Do cansazo (I) | Pedro Hernández

Violencia branca é o nome dunha exposición realizada no marco do proxecto artístico 1 Mes / 1 Artista, un pequeno espazo situado no Centro Histórico de cidade de México. Realizada pola artista xaponesa Seiko Yamamoto esta obra parte da arquitectura moderna como leitmotiv.

O seu iniciou é sinxelo, Yamamoto toma a cor predominantemente branco que caracterizaba a esta arquitectura –que tiña na súa orixe criterios puramente utilitarios vinculados á hixiene e a salubridade– para establecer unha crítica cara ao impersonal e pouco sensible que resulta este tipo de espazos. A artista xaponesa recorre á súa propia biografía para cuestionar os valores aínda vixentes:

“En [Senri Nova Cidade] –a cidade onde creceu a artista, construída de cero en 1970 de acordo a valores modernos– non podo sentir nin o cheiro que xera un ser humano”.

Sanatorio Paimio (1928-1933) de Alvar Aalto.
Sanatorio Paimio (1928-1933) de Alvar Aalto

Alejandro Hernández Gálvez expoñía en Arquine como se cuestionaba este modelo arquitectónico mesmo na súa propia época. Aldous Huxley –creador do libro Un mundo feliz– acusaba a Lle Corbusier –pai espiritual do Movemento Moderno– de realizar unha arquitectura fóra de todo valor humano, cuxo aspecto era máis propio de ?unha consulta de dentista? que dunha vivenda.

Pasados os anos, non é ningún segredo que o carácter hospitalario da arquitectura moderna era unha das súas máximas. A crenza e necesidade tras un principio de século XX infestado de enfermidades e malas condicións de vida froito da industrialización e a guerra que se necesitaba unha nova arquitectura que resolvese os males que afectaban ao ser humano era case unha doutrina.

“As paredes de vidro, como os Raios-X, son instrumentos de control. Do mesmo xeito que os raios-x expoñen o interior do corpo á mirada pública, a casa moderna expón o seu interior. O que antes era privado sométese agora ao escrutinio público”.

Beatriz Colomina

Pero o século XX non só viu nacer novas vivendas sociais –onde existía un proxecto de estado que coidaba o corpo social– senón que veu acompañado de novas formas na fábrica, a escola ou o hospital. Todos estes espazos asociados a modelos disciplinarios, onde a conduta e o corpo son observados e fixados pola mirada constante dun observador omnipresente. A arquitectura moderna –coas súas paredes de cristal– evolucionou ata converterse nun dispositivo médico, próxima a unha máquina de raios X, que expoñía na súa totalidade ao suxeito que a habitaba.

Corredor del Sanatorio Paimio (1928-1933) de Alvar Aalto
Corredor do Sanatorio Paimio (1928-1933) de Alvar Aalto

“As cousas de cristal non teñen ‘aura’. O cristal é o inimigo do misterio, e o é tamén da propiedade”.

Walter Benjamin

“A transparencia desfai todos os límites e limiares”.

Byung Chul Han1

A súa herdanza pode estar no que o filósofo coreano-alemán Byung Chul Han denomina Sociedade da transparencia: unha sociedade que se exhibe e expón –xa sexa a través da arquitectura ou as redes sociais como Facebook– na que habitar xa non é posible.

Han alude a Heidegger e apunta que xa non podemos “estar en paz,” o que deriva nunha sociedade chea de perturbacións como “o esgotamento, o cansazo ou a depresión”. Sentimentos nada afastados a aqueles dos que se lamentaba a señora Farnsworth sobre a casa de descanso que lle realizaba Mies van der Rohe. A súa queixa apuntaba á tensión de estar en constante exposición, de vivir en “unha radiografía” onde non se podía esconder nin ocultar. Pero o filósofo apunta, ademais, outro aspecto: a arquitectura moderna e o seu modelo disciplinario “establecido por Foucault nos psiquiátricos ou os cárceres” foi substituída por unha nova arquitectura, a de “ximnasios, torres de oficinas, bancos, avións, grandes centros comerciais e laboratorios xenéticos” que nos levan a unha sociedade do rendemento, onde o corpo se (auto) explota e (auto)consome2.

Resulta pois paradoxal que aquela arquitectura cuxo obxecto era a mellora do corpo físico acabase por alterar o corpo psíquico. Haberá que preguntarse entón como conseguir unha nova cidade e unha nova arquitectura que sexa capaz de, polo menos, alterar a vida para mal o menos posible.

Biblioteca Municipal de Viipuri (1927-1934) de Alvar Aalto
Biblioteca Municipal de Viipuri (1927-1934) de Alvar Aalto

Pedro Hernández · arquitecto
cidade de méxico. agosto 2015

Notas:

1. Sobre isto mesmo Han apunta tamén que á sociedade da transparencia resúltalle sospeitoso todo aquel que ten algo que ocultar. Pensemos entón nos novos métodos de vixilancia e escaneo de aeroportos e outras redes de transporte. Ocultarse, dinos Han, é negativo e resulta perigoso.

2. Vease tamén a exposición Indisposición xeral. Ensaio sobre a fatiga, comisariada por Martí Peran para Fabra i Coats Centre d?Art Contemporani en Barcelona.

Soy arquitecto por la Universidad de Alicante, pero mi interés sobre esta disciplina se encuentra alejado de su papel tradicional de diseño de espacios. Más bien, me interesa entender cómo las representaciones de la arquitectura, el paisaje, el diseño o el territorio construyen y materializan determinados discursos ideológicos, imponiendo posturas, subjetividades y formas de acción sobre los cuerpos que la habitan.

En mi trabajo edito estos discursos –sus imágenes, sus historias o sus restos materiales– y reelaboro comentarios críticos que ponen en evidencia sus controversias y contradicciones, formalizándolos en diversos formatos como textos, fotografías, vídeos, objetos o instalaciones, muchas veces entrecruzados entre sí.

He publicado artículos y ensayos en diversos medios de Estados Unidos, Italia, Croacia, España, Chile y México. Desde enero de 2013-2018 residí en la Ciudad de México donde trabajaba como coordinador de contenidos en Arquine. Actualmente resido en Madrid.

follow me

Arquivado en: faro, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,