Arquitectura Familiar | Halldóra Arnardóttir – Javier Sánchez Merina

Arquitectura Familiar Halldóra Arnardóttir – Javier Sánchez Merina
Arquitectura Familiar | Fotografía: Javier Sánchez Merina

Unha rápida lectura das NORMAS DEONTOLÓXICAS DE ACTUACIÓN PROFESIONAL DOS ARQUITECTOS – e digo rápida porque todas as nosas obrigacións resúmense en menos de quince concisas cuartillas – non menciona palabra algunha sobre se un arquitecto ha de cuestionarse o ámbito da arquitectura. Cando, ao fin, atopamos un artigo, o 24, que fai referencia ao noso compromiso coa sociedade, este trátase ao desdén:

O arquitecto deberá ter en conta, en todo momento, a función social que desempeña. Deberá acomodarse á cualificación urbanística do chan, ás normas e ordenanzas correspondentes e ás condicións en que se outorgou a licenza de obras.

“Arquitectura Familiar” é un pensamento xurdido por mor das condicións contemporáneas que presentan á arquitectura como unha disciplina en transformación. O campo de operación foi o primeiro proxecto dos alumnos de Proxectos 1 na Escola de Arquitectura de Alacante, un exercicio que expande o contido do art. 11 das citadas normas deontolóxicas:

Considerarase en todo caso infracción grave a asunción de funcións para as que o arquitecto non teña debidamente acreditada, pola súa formación e titulación, a adecuada capacidade profesional.

Aínda un lembra con claridade “Retrato do Mundo”, aquela reportaxe publicada polo Semanal do El País hai xa uns anos. Tratábase duns textos que comparaban o nivel de vida en trinta países de todo o mundo. Sen ningunha dúbida, o feito que o facía inesquecible era as incribles fotografías de Peter Menzell que o ilustraban. Eran retratos de cada unha das familias con todas as súas pertenzas sacadas á porta da súa casa. Dun só golpe de vista podiamos entender a realidade daquelas familias, chegando mesmo case a imaxinar as súas penurias, alegrías e desexos.

Strangely Familiar
Strangely Familiar

Foron precisamente aquelas fotografías as que xeraron o primeiro exercicio co que os nosos estudantes enfrontáronse a proxectar arquitectura. Pedímoslles aos alumnos de Proxectos 1 que se fotografasen cos seus e as súas pertenzas na porta das súas vivendas. Para desenvolver o exercicio dispuxeron de dúas semanas, nas que, os primeiros días, ocupáronse para realizar un cuestionario entre os membros da familia. Foron moi interesantes os distintos formatos que adoptaron estes cuestionarios, claves, non só para entender datos de como as distintas xeracións que compoñen a familia fan uso da vivenda, senón tamén para “infectarlles” o necesario entusiasmo que os fixese cómplices da acción de baleirar a vivenda. Tras observar, analizar, descubrir, valorar, compoñer, dialogar e negociar, moitos dos estudantes baleiraron a vivenda no seu propio xardín, algún pediu un permiso ao concello para cortar o tráfico da súa rúa, e ata se contrataron servizos de mudanzas. Outras familias – tras intensas conversacións – recoñeceron que non se identificaban de forma algunha coa súa vivenda e preferiron realizar unha viaxe a aquel outeiro, campo ou praia extrañamente máis familiar que a súa propia morada.

A acción de sacar as súas pertenzas tamén implicaba que se cuestionasen como dispoñelas de novo no exterior. Agora, sen tabiques, sen xanelas e sen xerarquías espaciais, os estudantes víanse obrigados a medir, relacionar e reordenar os obxectos.

A partir destas fotografías cada estudante comezou a traballar sobre un aspecto determinado da vivenda, xurdindo así tantos proxectos distintos como número de estudantes hai no curso. Un exemplo é o dunha alumna que comparte piso con outros estudantes. A fotografía plasmaba a realidade de compartir unha pequena casa que está na actualidade moi compartimentada. A alumna falaba do marabilloso que sería poder realizar un gran espazo común para todos os compoñentes do piso xa que, durante gran parte do día, desenvolven vida en común. Doutra banda, e polo feito de que cada estudante do piso dedícase a unha carreira distinta, a nosa alumna tamén falaba das distintas necesidades espaciais que require cada inquilino. Imaxinaba ela as posibilidades de negociación que se poderían establecer entre os seus compañeiros de piso á hora de construír as divisións das estancias; uns biombos que, a través da súa sección, permitisen un máximo de oportunidades de usos: superficie de traballo, de almacenaxe de libros, de proxección de imaxes, etc. A partir da súa propia investigación a alumna proxectou e definiu a súa actuación, un proxecto que ademais se nutriu doutras experiencias xa construídas. Así, o seu traballo deu pé a explicar en clase obras que xa están asumidas dentro da disciplina arquitectónica como a Naked House en Kawagoe de Shigeru Ban, as vivendas en Utrecht do grupo MVRDV, ou as intervencións de Juan Domingo Santos no casco antigo de Granada.

