Entrados en el s.XXI, nuestra sociedad se está adaptando a una rápida transformación de los modelos imperantes en el siglo precedente, se halla inmersa en una transición hacia un nuevo paradigma informacional1. Estos cambios afectan a cada ciudadano en los ámbitos colectivos y privados, y difuminan las fronteras que existen entre ellos poniendo en crisis límites de la sociedad industrial. Estamos reformulando cómo relacionarnos mientras reconfiguramos la manera de aprender, trabajar e interactuar con la sociedad que nos rodea, y con ellos aparece la necesidad de replantear los espacios físicos existentes para adaptarlos a una realidad cambiante, dinámica e indefinida. Se tienen que repensar nuestros espacios de relación, los espacios públicos y privados, de ocio y de trabajo, y es en el espacio de trabajo donde encontramos la síntesis de los cambios que vivimos.
La globalización, producto de la sociedad red, está superando las resistencias de las antiguas configuraciones de los Estados-nación para convertirse en un proceso económico, tecnológico, político, social y cultural sin retorno, Saskia Sassen2. Este proceso permite reformular las dinámicas de jerarquía de escala que rigen los estados tanto a nivel interno como a nivel de las conexiones internacionales, y favorecer la aparición de relaciones en la escala subnacional (las ciudades globales) con las supranacionales (los mercados globales). Esta estructura crea nuevas redes que abren un nuevo tipo de relaciones particulares y de conveniencia entre lo subnacional y lo supranacional llevando a localizar lo global y a globalizar lo local. La paulatina desnacionalización genera nuevos actores no nacionales y se crean nuevas instituciones que redistribuyen sus ámbitos de influencia, generando luchas para apoderarse de esta.
Ciudad global
La escala subnacional tiene la ciudad global como máximo representante y desde ella se da servicio a todos los procesos de la economía global, convirtiéndose en nodo estratégico e indispensable, Saskia Sassen3. Cada ciudad global se sitúa dentro de una red de múltiples circuitos globales que superan los límites del Estado-nación ubicándolos en varias geografías transfronterizas. Los actores de las escalas subnacionales y supranacionales intentan saltarse o modificar las estructuras burocráticas del Estado-nación basadas en un sistema cerrado y excluyente inmerso en una imprescindible fase de adaptación.
Es la especificidad de lo global lo que convierte en global la ciudad, dejando en segundo plano su importancia histórica como ciudad mundial y permitiendo que aparezcan ciudades, sin un pasado histórico, que aprovechen sus potencialidades para convertirse en nuevos nodos estratégicos globales. La capacidad de cada ciudad para ofrecer su especificidad a las estructuras de la economía global les permite competir dentro de la red de ciudades globales, y en este sentido la identidad local en los ámbitos geográfico, económico, tecnológico, social o cultural, es un factor diferenciador y positivo que las refuerza.
Las ciudades globales son los territorios donde los procesos de globalización adquieren un carácter concreto y localizado, son los lugares físicos donde se concentran las operaciones de la economía de aglomeración, sus contradicciones y conflictos. En ellas se centraliza el poder económico con unas nuevas élites de profesionales transnacionales, que forman el núcleo de las empresas globales, pero también junto a la población proveniente de las diásporas globales y las redes migratorias que les sirven en condiciones de precariedad y marginalidad. La clase global de trabajadores migrantes desfavorecidos son los actores olvidados e indispensables de la globalización, Saskia Sassen4. Al mismo tiempo, cuanto más globalizados están los mercados empresariales, sus operaciones y las grandes empresas, más grande es la complejidad y más difíciles son las estrategias que estas necesitan para su gestión. Esto provoca la demanda de nuevos servicios más especializados, ligados a esta complejidad. Entonces, la ciudad global genera un tejido empresarial nuevo vinculado a dar servicio a las demandas localizadas de la globalización. Un tejido empresarial que es el motor del cambio en la forma de trabajar y que transforma, al mismo tiempo, el espacio de trabajo.
