[:es]
La Kaufmann House (también conocida como la “Casa del Desierto”) es, seguramente la casa de Richard Neutra más divulgada. Su imagen nocturna es uno de los iconos de la Fotografía de Arquitectura moderna por excelencia, y pese a que no era la más acorde a las intenciones del arquitecto1, la magnífica fotografía de Julius Shulman (fig.3) acabará por igualar en importancia (si no superar) a la obra en sí.
Por su parte, la casa Catasús en Sitges es la segunda casa (tras la Ugalde) que logra construir José Antonio Coderch (acompañado de Manuel Valls) en los 50, y da pie a una serie de viviendas unifamiliares2 con temas afines (Ballvé, Gili, Uriach, Rozes, etc.). Su imagen nocturna (fig.4) es una de las pioneras de la arquitectura española en la posguerra, y coincide con tomas similares realizadas también por Francesc Catalá-Roca para la casa Senillosa en Cadaqués en ese mismo año de 1956. A diferencia de Neutra, Coderch acepta y promueve esas fotografías nocturnas de sus obras desde ese mismo año en adelante, presentándolas a gran tamaño en la primera página de sus reseñas en la revista Cuadernos de Arquitectura (figs. 1 y 2).

A pesar de la enorme diferencia existente entre el programa doméstico de ambas casas —y por tanto en extensión y volumen—, Coderch busca premeditadamente un relato visual muy semejante al de la casa de Neutra, aprovechándose de la experiencia y el deslumbrante éxito logrado por aquella fotografía nocturna en las numerosas revistas internacionales en las que aparece publicada.


De esta manera, al comparar sendas imágenes se advierte que el encuadre de la Catasús permite emular el plano volumen horizontal de la Kaufmann: con una profundidad visual construida a base de planos paralelos al espectador, se muestra la cubierta volada del primer plano elevada ligeramente por encima de la del cuerpo de dormitorios del fondo. Este detalle permite a Shulman ocultar el volumen retranqueado de la planta superior y dejar que toda la silueta de la casa quede completamente horizontal y por debajo del perfil montañoso del fondo, creando así una cierta estampa romántica en clave “pictorialista” poco acorde a su modernidad arquitectónica. Por su parte, Catalá-Roca cierra más el plano para concentrarse en la parcela doméstica, ya que no dispone de ese marco natural.
Este aspecto hace que la construcción geométrica de su toma sea más precisa y más fiel al espíritu moderno de la casa de Sitges, mostrando la alineación del techo del porche con el borde largo de la piscina y revelando la planta en ‘L’ que adopta la casa en torno al jardín privado y la piscina, convertida ésta ahora en nítido espejo nocturno. Quizá el interés de Coderch por la Fotografía3 hace que el resultado final de esta toma nocturna esté bastante condicionado por el control visual y el sentido compositivo del arquitecto, cosa que Neutra no hace con la homóloga de Shulman (aunque sí con la mayoría de las fotos de ese reportaje, según el testimonio del fotógrafo4.
Muy similar es la luz crepuscular con la que Catalá-Roca realiza su toma, para evitar ese fuerte desequilibrio por contraste entre zonas distintas del mismo fotograma. Sin embargo, el resultado final acusa más diferencias, sobre todo debido a la experiencia y sofisticación del trabajo de Shulman. Este consigue la mítica imagen combinando varios tipos de exposición mezclando el contraste de luces y sombras óptimo entre los diversos negativos de la misma toma5, cosa que Catalá-Roca no llega a hacer. Shulman crea una imagen irreal de la casa, superponiendo en la imagen final las luces más idóneas para cada parte del encuadre, logradas a veces incluso con fuentes de luz móviles que se eliminan posteriormente. Catalá-Roca simplemente hace una toma real, una magnífica instantánea, pero con el inconveniente de no poder contar con más fuentes de luz artificial que las instaladas en la casa, lo que justifica la aparición de zonas muy contrastadas en la imagen final, careciendo de esa extensa riqueza de grises intermedios que aportan una cualidad sensual y hasta glamurosa6 a la homóloga californiana.
