Crítica de arquitectura? | Óscar Tenreiro Degwitz

5 (100%) 1 vote[s]

Dixo algo a crítica sobre estos curiosos e custososxogos formáis da firma austríaca Coop Himmelblau neste Museo en Akron, Ohio, USA (2007)? | oscartenreiro.com

Hai uns días terminei de ler o libro A miña Vida do crítico alemán de orixe polaca, xudeu, Marcel Reich-Ranicki, un home notorio en Alemaña, onde vive os seus noventa e dous anos. Fago constar a súa condición xudía porque MRR sufriu moito a consecuencia diso no seu país adoptivo durante os tempos nos que o nazismo gobernou e fixo o posible por destruír Alemaña e boa parte de Europa. E esa condición marcou o seu desenvolvemento persoal e intelectual ata convertelo nunha especie de vixiante celoso, participante cualificado, do contencioso que os xudeus necesariamente teñen co universo cultural alemán.

MRR di decidir desde moi novo converterse en crítico literario, co cal en certo xeito coloca á crítica como unha especialidade, unha profesión, un oficio que se abraza como calquera outro e cuxa finalidade é a de facer xuízos de valor sobre a literatura, sinalar o meritorio ou o menos logrado, enxalzar o que se considera herdanza cultural básica, desmontar prestixios e afirmar outros, e así polo estilo, destacando algo sobre o cal MRR non aforra palabras: a importancia da arte literario, a gloria, poderiamos dicir, da literatura.

E ao facer esta observación temos en mente os prexuízos dos creadores sobre os críticos, que ven neles uns diletantes un pouco indesexables que se pavonean xulgando aquí e alá de maneira superficial e desorientadora. Ben coñecido é o aforismo de Nietzsche que outras veces citei:

os críticos ven a arte de preto sen chegar nunca a tocalo” 1,

frase que deixa moi clara unha visión despreciativa fundada, precisamente, nesa condición diletante que lle impediría ao crítico profundar, penetrar máis aló das aparencias.

Pero ese non parece ser o caso de Reich-Ranicki por varias razóns. En primeiro lugar polo respecto que se gañou nun país de tan altas esixencias culturais; en segundo lugar porque publicou decenas de libros sempre dirixidos a destacar os valores da literatura (particularmente a de lingua alemá) que en xeral foron moi ben recibidos como vehículos de achegamento á creación literaria; e en terceiro lugar porque, por exemplo no caso do seu programa de televisión O cuarteto literario que se transmitiu entre 1988 e 2002 na televisión pública alemá, o formato que estableceu baseábase nunha discusión sobre obras concretas entre el, dous participantes estables e un escritor invitado, que deixaba espazo para puntos de vista diversos arroxando sempre como logro inmediato o interese do público pola lectura, o cal proporcionou ao programa unha audiencia entusiasta, tal como ocorreu en Francia con Apostrophes o programa de crítica literaria de Bernard Pivot. (1935).

Ou sexa que MRR é, a pesar de todo o que se poida obxectarlle, un gran amante da literatura e é cara a ela que dirixe os seus esforzos de convocatoria, asunto que vén moi a conto á mantenta da Arquitectura, campo no que a crítica parece ás veces adorarse a si mesma e ao seu discurso antes que aos edificios e a cidade, tal como se se tratase dunha actividade independente con linguaxe especializada que repele a un público que, loxicamente, quere entender o que se di. Os críticos falan entón para a Academia e en lugar de traballar polo amor cara á arte do que se ocupan, poñendo no foco dos medios de comunicación determinadas arquitecturas e os seus autores, aplauden e ocúpanse de razoar sobre o que os medios destacan a partir do éxito xeral de público. Tratan de manterse en terreo neutral subliñando contidos filosóficos, políticos ou xeneralizacións culturais para non comprometerse.

É máis, a maior parte dos críticos de arquitectura, se o fosen literarios ocuparíanse sobre todo dos best-sellers e do que as editoriais queren que se venda.