El potencial político-económico que desarrollan las ciudades globales las convierten en generadoras de nuevos tejidos empresariales y de comunidades formadas para aprovecharse de las estrategias y necesidades de la red global. Estas nuevas comunidades se insertan en el territorio convirtiéndolo en lugar estratégico, en un espacio de centralidad que sobrepasa el ámbito local para convertirse en transnacional. Las ciudades globales necesitan estas nuevas empresas locales, y con ello sus nuevos ciudadanos con necesidades capaces de transformarlas. Son ciudadanos que trabajan, viven y disfrutan de la ciudad rompiendo los viejos modelos para adaptarla a una sociedad en cambio constante, de hipermovilidad, de especialización y transformación de la oferta y demanda, de evolución del conocimiento con nuevas capacidades de comunicación global y con formas de trabajo en red donde se neutraliza el territorio, las fronteras y el tiempo.
Nuevos ciudadanos crecen en una sociedad inmersa en la transformación hacia un nuevo paradigma, que a su vez, transforma la forma de comunicarnos, relacionarnos y la manera de trabajar. Y es en las nuevas maneras de entender el trabajo y su espacio, donde podemos encontrar muchas de las características de la transición hacia este nuevo paradigma.

Nuevos espacio de trabajo en la sociedad red
En la década de los noventa se empezó a innovar en cómo y dónde trabajar. Se inició la transformación de las viejas estructuras de trabajo, rígidas y jerárquicas del Taylorismo5, destinadas a la producción en masa, por nuevas maneras de trabajar y de crear valores aparecidos con el auge económico generado por los rápidos avances tecnológicos e Internet.
Silicon Valley6 fue el principal territorio donde se dieron las características para la transformación y evolución de las formas de trabajo bajo el nuevo paradigma informacional, Chris Benner7. El lugar donde se empezaron a romper las rígidas reglas del paradigma industrial en el mundo del trabajo, para incorporar el trabajo flexible7.1 para los trabajos de más valor añadido en las dinámicas competitivas de las industrias del conocimiento. Mientras provocaban la aparición del empleo flexible7.2 y su precarización para los trabajos de menos calificados pero absolutamente indispensables para la economía global.

Las empresas de la economía global, sobre todo las relacionadas con Internet, se reestructuran afectando a los mercados laborales y a la forma de producir. Se introduce la organización red, descentralizando su organización, y reconfigurando el procesamiento de información para aumentar la productividad y adaptarla a las necesidades de un entorno cambiante y de hipermovilidad. Los trabajos se vuelven más flexibles y basados en proyectos dentro de redes colaborativas. Esto incentiva la creación de empresas que basan su capacidad competitiva en el trabajo en red, en una mayor adaptabilidad a las demandas del mercado global, y una reconfiguración de los equipos según sus necesidades. Estas empresas utilizan la innovación como fuente de crecimiento en la economía informacional, con un desarrollo abierto y compartido de ideas, que las diferencia de las empresas de la economía industrial.
Las tecnologías de la información y el conocimiento empiezaron a dejar claro a medianos de los años 90 que transformarían el mundo del trabajo. Unas tecnologías que deslocalizan el trabajo y permiten su transnacionalidad rompiendo las limitaciones del Estado-Nación, y dan respuesta a la hipermovilidad de la sociedad red. Aparece entonces, el teletrabajo como alternativa al espacio de trabajo para las empresas de producción de servicios. Pero el trabajo va mucho más allá de la producción, como había impuesto el industrialismo, y el contacto personal es vuelve esencial como generador de oportunidades y la innovación imprescindible para la nueva economía.
Se comprende que no hay soluciones sustitutivas sino superpuestas, y que la complejidad y su gestión son elementos intrínsecos de esta nueva realidad.
Las empresas están cambiando y se crean otras sobre necesidades nuevas, mientras los espacios que las acogen se transforman para dar respuesta a los cambios que las han creado. Hay la necesidad de repensar el espacio de trabajo compartido para convertirlo en espacio reactivo capaz de comprender y responder al nuevo paradigma informacional. Así es como, las tipologías convencionales de oficinas, salidas de la jerarquización Taylorista, dejan de responder a las necesidades del trabajo en red al no generar sinergias, ni motivar la innovación, ni contribuir a la interacción entre trabajadores y entre empresas. Una característica de la cultura de la innovación en la economía informacional es que, a pesar estar formada por individuos o pequeñas empresas, el trabajo más innovador se produce en red, a diferencia de la economía industrial, Pekka Himanen8, y esta red no se genera solamente a través de las conexiones digitales sino también por redes físicas en espacios de trabajo incitadoras de conexiones.
