simbolismos da estrutura subxacente… Ademais do detalle arquitectónico, empregáronse obras de escultura e pintura para adornar con éxito edificios contemporáneos, sen caer na simple decoración aplicada”.9

Fernando Freire Forga · Doutor Arquitecto
Lima · xullo 2013
Autor do Blogue La Forma Moderna en Latinoamérica

Fragmentos da Investigación “A Forma Moderna na Vivenda Unifamiliar Peruana 1950 – 1970” culminada no ano 2008.

Notas:

1. Neoplasticismo: corrente artística promulgada por Piet Mondrian en 1917 que propoñía desposuír á arte de todo elemento accesorio nun intento de chegar á esencia a través dunha linguaxe plástica obxectivo e, como consecuencia, universal. Xunto con Theo van Doesburg fundou a revista De Stijl, principal órgano de difusión do movemento, en cuxo primeiro número apareceu publicado o manifesto neoplasticista. Biblioteca de Consulta Microsoft ® Encarta ® 2005.

2. Como exemplos de obras modernas proxectadas durante o primeiro lustro do século pasado: Nos Estados Unidos, o proxecto de Frank Lloyd Wright para o Club Náutico Yahara, Madison, Wisconsin de 1902 mostra unha clara incursión arquitectónica-formal no que anos despois podería ser chamado como arquitectura moderna. En Europa obras como as que realizou Eisenwerk Manchen AG para as Naves da Margarete Sétif GMBH en Giengen/Brenz, Alemanía en 1903 tamén albiscan unha clara proxección moderna. (As imaxes dos proxectos atópanse no anexo deste documento).

3. O libro: O Estilo Internacional, Arquitectura desde 1922 de Philip Johnson e H-R Hitchcock foi elaborado para A Exposición Internacional de la Arquitectura Moderna celebrada no Museo de Arte Moderno de Nova Iork, en 1932.

4. PIÑÓN, Helio (1997); El sentido de la Arquitectura Moderna; Ediciones UPC – Universidade Politécnica de Cataluña, España

5. HITCHCOK, Henry Russell – JOHNSON, Philip (1984); O Estilo Internacional:-Arquitectura desde 1922; Artes Gráficas Soler, S.A., España.

6. Ibidem

7. Ibidem

8. Ibidem

9. Ibidem

Fernando Freire Forga

Fernando Freire Forga nace en Lima el 21 de marzo de 1977. Entre los años 1994 y 2000 realiza estudios de arquitectura en la Universidad Peruana de Ciencias Aplicadas en la misma ciudad. En 1999 obtiene el primer premio en el Concurso a nivel nacional organizado por PROCOBRE-PERÚ con la tesis: Edificio Automatizado de Oficinas: “Usos del Cobre en la Arquitectura”.

Ha realizado estudios de Doctorado sobre Arquitectura Moderna en la ETSAB, Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona en la Universidad Politécnica de Cataluña, España. Actualmente , se encuentra inmerso en el desarrollo de trabajos de recopilación e investigación de Arquitectura Moderna en el Perú. Es docente de la Pontificia Universidad Católica del Perú y se desenvuelve como proyectista de manera independiente.

follow me

Arquivado en: faro, Fernando Freire Forga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,