Iso é o que movía hai pouco o comentario dun colega estranxeiro á mantenta de Reich-Ranicki. Por que non hai en arquitectura críticos así, dicíame, con independencia de criterio respecto dos intereses editoriais ou políticos, con valentía para sinalar o que consideran malo, con empeño en sinalar cara ao que xulgan valioso, menos convencionais, culturalmente máis vivos?

Hai moitas cousas que poden dicirse para tentar contestar esa pregunta.

Unha delas é que a separación entre vida e crítica orixínase en que a apreciación da arquitectura e como consecuencia os xuízos que sobre ela fórmanse, faise a partir dunha percepción dela en segundo grao, non en vivo senón a través de fotografías ou debuxos. Esa percepción deixa fóra dous asuntos fundamentais, por unha banda o tempo e pola outra o medio ambiente e a súa influencia. Para entender a arquitectura, gozala, conmoverse ou ser alleo a ela é necesario percorrela, percibila no tempo. E o papel do medio ambiente é fundamental nesa percepción, como insistín moitas veces en lembrar. Porque, por exemplo, non é o mesmo valorar a sombra no medio tropical que en terras do norte ou do sur, co cal a capacidade do edificio de producir e albergar a sombra benefactora, un asunto central, non influiría o xuízo do observador.

Por outra banda o valor excesivo que vén dando á fotografía fixo da estética do gráfico plano, un criterio importante de valoración da arquitectura, que aínda que non é un asunto negativo en si mesmo, pon de primeiro o que é consecuencia. O subsidiario, aínda que valioso, pasa a ser principal.

De todo isto pode aventurarse unha conclusión preliminar: tal como a un crítico literario pídeselle que lea o libro, ao críticode arquitectura débeselle pedir que percorrese a arquitectura que pretende xulgar.

Empezamos por aí, xa veremos o que segue.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, febreiro 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

1. Pese a que intento non falar diso, a situación obrígame. Seguimos aquí os venezolanos facendo provisión de paciencia fronte aos absurdos que se multiplican día a día. E demostramos, pese a todo o que se di en contrario, unha admirable fe en que se impoñerá a lóxica democrática. E digo admirable porque en calquera parte do mundo o que nos acontece sumise á sociedade na violencia e o caos. Non foi así porque a dirigencia opositora, non toda desde logo pero si a parte máis influyente dela, fixo valer esa fe por encima dos constantes atropellos e absurdos. Que son tantos e tan agresivos fronte a unha parte fundamental da sociedade que disiente de quen manexan o autoritarismo no Poder, que cualifican como abertas provocaciones para buscar unha violencia callejera que lles permitirá apertar máis as tuercas dun poder ilexítimo.

E ante ese panorama seguimos intentando pensar no que é verdaderamente noso, na nosa paixón, a de buscar e promover a arquitectura. Pechamos pois os nosos ollos cara ao inmediato e intentamos manter a mirada alta.

2. E imos de novo cara ao tema da crítica que tanto me ocupou, a min e a moitos, ao longo dos anos. Descubro por exemplo que na conversación que tiven con Kenneth Frampton en 1985 xa estaba esa preocupación, que se sumaba ademais á del cando dicía por exemplo isto:

“En primeiro lugar recoñezo que aínda que uno parte da neutralidade da cámara porque teoricamente unha fotografía dun edificio é unha fotografía dun edificio, tiven a experiencia de que cando un manda fotógrafos diferentes a fotografar un edificio, termina tendo dous edificios distintos, porque o ollo a través da máquina non ve a mesma cousa… Estas cousas móvense na dirección de reducir a arquitectura a imaxes fotográficas…”,

agregando despois un comentario sobre o contexto cultural que expresaba así:

“…a cuestión da paisaxe e a luz reviste enorme importancia. A tendencia universal civilizada de reducir os edificios a obxectos illados inmortais divórciaos do que debería ser a súa inherente relación coa paisaxe e a súa inserción no territorio…”.

Estes puntos de vista xunto a moitos outros que expresou Frampton nesa conversación (que publicamos en 1990 no librito titulado ‘Sobre Arquitectura”), non só seguen sendo plenamente vixentes, sobre todo á luz do xiro que tomaron as cousas no mundo da crítica arquitectónica, senón que sinalan unha posición persoal que sen dúbida distingue a Frampton entre os seus pares.