Repensando el espacio de trabajo.
Han sido muchas las tipologías de nuevos espacios de trabajo que han aparecido desde los años 90, algunas son simples maneras de rebajar costes para las empresas o son respuestas a la movilidad de sus empleados, mientras que otras son el resultado de una reflexión profunda sobre cómo trabajar en una sociedad red. León Emmanuelle9 describe tres nuevos espacios de trabajo: Combi-Office10, Hot-desking11, Just-in-Time Office12, tres tipologías diferentes que suponen una ruptura entre el individuo y su tradicional lugar de trabajo como evolución del espacio de trabajo precedente.
Grandes empresas como Google13 o Facebook14 encuentran en la innovación en el espacio de trabajo una manera de incrementar la imagen de empresa y atraer talento. Incorporar el ocio y el deporte, el descanso y la diversión en el mismo lugar de trabajo les permite desarrollar las conexiones necesarias entre equipos con espacios activos para la innovación y la creatividad, pero también sirve a las empresas para mantener a sus trabajadores el máximo de tiempo en sus sitios de trabajo, aumentando así su productividad. Desarrollan programas de inclusión, igualdad, diversidad y educación en diferentes ámbitos alrededor del mundo como herramientas de desarrollo, integración e imagen.

Al mismo tiempo nacen espacios de trabajo que se replantean y responden a los cambios sociales, culturales y económicos de la sociedad red de la que forman parte y a las empresas transnacionales a las que aspiran a dar servicio. Nuevos espacios para nuevas empresas y emprendedores que durante los últimos 20 años han recibido numerosos nombres, como incubadoras, hotel de empresas, espacios red, espacios multidisciplinares o espacios transdisciplinares en red, hasta que el nombre de Coworking ha llegado a aglutinarlos bajo un mismo concepto de entorno de trabajo.
Coworking
El Coworking es el nombre que se le da a un tipo de espacios compartidos de trabajo entre diferentes profesionales, que pueden ser de distintos sectores y muchas veces relacionados con Internet. Espacios que centralizan recursos disminuyendo costes y ampliando servicios, y buscan generar las sinergias necesarias para convertirse en entornos de oportunidades.
El término Coworking15 lo invento Bernei DeKoven en el año 1999, pero fue en el año 2009 cuando fue difundido por Brad Neuberg en el espacio HatFactory16 en San Francisco, y de forma más generalizada con la creación posterior del Citizen Space17, considerado el primer espacio coworking en Estados Unidos. La revista Deskmag18 realiza cada año una encuesta sobre espacios de Coworking, la del 2012 muestra un continuado crecimiento de este tipo de espacios, superando el 245% de crecimiento en los dos últimos años19, con 2072 espacios en todo el mundo. Los espacios de Coworking en España disponen de diferentes plataformas donde se agrupan como Comunidad Coworking20 o Coworking Spain21 que acaba de organizar la “Coworking Spain Conference”22 en Barcelona, y este mismo año organizará la “Coworking European Conference”23 donde se expondrán y debatirán las diferentes experiencias y espacios de Coworking en Europa y el mundo. Un crecimiento y una cantidad de congresos que reflejan la magnitud de la implantación y el interés por estos espacios.

Los espacios de Coworking mayoritariamente están integrados por pequeñas empresas, emprendedores y profesionales liberales, que disponen de una capacidad de inversión limitada, lo que los lleva a buscar alternativas a las oficinas convencionales. Son en los viejos espacios olvidados de antiguas naves de la industria obsoleta, engullidas por el crecimiento de las ciudades, donde descubren nuevas potencialidades para las ciudades globales. Potencialidades que habían sido utilizadas en los años 50 en Nueva York por estudiantes y artistas, a través de los lofts, y que 40 años después empezaron a redescubrirse y a convertirse en lugares para el nacimiento de los nuevos espacios para la industria del conocimiento. Espacios singulares para generar nuevos entornos de trabajo basados en la innovación colaborativa. Un dato interesante de la encuesta de Deskmag18 es que el 79% de los espacios son independientes y solo el 5% forma parte de una red franquiciada.