A todo esto hay que añadir la asidua colaboración entre el experto consultor en Luminotecnia, Richard Kelly, y el arquitecto Richard Neutra hace que la idea arquitectónica se vea reforzada mediante un
“proyecto luminotécnico”,
contemplando ya desde su gestación una estudiada combinación de fuentes de luz artificial. Según Kelly7, la
“iluminación ambiental”
permite dar con el carácter y confort adecuados a cada estancia; la
“iluminación focal”
sirve para enfatizar y jerarquizar los elementos del escenario arquitectónico; y el
“juego de brillantes” —“play of brilliants”, en inglés—,
sitúa una serie de destellos de forma más figurativa. Si bien no ha podido ser determinado el grado de intervención de Kelly en la casa de Palm Springs, no es menos cierto que Neutra repite muchos de los detalles ensayados con él en los estudios luminotécnicos precedentes para las casas Lyndon (1943) o Miller (1937); a saber: la iluminación indirecta de los techos desde abajo hacia arriba, el énfasis en determinadas paredes bañadas con mayor intensidad, la disposición de líneas continuas de fluorescencia en el extremo de las cubiertas en voladizo por el exterior de la casa, y la colocación de ciertos focos en posiciones clave como la piscina o tras ciertos elementos vegetales del jardín.
Evidentemente, Coderch, por muy interesado y atento que estaba a la obra contemporánea de Neutra, aún no logra poner en práctica esos recursos luminotécnicos en la casa Catasús —quizá porque 1956 es aún demasiado pronto para entender su artificiosa complejidad—, pero usa muy intencionadamente su mejor fotografía nocturna para representar su cualidad “moderna”. Desconocemos exactamente cuándo pudo Coderch haber visto por primera vez aquella mítica foto de la “Casa del desierto” de Neutra/Shulman, pero su arrebatador atractivo visual hizo que deambulara en la mente del arquitecto catalán algún tiempo antes de que ese “objet trouvé”, impreso en alguna revista de la época, fuera interpretada en sus propias claves. En todo caso, el uso de la fotografía nocturna desde mediados de los 50 confirma su decisiva contribución como herramienta divulgativa de “lo moderno”, justo en el momento del gran despegue y aceptación generalizada de la arquitectura moderna en España.
Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doctor arquitecto
Valladolid. Septiembre 2018
Notas:
1 NIEDENTHAL, Simon: “Glamourized Houses: Neutra, Photography, and the Kaufmann House”, Journal of Architectural Education (1984-), vol.47, n.2, Blackwell Publishing – Association of Collegiate Schools of Architecture, noviembre de 1993, pp. 101-112. Véase extracto de entrevista a J. Shulman (p.102, nota 11).
2 DÍEZ BARREÑADA, Rafael: Coderch: variaciones sobre una casa. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthesis’ n.12, 2002.
3 FOCHS, Carles: Coderch, fotógrafo. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthemas’ n.5, 2000.
4 GÖSSEL, Peter (ed.): Julius Shulman: Architecture and Its Photography. Colonia: Taschen, 1998, p.15.
5 MULARD, Claudine: “Les Case Study Houses et le cas Shulman”, L’Architecture d’aujourd’hui, n.353, julio-agosto 2004, p.58. Citado en: DIEZ, Daniel: “Objetivo moderno. La fotografía de Julius Shulman y la construcción de la imagen de la arquitectura del sur de California”, Revista Indexada de Textos Académicos (rita_), n.2, octubre 2014, p.64.
6 Usamos el término “glamurosa” en relación al hecho de que la primera vez que se publicó la foto de Shulman para divulgar la casa Kaufmann fue en la revista Life (abril de 1949), y lo hizo ilustrando un artículo titulado “Glamourized Houses” y que usa en parte S. Niedenthal para el título de su artículo (ver nota 1).