Que esa conciencia que podemos chamar cultural viuse confirmada en obras nos anos posteriores xa é outra cousa. Porque non foi así. Máis dunha década despois desa conversación Frampton publicou o seu libro “Estudos de la cultura tectónica…”, un libro difícil de ler, pesado, que a pesar de que revela o espesor cultural do seu autor, aclara moi pouco sobre as súas preferencias ou o lugar cara a onde apuntan. E dedica moi pouco, se é que dedica algo, ás cousas que ocorren coa arquitectura destes lados do mundo. Ás veces parece que Frampton está en moitas partes sen deixar claro cal delas prefire, que se move facendo borrosos os seus criterios co peso de demasiadas palabras de significados esquivos. Incorre, paréceme, no que menciono na nota de hoxe: escribe pensando na Academia.

Por outra banda, é evidente que Frampton é un home do mundo anglosaxón, responde as tensións e propostas dese mundo ante todo; e é cara a alá onde dirixe os seus argumentos e preocupacións. O seu interlocutor é un medio cultural que hoxe máis que nunca se distancia das cousas que interesan no mundo periférico.

O cal pode dicirse doutro xeito: focalizándose o mundo periférico nas últimas décadas e especialmente por mor da explosión da opulencia globalizada de modo case obsesivo nas prioridades establecidas polos países centrais, as xentes do mundo intelectual nestes últimos non ven razóns para buscar contidos específicos no mundo periférico. En certo xeito esta actitude é o resultado do que na entrevista que citei de 1985 Frampton di dos países latinoamericanos: que neles maniféstase á vez unha “mestura de xustificado orgullo e auto-desaprobación, unha mestura contraditoria de dúas respostas que se dan ao mesmo tempo”. O cal equivale a dicir que a pesar de noso presumir identitario estamos insatisfeitos connosco mesmos.

Unha situación que está en agudo contraste co que ocorría nos anos cincuenta do século pasado, o cal me impresionou fai un par de días, cando, lendo a fotocopia dunha vella carta dirixida por Le Corbusier a Lucio Costa o 23 de Decembro de 1949, este facía notar a repercusión extraordinaria que tivera no mundo europeo un número especial de “L’Architecture d’Aujourd’hui” dedicado á arquitectura brasileira.

Era un momento histórico no que o que se facía en América Latina (houbo tamén un número dedicado a Venezuela en 1956 ou 57) interesaba en Europa; e o que é aínda mellor, interesábanos aos de aquí. Xa iso non ocorre e máis ben parece que os de aquí estamos demasiado interesados en facer as cousas “como os de alá”, tanto no sentido caricaturesco cando se trata do espectacular (poliedros, diagonais, torceduras e demais cousas), como no sentido dun certo tipo de refinamiento respecto de volumes exentos, peles limpas e énfases nun minimalismo abstracto “à la mode”, asunto que practican con éxito novos arquitectos do sur do noso continente.

Volvendo a Frampton, confeso que neses tempos tiven unha fe inxenua en que por mor das súas repetidas visitas a Venezuela a súa postura de crítico consciente e culturalmente consistente que lle deron o prestixio tan especial do cal goza, orientáseo nun sentido máis afin ás nosas preocupacións, pero equivoqueime e máis ben penso hoxe que tal cousa non pode vir senón de nós mesmos, cando os críticos da nosa rexión do mundo decídanse a ver o que aquí se produce sen o complexo de irmáns menores e con plena conciencia de que se trata dun camiño suficientemente sólido e digno de divulgación, a pesar de que non coincida coas liñas establecidas máis aló de nós.

Creo que algo diso vén ocorrendo. Vai axudando o benvido derrube da crítica sobrecargada de ideoloxía populista que reinou por moitos anos e fixo das súas en encontros e foros latinoamericanos xa desde mediados dos oitenta do século pasado. Comezan a percibirse novos rumbos. Preferible é non sinalar nomes por agora. Este tema volverá ocupar.

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,