O pazo de Monteagudo. A ruína que permanece | Luis Gil Pita

Reflexións imprecisas sobre o traballo de Juan Navarro Baldeweg na ruína de Monteagudo. A Estrada. Pontevedra.”

estado-original-el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece

Do María Moliner,

Ruína:

1. Acción de afundirse unha construción.
2. Acción de destruírse calquera cousa, material ou espiritualmente.
5. Restos dunha construción afundida.

Do noso diccionario particular,

Ruína:

1. Aquilo que mostra de novo a súa natureza construtiva orixinal, é dicir vólvenos a facer notar despois da acción do tempo ou o home, como está construído un organismo.
2. Firmitas e talvez, venustas, sen utilitas.

Sempre que abordamos un tema de reflexión relacionado coa ruína non podemos deixar de usar como arrinque a escena que representa a “Lección de Anatomía do Doutor Nicolaes Tulp”, neste caso para escribir unha serie de apuntamentos imprecisos sobre o traballo de Juan Navarro Baldeweg na ruína do pazo de Monteagudo na Estrada, Pontevedra.

Lección de Anatomía del Dr Nicolaes Tulp
Lección de Anatomía do Doutor Nicolaes Tulp

Esta maxistral pintura de Rembrandt, mostra a lección que o Doutor Tulp imparte aos seus sete compañeiros de oficio que se acompañados da imprescindible presenza dun último convidado xa sen vida, a figura inerte dun cadáver. Nesta escena a maxistral luz depositada sobre cada un dos rostros dos estudiosos e compañeiros de lección do Doutor Nicolaes parece equivaler, sumada coa súa propia, á do corpo xa inerte, un diálogo lumínico equilibrado entre a importancia do corpo sen vida, como foco de atención, e a perspectiva viva e atenta do seu contorno.

Este corpo malogrado, centro da composición, que serve como material de estudo, poderíanos facer pensar na segura impotencia destes doutores, non só por non poder animar unha nova vida ao seu paciente, senón tamén pola frustración de non conseguir mantelo nela. Con todo e moi ao contrario do esperado, na tensión atenta sobre o obxecto sen vida, é onde a nosa metáfora quere resolverse, suxeríndosenos o optimismo dun futuro aínda por chegar, tamén susceptible de enfermar, pero ao que se pode responder co coñecemento adquirido e a previsión da experiencia para partir do derrube, do fracaso.

Deste cadáver, pois, resulta unha última esperanza que é a do exemplo, na procura e o estudo no xa perdido, pero coa intención dun futuro posible sobre outros corpos aínda por salvar ou novos modelos de traballo aos que inspirar.

el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece-luis-gil-03

Coñecemos, fai uns dez anos, o lugar, a construción orixinal do Pazo e o dominio de Monteagudo como ruína -neste senso tradicional era un edificio baleirado- durante a realización dun catálogo e inventario arquitectónico patrimonial para a Consellería de Cultura da Xunta de Galicia.

Máis tarde e desde que se comezou o proxecto de rehabilitación de Monteagudo puidemos seguir o seu proceso de obra, un tempo demorado no que tamén tivemos a sorte de coñecer persoalmente aos seus propietarios e a persoas implicadas en traballos de reflexión artística sobre o edificio e a súa contorna. Ambos nos axudaron a achegarnos e entender Monteagudo dunha maneira máis ampla que a puramente edilicia.

el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece-luis-gil-01

Hoxe, coa obra xa rematada, o proceso de lectura arquitectónica do edificio é aparentemente sinxelo, se se quere, pois se trata dunha rehabilitación sen vaidade formal algunha, algo moi pouco habitual na rehabilitación desta tipoloxía de construcións. Para nós ao contrario, debido ao previo contacto coa ruína orixinal e o seu peso no conxunto da paisaxe, esta sinxeleza abstracta que se recoñece no exercicio proposto, foi moi dificultosa de interpretar ao abordar con certo xuízo crítico o proxecto terminado.

Nese tempo, que leva da ruína á obra acabada, algunhas inquietantes preguntas acompañáronnos, tanto, que son a orixe destas palabras, entendendo a definición de inquietante como a dificultade de aprehensión dalgúns dos sentidos que o proxecto de Juan Navarro Baldeweg pode expor ou transmitir. Asaltábanos sobre todo unha dúbida que resultou fundamental librar para achegarse ao interior do proxecto.

el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece-luis-gil-02

Por que a proposta de rehabilitación desta construción doméstica pacega non presentaba cuberta? Queremos dicir que non presentaba cuberta no sentido en que a formulación do proxecto non restitúe ao edificio a orixinal de tella, sendo substituída esta por unha de zinc que evita a representación dun volume de termino e a visión dunha masa de remate superior á cornixa. É dicir produciuse a substitución da cuberta de remate tradicional, por unha cuberta “ausente” pois na atmosfera visual de contorno- entre a néboa e a auga continua que propón gran parte do ano a climatoloxía da comarca de Tabeirós-Terra de Montes en que se sitúa a casa- o zinc pasa absolutamente desapercibido, aínda máis pola supresión de elementos complementarios de recollida de pluviais, canlóns e bajantes, que afán marcar fisicamente o discorrer xeométrico da auga na recollida e evacuación.