Estos edificios son regeneradores urbanos, dinamizan sus entornos sobrepasando sus límites físicos, revitalizando barrios que habían ido quedando obsoletos, atrayendo una nueva industria limpia y con valor añadido. Nuevos habitantes se incorporan a estos barrios y crean una red urbana de servicios que los dinamizan. Aparecen nuevas iniciativas emprendedoras que tienen que convivir con las existentes e intentar ser dinamizadoras de la realidad existente, y no convertirse en el precedente de estrategias gentrificadoras24 que llevan a la expulsión de sus habitantes para crear otra ciudad estéril de sus raíces y habitantes.
Las empresas, profesionales y emprendedores, de diferentes sectores y dimensiones, buscan que sus entornos de trabajo sean espacios vivos. Edificios capaces de adaptarse al cambio y a las necesidades de sus residentes, que creen una red ecosistémica para colaborar internamente y competir externamente, y que lleguen a poder utilizar la marca del espacio para contribuir a sus necesidades de imagen corporativa. Las empresas buscan compartir recursos y poder aumentar las prestaciones de sus espacios, esto les permite la generación de espacios compartidos pensados de cero para satisfacer las necesidades de empresas y trabajadores. Unos entornos de trabajo que se crean para generar sinergias entre sus residentes, y buscar soluciones de bajo coste para encontrar el confort y la domesticidad en el entorno de trabajo. El espacio tiene que ser un elemento activo, que contribuya a la generación de valor para que las empresas colaboren internamente, motivando a encontrar los puntos que las complementen y la forma de que sumen conocimientos, y para que compitan externamente creando proyectos en red.
Se busca generar una red de afinidades y pasiones, que permita desarrollar conjuntamente nuevas ideas, pero al mismo tiempo mantener su independencia y flexibilidad minimizando las dificultades del hecho de ser empresas de pequeño tamaño. Estos entornos de trabajo se comportan como una red social, de contactos y experiencias profesionales, y son utilizados por profesionales independientes transnacionales para encontrar las redes de profesionales locales necesaria para su implantación en un lugar, tanto a nivel profesional como a nivel relacional.
El Factor Humano es el elemento clave en estos nuevos espacios de trabajo, la persona es el centro por encima del trabajo que realice. En el desarrollo de la persona, el conocimiento y sus capacidades creativas y de innovación es donde se encuentra la base la economía del conocimiento. El espacio de trabajo no puede ser un elemento neutro y estéril sino un elemento activo que tiene que reflejar las inquietudes y las pasiones de la persona que lo utiliza. Son espacios donde lo privado y lo público, lo profesional y lo personal, se mezclan cuando la persona pasa largas jornadas en el lugar de trabajo. Espacios donde se incorpora la domesticidad, la comodidad de los espacios privados permitiendo dar valor a las propias diferencias y aportarlas al conjunto. La domesticidad entra en el espacio profesional para convertirse en un valor añadido.
Al mismo tiempo, la flexibilidad horaria hace que los límites entre el espacio y tiempo de trabajo y el privado se vayan difuminando. La transnacionalidad de muchos de los equipos de trabajo hace que los horarios sean flexibles apartados de la rigidez convencional. El valor de la juventud bien preparada y la igualdad de géneros, con la conciliación con la vida privada descubren nuevas necesidades que este mundo del trabajo tiene que dar respuesta, como espacios para los hijos de los residentes en el espacio de Coworking. La Encuesta Mundial sobre Coworking del 2012 de Deskmag18 muestra que la edad media del coworker es de 34 años, con formación universitaria y unos ingresos superiores a la media, pero también que aún los hombres doblan a las mujeres en su utilización. Un modelo impregnado de los valores básicos de comunidad, colaboración y productividad. También califican los espacios de divertidos, amables, creativos, inspiradores, productibles, flexibles y sociales. Los beneficios del Coworking para un 71% son el incremento de creatividad y para un 62% un incremento de su nivel de trabajo. Mientras, el 68% afirma que se concentran mejor a pesar de lo que podría ser lo contrario al estar dentro de espacios abiertos compartidos.