7 NEUMANN, Dietrich: “Theatre, Lights, and Architecture”. En: NEUMANN, D. (ed.): The Structure of Light. Richard Kelly and the Illumination of Modern Architecture. New Haven-London: Yale University Press, 2010, p. 31-32.
Extracto del artículo completo titulado: “La fotografía nocturna de arquitectura, herramienta de divulgación icónica de las primeras obras modernas en la España de posguerra” (2018). Accesible en academia.edu
[:gl]
A Kaufmann House (tamén coñecida como a “Casa do Deserto”) é, seguramente a casa de Richard Neutra máis divulgada. A súa imaxe nocturna é un das iconas da Fotografía de Arquitectura moderna por excelencia, e a pesar de que non era a máis acorde ás intencións do arquitecto1, a magnífica fotografía de Julius Shulman (fig.3) acabará por igualar en importancia (se non superar) á obra en si.
Pola súa banda, a casa Catasús en Sitges é a segunda casa (tras a Ugalde) que logra construír José Antonio Coderch (acompañado de Manuel Valls) nos 50, e dá pé a unha serie de vivendas unifamiliares2 con temas afíns (Ballvé, Gili, Uriach, Rozes, etc.). A súa imaxe nocturna ( fig.4) é unha das pioneiras da arquitectura española na posguerra, e coincide con tomas similares realizadas tamén por Francesc Catalá-Roca para a casa Senillosa en Cadaqués nese mesmo ano de 1956. A diferenza de Neutra, Coderch acepta e promove esas fotografías nocturnas das súas obras desde ese mesmo ano en diante, presentándoas a gran tamaño na primeira páxina das súas recensións na revista Cadernos de Arquitectura (figs. 1 e 2).

A pesar da enorme diferenza existente entre o programa doméstico de ambas as casas —e por tanto en extensión e volume—, Coderch busca premeditadamente un relato visual moi semellante ao da casa de Neutra, aproveitándose da experiencia e o cegador éxito logrado por aquela fotografía nocturna nas numerosas revistas internacionais nas que aparece publicada.


Desta maneira, ao comparar senllas imaxes advírtese que o encadre da Catasús permite emular o plano volume horizontal da Kaufmann: cunha profundidade visual construída a base de planos paralelos ao espectador, móstrase a cuberta voada do primeiro plano elevada lixeiramente por encima da do corpo de dormitorios do fondo. Este detalle permite a Shulman ocultar o volume retranqueado da planta superior e deixar que toda a silueta da casa quede completamente horizontal e por baixo do perfil montañoso do fondo, creando así una certa estampa romántica en clave “pictorialista” pouco acorde á súa modernidade arquitectónica. Pola súa banda, Catalá-Roca pecha máis o plano para concentrarse na parcela doméstica, xa que non dispón dese marco natural.
Este aspecto fai que a construción xeométrica da súa toma sexa máis precisa e máis fiel ao espírito moderno da casa de Sitges, mostrando a aliñación do teito do soportal co bordo longo da piscina e revelando a planta en ‘L’ que adopta a casa en torno ao xardín privado e a piscina, convertida esta agora en nítido espello nocturno. Quizá o interese de Coderch pola Fotografía3 fai que o resultado final desta toma nocturna estea bastante condicionado polo control visual e o sentido compositivo do arquitecto, cousa que Neutra non fai coa homóloga de Shulman (aínda que si coa maioría das fotos desa reportaxe, segundo o testemuño do fotógrafo4.
