Brasilia: Unha gran máquina para habitar ou unha utopía feita de realidade? [III] | Cristina García-Rosales

Brasilia: Unha gran máquina para habitar ou unha utopía feita de realidade? [II] | Cristina García-Rosales

O século XX e o Movemento Moderno

¿Que ocorreu coa chegada do século XX? A necesidade de implantar unha fórmula higienista e humanista dentro dun concepto igualitario de fondo, sobre todo, a partir do final da guerras mundiais, fixo que arquitectos e urbanistas tivesen o afán de comezar desde o principio, -entre outras cousas tiñan que reconstruír o derribado- e reunísense en distintos Congresos Internacionais de Arquitectura Moderna (CIAM) entre 1929 e 1941.

Necesitaban establecer as bases para transformar o xeito de habitar as cidades, onde os cidadáns, antes e durante as guerras, se hacinaban en lúgubres habitacións dentro de edificios pouco ventilados, sen servizos higiénicos e con escasa luz natural. Cidades que carecían de parques e de arbolado e cuxos habitantes sufrían os estragos de numerosas enfermidades debido á suciedad da contorna e á escaseza de infraestructuras urbanas. Falo da chamada “cidade industrial”, polucionada e insalubre que facía urxente a creación dunha cidade nova para un ser humano novo. Establecéronse entón os postulados da “Carta de Atenas” (1933) no IV Congreso da CIAM, asinada, entre outros, por Le Corbusier que máis tarde os utilizou para a súa cidade ideal “A Ville Radieux”. Velaquí os seus obxectivos básicos:

-Residencias ben ventiladas e asolladas próximas aos espazos verdes. (HABITAR)

-Separación das vivendas dos lugares de traballo, coas industrias situadas fóra da cidade. (TRABALLAR)

-Espazo exclusivo para as actividades culturais. (CULTIVAR O CORPO E O ESPÍRITO)

-Separación da circulación de vehículos da dos peatones. (CIRCULAR).

Incluíronse as esixencias que estaban estudándose nese crucial momento: a unidade mínima de habitación, os estándares higiénicos e habitables, a construción a base de pilotes e de hormigón, a ventilación cruzada, a utilización do vidro, a liña recta e sen ornamentos, o uso das azoteas planas e a creación de espazos superiores con vegetación, a fachada e a planta libre, a fiestra sesgada, o brise soleil ou parasol, a implantación de xardíns e arbolado dentro da cidade ou a estrita separación de funcións (residencia, traballo e lecer). En canto á achaiadura, este comezou a ser máis libre de acorde co “espírito moderno da época”.

Parecía que unha era nova comezaba, repleta de ideas, de espírito creativo e de síntese, lonxe das aberraciones das cidades anteriores.

Unha gran época acaba de comezar”,

proclamaba o arquitecto Le Corbusier.

Pero como todo o que comeza con esa necesidade acuciante de partir de cero, tivo grandes fallos. Un deles foi facer táboa rasa cos “anticuados” modelos das cidades do pasado cuxos elementos debían de ser anulados por completo. Unha planificación excesivamente compacta que non permitiría variacións posteriores, unha división estrita de funcións dentro da urbe e o entendemento das rúas como “un camiño moi pisado polo eterno caminante, unha reliquia dos séculos ou un desarticulado órgano que non pode funcionar” e o seu sustitución polo xardín inglés, son conceptos excesivamente ríxidos para planificar unha cidade, un organismo vivo en constante desenvolvemento e mellora, malia os seus conflitos e inevitables tensións.

Desta amalgama de contradicións que unen presente, pasado e futuro, nace Brasilia, á que André Malraux chama “a cidade da esperanza”. E nace cun desexo político importante: chegar a ser unha cidade ideal acorde cos principios socialdemócratas, igualitarios e libres do momento. E sen clases sociais. Ademais debía de albergar á sé do Goberno Federal, ata entón en Río de Janeiro. Era realmente unha esperanza e un estímulo crave para o desenvolvemento dun novo país latinoamericano, como o era Brasil, independizado en 1822, cun índice de subdesarrollo e de pobreza considerables pero cunha capacidade creativa, sensual e irresistible que calquera que visite o país pode confirmar.

Esquemas ilustrativos debuxados a man alzada de Lucio Costa

As enormes extensións de terreo no interior, onde se ía a asentar a nova cidade, conseguirían que o país “deixe de mirar fascinado ao mar, coma se estivese sempre a piques de emprender unha viaxe”, segundo as palabras do Presidente da República e artífice da idea, Juscelino Kubitschek. Cando en 1956 gañou as eleccións quixo que o seu período presidencial distinguísese por unha obra pública moi especial.

E vaia se o conseguiu!

Construiría Brasilia, a cidade soñada e faríao nun tempo record de menos de 5 anos. Unha capital no centro do territorio, na zona do Distrito Federal, dentro dun ecosistema especial chamado Pechado, semellante á sabana. Unha capital que contribuiría ao desenvolvemento das rexións virxes interiores que durante tanto tempo preocuparan a Brasil.

O lugar elixido: un altiplano suavemente ondulado no estado de Goiás. O equipo de achaiadura estivo a cargo de Lucio Costa, ganador do concurso de ideas convocado, grazas aos seus esquemas ilustrativos debuxados a man alzada e á súa exemplar memoria explicativa, á que máis tarde volveremos. As principais construcións correron a cargo do xenio creador de Oscar Niemeyer, así como a supervisión do deseño de resto dos edificios. Os espazos públicos e xardíns foron obra do paisajista Roberto Burle-Marx. Os tres, arquitectos brasileiros. Era, sen ningunha dúbida, a oportunidade tanto tempo ansiada polos urbanistas e arquitectos de todas as épocas de facer realidade un utópico soño.

Boceto de Casa do Baile de Niemeyer en Pampulha

Nos anos anteriores a esta importante decisión, Brasil desenvolvera con entusiasmo a súa nova arquitectura. Proxectáronse e construído edificios en Río de Janeiro (o Ministerio de Educación e Sanidade, cuxos autores foron os arquitectos Oscar Niemeyer e Lucio Costa, en consulta con Le Corbusier), Sao Paolo e Pampulha (a ondulada e rítmica Casa do Baile de Niemeyer) seguindo as directrices do Movemento Moderno e das vanguardias. Le Corbusier visitara o país en varias ocasións para impartir conferencias. E Gropius, fundador da Bauhaus, compracíase co orixinal xeito que tiñan os brasileiros de adaptar as novas formas internacionais ao clima e aos costumes vernáculas, aínda que tamén houbo quen as tacharon de excesivamente formalistas.

En 1942 o Museo de Arte Moderna de Nova York organizou unha exposición, recollida no libro Brazil Builds, que consolida e impulsa a fama da arquitectura brasileira. Estamos pois dentro dun clima moi favorable para que as últimas tendencias de achaiadura desenvólvanse na nova capital, cun concepto novo de ambiente urbano e de arquitectura, de difícil adaptación ás cidades xa existentes.

Cristina García-Rosales. Arquitecta

Madrid. Abril 2012

Brasilia: Unha gran máquina para habitar ou unha utopía feita de realidade? [IV] | Cristina García-Rosales

Cristina García-Rosales

Soy arquitecta (1980). Mis proyectos son muy diversos. En 1995 fundo el grupo La Mujer Construye, en el que ocupo la Presidencia. 

follow me

Arquivado en: artigos, Cristina García-Rosales

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,