Es desde los trabajadores que las preocupaciones y los compromisos sociales entran a formar parte del entorno de trabajo, implicando sus empresas en las problemáticas de la comunidad de la que forman parte, y llegando a incorporarlas en los proyectos que desarrollan. El Coworking busca crear un entorno basado en la conciencia de comunitaria que va más allá de la creación de valor empresarial. La sostenibilidad es uno de sus valores propios y compartir recursos ya es un elemento intrínsecamente verde. Los espacios abiertos tienen la capacidad de poder absorber los crecimientos y redistribuir los decrecimientos de las empresas, adaptando y optimizando al máximo el espacio a las necesidades de cada momento. Estos espacios se ubican en el propio tejido urbano y no en zonas destinadas únicamente a oficinas, lo que permite una reducción de desplazamientos al trabajo y ser actores importantes en la rehabilitación y dinamización de sus entornos urbanos.Para generar las sinergias necesarias entre los residentes de los edificios de Coworking se crean espacios que permiten el conocimiento mutuo, espacios de roce para generar nuevos proyectos. Espacios de relación para abrirse a profesionales de otros sectores y compartir sus experiencias de éxito y fracaso, convirtiéndose en lugares de aprendizaje. El Coworking contribuye a tener una visión más amplia de la complejidad de la sociedad y poder encontrar sus necesidades, que son difíciles de visionar en entornos de trabajo sectorizados o por profesionales dentro de entornos endogámicos. Son espacios como pequeñas terrazas, zonas verdes, huertos urbanos, zonas para comer o hacer el café, o espacios menos programados como escaleras y pasillos, donde se provocan los encuentros imprevistos, pero también pueden ser espacios pensados para estos tipos de encuentros como salas especiales para encuentros y brainstorming. El trabajo compartido también demanda tener acceso a un tipo de espacios de descompresión, espacios para aislarse, estudiar o desconectar que permiten encontrar la distancia a veces necesaria del entorno.
@Kubik, un ejemplo de espacio multidiciplinar en red
@kubik25 es un buen ejemplo de nuevos entornos de trabajo en Barcelona. Es un espacio que desde su creación en el año 1994, 15 años antes que se difundiera el nombre de Coworking en San Francisco, ha servido de modelo para la implantación de otros espacios parecidos. @Kubik es un espacio multidisciplinar, contenedor de actividades económicas para pequeñas organizaciones y trabajadores autónomos dispuestos a compartir recursos físicos y servicios. Desde su creación ha querido ser un dinamizador de la economía urbana de la pequeña empresa, un lugar físico y virtual que forma un ecosistema basado en el talento, la innovación y la energía. Los 900m2 del edificio que ocupa @Kubik en el centro de Barcelona están pensados para provocar el mayor flujo de información y conocimiento posible bajo cinco principios que marcan el espíritu y la gestión del espacio:
– La vida como premisa
– La innovación como estrategia
– La tecnología como oportunidad
– La complejidad como reto
– La colaboración como dinámica
El edificio de tres plantas alberga más de 50 trabajadores distribuidos en autónomos y empresas de 3 a 15 miembros, o más de 15 trabajadores. El espacio dispone de un coordinador para activar las sinergias entre las empresas residentes y gestionar la información de cada una de las empresas. Los espacios de trabajo se configuran a través de platós libres separados por estanterías movibles, con espacios de reuniones abiertos y una sala de reuniones cerrada, una terraza y espacio de café común para los residentes. Un entorno de trabajo innovador para profesionales de la sociedad red.

Conclusiones.
La transformación social en la que estamos inmersos está modificando nuestro entorno vital. Si todo nuestro mundo está cambiando, si la sociedad red está traspasando los límites impuestos por las anteriores, si las nuevas tecnologías permiten superar la necesidad presencial, entonces las formas de producción y los entornos de trabajo también tienen que transformarse y adaptarse al nuevo paradigma. Es en el espacio de trabajo donde los valores principales de la sociedad red se muestran más nítidamente transformando el donde, el cómo y en el qué estamos trabajando. El Coworking es uno de los modelos de trabajo capaz de responder mejor a la transformación y la adaptación constante de los medios de producción a un entorno y a unas necesidades cambiantes e inciertas. En definitiva será en la cultura de la innovación8 o la ética del trabajo creativo26 donde veremos cómo nos vamos adaptando a un futuro sin respuestas pero lleno de preguntas por contestar y retos para convertir en realidad.
Marc Chalamanch, arquitecto.
Barcelona, noviembre 2014.