Moi similar é a luz crepuscular coa que Catalá-Roca realiza a súa toma, para evitar ese forte desequilibrio por contraste entre zonas distintas do mesmo fotograma. Con todo, o resultado final acusa máis diferenzas, sobre todo debido á experiencia e sofisticación do traballo de Shulman. Leste consegue a mítica imaxe combinando varios tipos de exposición mesturando o contraste de luces e sombras óptimo entre os diversos negativos da mesma toma5, cousa que Catalá-Roca non chega a facer. Shulman crea unha imaxe irreal da casa, superpoñendo na imaxe final as luces máis idóneas para cada parte do encadre, logradas ás veces mesmo con fontes de luz móbiles que se eliminan posteriormente. Catalá-Roca simplemente fai unha toma real, unha magnífica instantánea, pero co inconveniente de non poder contar con máis fontes de luz artificial que as instaladas na casa, o que xustifica a aparición de zonas moi contrastadas na imaxe final, carecendo desa extensa riqueza de grises intermedios que achegan unha calidade sensual e ata glamurosa6 á homóloga californiana.
A todo isto hai que engadir a asidua colaboración entre o experto consultor en Luminotecnia, Richard Kelly, e o arquitecto Richard Neutra fai que a idea arquitectónica véxase reforzada mediante un
“proxecto luminotécnico”,
contemplando xa desde a súa xestación unha estudada combinación de fontes de luz artificial. Segundo Kelly7, a
“iluminación ambiental”
permite dar co carácter e confort adecuados a cada estancia; a
“iluminación focal”
serve para salientar e xerarquizar os elementos do escenario arquitectónico; e o
“xogo de brillantes” —“play of brilliants”, en inglés—,
sitúa unha serie de escintileos de forma máis figurativa. Aínda que non puido ser determinado o grao de intervención de Kelly na casa de Palm Springs, non é menos certo que Neutra repite moitos dos detalles ensaiados con el nos estudos luminotécnicos precedentes para as casas Lyndon (1943) ou Miller (1937); a saber: a iluminación indirecta dos teitos desde abaixo cara arriba, a énfase en determinadas paredes bañadas con maior intensidade, a disposición de liñas continuas de fluorescencia no extremo das cubertas en voladizo polo exterior da casa, e a colocación de certos focos en posicións crave como a piscina ou tras certos elementos vexetais do xardín.
Evidentemente, Coderch, por moi interesado e atento que estaba á obra contemporánea de Neutra, aínda non logra poñer en práctica eses recursos luminotécnicos na casa Catasús —quizá porque 1956 é aínda demasiado pronto para entender a súa artificiosa complexidade—, pero usa moi intencionadamente a súa mellor fotografía nocturna para representar a súa calidade “moderna”. Descoñecemos exactamente cando puido Coderch ver por primeira vez aquela mítica foto da “Casa do deserto” de Neutra/ Shulman, pero o seu arrebatador atractivo visual fixo que deambulase na mente do arquitecto catalán algún tempo antes de que ese “objet trouvé”, impreso nalgunha revista da época, fóra interpretada nas súas propias claves. En todo caso, o uso da fotografía nocturna desde mediados dos 50 confirma a súa decisiva contribución como ferramenta divulgativa de “o moderno”, xusto no momento do gran despegamento e aceptación xeneralizada da arquitectura moderna en España.
Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. Setembro 2018
Notas:
1 NIEDENTHAL, Simon: “Glamourized Houses: Neutra, Photography, and the Kaufmann House”, Journal of Architectural Education (1984-), vol.47, n.2, Blackwell Publishing – Association of Collegiate Schools of Architecture, noviembre de 1993, pp. 101-112. Véase extracto de entrevista a J. Shulman (p.102, nota 11).
2 DÍEZ BARREÑADA, Rafael: Coderch: variaciones sobre una casa. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthesis’ n.12, 2002.
3 FOCHS, Carles: Coderch, fotógrafo. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthemas’ n.5, 2000.
4 GÖSSEL, Peter (ed.): Julius Shulman: Architecture and Its Photography. Colonia: Taschen, 1998, p.15.
5 MULARD, Claudine: “Les Case Study Houses et le cas Shulman”, L’Architecture d’aujourd’hui, n.353, julio-agosto 2004, p.58. Citado en: DIEZ, Daniel: “Objetivo moderno. La fotografía de Julius Shulman y la construcción de la imagen de la arquitectura del sur de California”, Revista Indexada de Textos Académicos (rita_), n.2, octubre 2014, p.64.