A desaparición da cuberta, diciamos, inquietábanos, porque quen coñecese o conxunto previo á intervención, baleirado e só cos muros de perímetro, e comparáseo coa actual obra rematada, non vería entre ambos os estados un cambio substancial na relación visual co dominio e implantación na paisaxe circundante (unha lectura que recolle e analiza tamén de forma precisa a obra do artista plástico Álvaro Negro en relación a outra poderosa presencia-ausencia, o das esculturas do escultor Ulrich Rükriem localizadas no parque-bosque que circunda á casa).

Así que o edificio parece persistir como ruína na xeografía a pesar de que obviamente se encheu cun novo, sucinto e contemporáneo programa. A dúbida váisenos resolvendo ao pensar entón que a proposta de Juan Navarro Baldeweg é a de facer permanecer a ruína en relación ao seu emprazamento e non recompoñer a forma orixinal, pois o edificio a través dun novo programa e tipo de uso será outro, que aprende do anterior pero sen rescatalo dunha historia que xa non existe. Esa parécenos a maior lección do proxecto, quizais a máis importante e o fondo deste traballo, non alterar a ruína mentres se arma un novo proceso vital e arquitectónico.

el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece-luis-gil-05

Acougada esta principal inquietude, nun achegamento cara ao interior do edificio, do resto do traballo non cabería moito máis que sinalar que non fose a humilde resposta técnica a un sinxelo programa doméstico. Con todo, a pesar da súa tranquila respiración interior, a orde horizontal da súa estrutura en dúas plantas vese tensionado pola colocación dunha burbulla galería que arma o espazo de repartición central de comunicacións vertical e tamén pola inserción dun cravo de luz -outra acción arquitectónica de presenza-ausencia, á maneira do mellor Sinohara– que cruza e contradi a horizontalidad da estrutura de repartición de estancias, atravesando a sección dos dous pisos, desde os dormitorios na planta alta ata a zona do fogar ou lareira na baixa.

Dicimos ausencia-presencia porque mentres a carga e peso construtivo destas intervencións son case inexistentes, a alteración da espacialidad é profunda, tanto, que levan tensión pictórica a tan sinxela ordenación de programa.

el-pazo-de-monteagudo-la-ruina-que-permanece-luis-gil-04

Parecese existir ademais unha correspondencia inversamente proporcional entre a lixeireza que propón

“a ausencia de cuberta”,

a levedade introducida pola burbulla e o cravo de luz, fronte ao peso e densidade das esculturas de Rukriem no dominio da leira que envolve á casa. Un sumatorio que asemella propoñer unha compensación e equilibrio entre os pesos e masas do pequeno cosmos de planetas que compoñen as esculturas de Ulrich Rükriem no exterior e os intersticios de luz ao interior da casa que propón Juan Navarro.

Esas dúbidas e inquietudes que expuña inicialmente o achegamento á obra de Juan Navarro resólvense pois, mirando este corpo cadáver, coa actitude coa que observan o Doutor Nicolaés Tulp e os seus alumnos, aprendendo da ruína, do desastre do tempo e do vaciamiento da vida, cunha mirada que manteña afastada a melancolía e a nostalxia sobre as formas mortas, para permitirnos propoñer a esperanza de seguir aprendendo no futuro do fracaso sen querer reparar o xa perdido.

Carlos Puente frente a la escultura Ulrich Rükriem | Fotografía: Álvaro Negro
Carlos Puente dianta da escultura Ulrich Rükriem | Fotografía: Álvaro Negro

Luis Gil Pita, arquitecto
Santiago de Compostela, setembro 2016

Luis Gil Pita

Arquitecto por la ETSA de A Coruña en 1997, desde ese año colabora en el estudio de Manuel Gallego Jorreto hasta 1999. Becado de investigación en Holanda en 2000-1, con un estudio sobre lo fronterizo y liminar en arquitectura, por la Diputación de A Coruña, fue posteriormente Profesor invitado en el área de proyectos de la Facultad de Arquitectura de Guimaráes, Universidade do Minho, del 2001 hasta el 2007. Desde el inicio de su carrera ha publicado asíduamente artículos y ha participado como editor en diferentes publicaciones alrededor de la arquitectura.

follow me

Arquivado en: artigos, Luis Gil Pita

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,