Notas:
1 Los conceptos de sociedad red, informacionalismo, paradigma informacional están desarrollados por Manuel Castells en el primer capítulo “Informacionalismo, redes y sociedad red: una propuesta teórica” del libro “La sociedad red: una visión global”, ISBN: 978-84-206-4784-5.
2 Los conceptos de desnacionalización, escala subnacional, escala supranacional, están desarrollados por Saskia Sassen en el primer capítulo “Elementos para una sociología de la globalización” de su libro de “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
3 El concepto de ciudades globales está desarrollado por Saskia Sassen en el tercer capítulo “Ciudades Globales: la recuperación del lugar y las prácticas sociales” de su libro de “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
4 Saskia Sassen desarrolla en el quinto capítulo “Nuevas clases globales” de su libro de “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6, los cambios, importancias y influencias de las nuevas clases globales.
5 El Taylorismo (término derivado del nombre del estadounidense Frederick Winslow Taylor), en organización del trabajo, hace referencia a la división de las distintas tareas del proceso de producción. Fue un método de organización industrial, cuyo fin era aumentar la productividad y evitar el control que el obrero podía tener en los tiempos de producción. Está relacionado con la producción en cadena.
6 Silicon Valley, nombre que recibe la zona sur del área de la Bahía de San Francisco, en el norte de California, Estados Unidos. Aloja muchas de las mayores corporaciones de tecnología del mundo y miles de pequeñas empresas en formación (start-ups). La denominación se relaciona con todos los negocios de alta tecnología establecidos en la zona; en la actualidad es utilizado como un metónimo para el sector de alta tecnología de Estados Unidos. + siliconvalleyhistorical.org + en.wikipedia.org
7 Benner, Chris. “El trabajo en la sociedad red: lecciones de Silicon Valley” dentro del libro “La sociedad red: Una visión global” de Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5. En este artículo se desarrollan los conceptos de trabajo flexible y empleo flexibles los dos relacionados con la localización, la sociedad red y las diferencias en el trabajo según las clases sociales tomando como ejemplo Silicon Valley.
7.1 Trabajo Flexible: es la motivación de las dinámicas competitivas y las pautas laborales que rigen las industrias del conocimiento y está referenciado a las actividades que hacen las personas mientras participan en los procesos de producción. Es un tipo de trabajo que necesita de aprendizaje constante y capacidad de adaptación a nuevas situaciones por parte del trabajador dentro de un marco dinámico de la que forma parte.
7.2 Empleo flexible: hace referencia a la naturaleza de las relaciones entre trabajadores y empresario, representa la manifestación de un marco legal e institucional que favorece el cambio rápido de contratos de trabajo con bajos costos en términos de tiempo, esfuerzo o rentabilidad para el empresario. Representa para el trabajador diferentes maneras de estar dentro del mercado laboral que es inestable (trabajo a tiempo parcial, autónomos, etc.), una forma de subsistencia que determina los ingresos y no la naturaleza del su trabajo. Chris Benner diferencia tres formas de empleo flexible: el empleo atípico relacionado con el empleo no-convencional, la rotación del trabajo y las relaciones de empleo con intermediarios entre trabajador y empresario.
8 Pekka Himanen desarrolla en el artículo de “La ética hacker como cultura de la era de la información” dentro del libro “La sociedad red: Una visión global” de Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5, una reflexión sobre su libro “la ética de hacker” y los conceptos de cultura laboral, ética, creatividad, innovación, flexibilidad y tiempo en la era de la información, bases para la construcción de una nueva cultura del trabajo y del desarrollo. Una cultura que está estrechamente ligada a la reflexión sobre nuevos espacios de trabajo y con el trabajo en equipos transdisciplinares y su visión más creativa e innovadora. Pekka Himanen propone en el artículo el nombre de «cultura de la innovación» para definir d’una manera más clara los valores desarrollados en la «ética del hacker». Pekka Himanen destaca en su libro “La ética de hacker”, eprints.rclis.org, una serie de valores como la Pasión, la Libertad, la Conciencia Social, la Verdad, la Anti-corrupción, la Lucha contra la Alienación del Hombre, la Igualdad Social, el Libre Acceso a la Información (conocimiento libre), el Valor Social (reconocimiento entre semejantes), la Accesibilidad, la Actividad, la Preocupación Responsable, la Curiosidad, la Creatividad, el Interés, que son valores que se materializan también en los nuevos espacios de trabajo como herramientas de convivencia y desarrollo compartido.