6 Usamos o termo “glamurosa” en relación ao feito de que a primeira vez que se publicou a foto de Shulman para divulgar a casa Kaufmann foi na revista Life (abril de 1949), e fíxoo ilustrando un artigo titulado “Glamourized Houses” e que usa en parte S. Niedenthal para o título do seu artigo (ver nota 1).
7 NEUMANN, Dietrich: “Theatre, Lights, and Architecture”. En: NEUMANN, D. (ed.): The Structure of Light. Richard Kelly and the Illumination of Modern Architecture. New Haven-London: Yale University Press, 2010, p. 31-32.
Extracto do artigo completo titulado: “A fotografía nocturna de arquitectura, ferramenta de divulgación icónica das primeiras obras modernas na España de posguerra” (2018). Accesible en academia.edu
[:en]
The Kaufmann House (also known as the “Desert House”) is probably the most popular house of Richard Neutra. His nocturnal image is one of the icons of Modern Architecture Photography par excellence, and although it was not the most appropriate to the intentions of the architect1, the magnificent photograph of Julius Shulman (fig.3) will end up equaling in importance (if not overcome) to the work itself.
For its part, the house Catasús in Sitges is the second house (after the Ugalde) managed by José Antonio Coderch (accompanied by Manuel Valls) in the 50s, and leads to a series of single family homes2 with related themes (Ballvé, Gili , Uriach, Rozes, etc.). Its nocturnal image (fig.4) is one of the pioneers of Spanish architecture in the postwar period, and it coincides with similar shots also made by Francesc Catalá-Roca for the house Senillosa in Cadaqués in that same year of 1956. Unlike Neutra Coderch accepts and promotes those nocturnal photographs of his works from that same year onwards, presenting them in large size on the first page of his reviews in the Cuadernos de Arquitectura magazine (Figures 1 and 2).

Despite the enormous difference between the domestic program of both houses – and therefore in length and volume – Coderch deliberately seeks a visual account very similar to that of the house of Neutra, taking advantage of the experience and the dazzling success achieved by that night photography in the numerous international magazines in which it appears published.


In this way, when comparing the two images it is noticed that the frame of the Catasús allows to emulate the horizontal volume plane of the Kaufmann: with a visual depth constructed on the basis of planes parallel to the viewer, the covered cover of the first plane is shown, slightly raised by above the body of the bedroom in the background. This detail allows Shulman to hide the recessed volume of the upper floor and let the entire silhouette of the house be completely horizontal and below the mountainous profile of the background, thus creating a certain romantic stamp in a “pictorialist” key, little in keeping with its modernity architectural On the other hand, Catalá-Roca closes the plan more to concentrate on the domestic plot, since it does not have that natural framework.
This aspect makes the geometric construction of its shot more accurate and more faithful to the modern spirit of the Sitges house, showing the alignment of the roof of the porch with the long edge of the pool and revealing the ‘L’ floor that adopts the house around the private garden and the pool, now converted into a clear night mirror. Perhaps Coderch’s interest in Photography3 means that the final result of this night shot is largely conditioned by the architect’s visual control and compositional sense, something that Neutra does not do with Shulman’s counterpart (although it does with most of the photos) of that report, according to the testimony of the photographer4.
Very similar is the crepuscular light with which Catalá-Roca takes his shot, to avoid this strong imbalance by contrast between different areas of the same frame. However, the final result shows more differences, especially due to the experience and sophistication of Shulman’s work. This achieves the mythical image by combining several types of exposure mixing the contrast of lights and shadows optimal between the various negatives of the same shot5, something that Catalá-Roca does not manage to do. Shulman creates an unreal image of the house, superimposing on the final image the most suitable lights for each part of the frame, sometimes achieved even with mobile light sources that are subsequently removed. Catalá-Roca simply makes a real shot, a magnificent snapshot, but with the inconvenience of not having more artificial light sources than those installed in the house, which justifies the appearance of highly contrasted areas in the final image, lacking that extensive wealth of intermediate grays that provide a sensual and even glamorous6 quality to the Californian counterpart.