Todos estes son proxectos extraordinarios que xurdiron a partir de situacións ordinarias. Sen ningunha dúbida a negociación, como concepto, xa é un material de construción arquitectónica tan firme como ata agora foino o ladrillo panchito ou as medidas do Existenzminimum establecidas para o obreiro ideal de produción pertencente a unha época anterior:

a pre-guerra!

A importancia de fotografar ás súas familias, como exercicio de Proxectos 1, é a de levar ao alumno para cuestionarse unha realidade tan próxima e coñecida desde onde entender e asumir exemplos como as arquitecturas anteriormente citadas. Máis que actuacións brillantes e caprichosas de arquitecto trátase de profundar nas orixes cotiás desas arquitecturas extraordinarias. Sen coñecer as súas procedencias non poderemos entendelas como o que son, arquitecturas comprometidas.

Strangely Familiar
Strangely Familiar

A disciplina da arquitectura está hoxe máis aberta que nunca. É obrigación das nosas escolas preparar a futuros arquitectos a valorar aqueles aspectos que están a se integrar continuamente. Por todo iso, sempre desconfiei daqueles que tajantemente discriminan o que é e o que non é arquitectura. Témome que, unha vez máis, son os medos e inseguridades #ante o descoñecido o que pode atarnos a unhas realidades coñecidas pero xa pasadas. Dicíao Reyner Banham cando, de forma similar, criticaba ao Movemento Moderno por concibir a tecnoloxía como un elemento permanente, ordenado e estable.

Quen non lembra o profético parágrafo co que concluíu Teoría e Deseño na Era da Máquina (1960), a elaboración da súa tese doutoral?

O arquitecto que propón correr coa tecnoloxía sabe que agora estará cunha rápida compañía e que, para manterse, pode ter que emular aos Futuristas e refugar a súa carga cultural por completo, incluso as vestimentas profesionais polas que se lle recoñece como arquitecto.

Unha vez mencionado o password

“os arquitectos somos seres de acción”,

propuxemos aos alumnos que traballen desde as súas propias inquietudes en lugar de comezar a proxectar “á maneira de” outros arquitectos mediante exercicios de repetición de obras mestras; obras que nunca chegas a entender na súa totalidade nin a facerchas túas. Os proxectos dos nosos alumnos, aínda que tan só teñan seis semanas, xa son propositivos, eles crenllos, e todo isto permitiralles proseguir nas súas investigacións. Produciranse novas arquitecturas máis sensibles cos seus habitantes e que se afasten daquelas posturas arrogantes que tanto distanciaron á sociedade da arquitectura. Debemos educar ao alumno cun método de investigación que lle permita responder á súa realidade futura, descoñecida, pero ilusionante.

 Javier Sánchez Merina
doutor arquitecto
Murcia. Xullo 2019

Artigo foi orixinalmente publicado como ” Extrañamente Familiar” en Big Flier, manifesto da Escola de Arquitectura de Alacante 07/12/2002; 3-4

Halldóra Arnardóttir – Javier Sánchez Merina

Javier Sánchez Merina es Profesor Titular en la Universidad de Alicante. Anteriormente enseñó en Kingston University London y Carleton University en Ottawa. Sus clases, textos y obra construida buscan establecer relaciones entre la docencia, la investigación y la profesión. En la actualidad participa en el Proyecto de Investigación Europeo sobre Arquitectura Terapéutica.

Halldóra Arnardóttir. Doctora, (The Bartlett, UC London 1999 – homologación UMU 2007), Colaboradora con el Observatorio de Diseño y Arquitectura de Murcia (2008-10), acreditación de la ANECA como Ayudante Doctor (2012) y en la actualidad Coordinadora de Arte y Cultura como Terapia (HUVA) en colaboración con UMU, Profesora Ayudante Doctor (UCAM) y Azrieli Visiting Critic en Carleton University (Ottawa 2012).

follow me

Arquivado en: faro, Halldóra Arnardóttir - Javier Sánchez Merina

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,