To all this we must add the assiduous collaboration between expert consultant in Lighting, Richard Kelly, and the architect Richard Neutra makes the architectural idea is reinforced by a
“Lighting project”,
contemplating since its gestation a studied combination of artificial light sources. According to elly7, the
“Environmental lighting”
allows you to find the right character and comfort for each stay; the
“Focal lighting”
it serves to emphasize and hierarchize the elements of the architectural scene; and the
—“play of brilliants”—,
places a series of flashes in a more figurative way. Although it has not been possible to determine the degree of intervention of Kelly in the Palm Springs house, it is nevertheless true that Neutra repeats many of the details tested with him in the previous lighting studies for the houses Lyndon (1943) or Miller (1937). ); namely, the indirect lighting of ceilings from the bottom upwards, the emphasis on certain walls bathed with greater intensity, the arrangement of continuous lines of fluorescence at the end of the cantilevered roofs on the outside of the house, and the placement of Certain spotlights in key positions such as the pool or after certain vegetable elements of the garden.
Obviously, Coderch, no matter how interested and attentive he was to Neutra’s contemporary work, has not yet managed to put these lighting resources into practice at the Catasús house – perhaps because 1956 is still too early to understand his artificial complexity – but uses very intentionally his best nighttime photo to represent his “modern” quality. We do not know exactly when Coderch could have seen for the first time that mythical photo of Neutra / Shulman’s “Desert House”, but its captivating visual appeal caused it to wander in the mind of the Catalan architect some time before that “objet trouvé”, printed in some magazine of the time, was interpreted in its own keys. In any case, the use of night photography since the mid-1950s confirms its decisive contribution as an informative tool of “the modern”, just at the time of the great take-off and widespread acceptance of modern architecture in Spain.
Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · PhD architect
Valladolid. September 2018
Notes:
1 NIEDENTHAL, Simon: “Glamourized Houses: Neutra, Photography, and the Kaufmann House”, Journal of Architectural Education (1984-), vol.47, n.2, Blackwell Publishing – Association of Collegiate Schools of Architecture, noviembre de 1993, pp. 101-112. Véase extracto de entrevista a J. Shulman (p.102, nota 11).
2 DÍEZ BARREÑADA, Rafael: Coderch: variaciones sobre una casa. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthesis’ n.12, 2002.
3 FOCHS, Carles: Coderch, fotógrafo. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos, colección ‘Arquíthemas’ n.5, 2000.
4 GÖSSEL, Peter (ed.): Julius Shulman: Architecture and Its Photography. Colonia: Taschen, 1998, p.15.
5 MULARD, Claudine: “Les Case Study Houses et le cas Shulman”, L’Architecture d’aujourd’hui, n.353, julio-agosto 2004, p.58. Citado en: DIEZ, Daniel: “Objetivo moderno. La fotografía de Julius Shulman y la construcción de la imagen de la arquitectura del sur de California”, Revista Indexada de Textos Académicos (rita_), n.2, octubre 2014, p.64.
6 We use the term “glamorous” in relation to the fact that the first time the photo of Shulman was published to disclose the Kaufmann house was in Life magazine (April 1949), and it did so by illustrating an article entitled “Glamourized Houses” and which S. Niedenthal uses in part for the title of his article (see note 1).
7 NEUMANN, Dietrich: “Theatre, Lights, and Architecture”. En: NEUMANN, D. (ed.): The Structure of Light. Richard Kelly and the Illumination of Modern Architecture. New Haven-London: Yale University Press, 2010, p. 31-32.
Excerpt from the full article titled: “Night photography of architecture, iconic disclosure tool of the first modern works in post-war Spain” (2018). Accessible in academia.edu
[:]