9 “La gestion des espaces de travail, vecteur d’innovation? Le cas des bureaux virtuels d’accenture France” por Léon Emmanuelle artículo que desarrolla la evolución hacia nuevos espacios de trabajo de los platós tradicionales de oficinas, describiendo tres nuevos espacios de trabajo: Combi-Office13, Hot-desking14, Just-in-Time Office15
10 Combi-Office: Es un espacio de trabajo que combina dos áreas diferenciadas, por una parte pequeñas oficinas individuales (4-6m2) para el aislamiento y la concentración, y otro espacio que se sitúa a su alrededor que se configura como una gran zona colectiva de trabajo dividida en equipos de trabajo. En el libro “The Eropean Office: Office design and national context” de J.Van Meel, 010 publishers, Rotterdam 2000, Quorum books ISBN 90 64503826, se hace un buen repaso de diferentes edificios que recogen este modelo de espacio de trabajo y describe su origen como Sueco. Con los diferentes ejemplos de oficinas se puede entender perfectamente la tipología de espacio que genera el modelo de oficina Combi-Office.
11 Hot-Desking: Se define como un espacio común divididos en diferentes espacios abiertos para un número limitado de personas (unas cincuenta) que no tienen un sitio predeterminado de trabajo y son espacio de trabajo para periodos cortos de tiempo. Espacio de trabajo está formado por un espacio común dividido entre una o dos docenas de oficinas abiertas con un máximo de cincuenta personas en todo el espacio. La utilización del espacio de trabajo es igual que el de las bibliotecas, el primer que llega es el que tiene derecho al sitio de trabajo. En el libro “The flexible workplace: a sourcebook of information and research“ de Christine Avery, Diane Zabel, Greenwood Publishing Group, 2001, ISNB: 156720189x, se describen diferentes espacios de Hot-desking y se refiere al origen de la palabra a un término que los soldados de la U.S. Navy utilizaban para describir las literas que usaban los marineros en diferentes turnos. En el Libro “New Demographics New Workspace: Office Design for the Changing Workforce” de Jeremy Myerson, Jo-anne Bichard, Alma Elrich, ISBN-13: 978-0566088544, incorpora un estudio de los pros y contras de este tipo de espacio de trabajo que se pueden condensar en este diagrama Welcoming Workplace, 2008.
12 Just-In-Time Office: Es un sistema de gestión de oficinas para periodos determinados, los usuarios pueden alquilar espacios de trabajo o de reunión según sus necesidades temporales. En el Libro “On the Job: Design and the American Office, Part 3” de Donald Albrecht, Chrysanthe Broikos, ISBN-13: 978-1568982410, se describen la historia de la evolución de los espacios de trabajo y se hace un recorrido por las diferentes tipologías de espacios dentro del marco de Estados Unidos, y se dan ejemplos de oficinas Just-in-time. Este es un sistema que es explotado por cadenas de oficinas como Regus, y es bastante eficiente para profesionales con gran movilidad que necesitan trabajar y recibir clientes en la ciudad donde se encuentran.
13 Espacio de trabajo en Google. Con oficinas en todo el mundo en su web buscan atraer el talento en todo el mundo con una imagen de empresa absolutamente diferente a la que nos tenía acostumbrados el industrialismo, el espacio de trabajo y una filosofía abierta son una de las manera de explicar la empresa. En esta web explican sus políticas y filosofía de inclusión, diversidad, educación y cultura en el ambiente del trabajo, algunos de estos programas y beneficios que se centran específicamente en la creación de un entorno inclusivo para todos nuestros usuarios de Google. Asistencia para la adopción, guarderías, las habitaciones de la madre, maternidad /paternidad, Bucks Baby-unión, Nuevo grupo de apoyo para padres, Centros infantiles en Mountain View, Programas Parejas, Políticas de alojamiento (incluidos los de forma visual, la movilidad y discapacidad auditiva Googlers), Transgénero y Soporte Transición Laboral.
14 Espacio de trabajo en Facebook. En su web explican cómo se trabaja en sus oficinas, los directivos en corbata se han convertido en jóvenes creativos y divertidos, en espacios que crean equipo y se valoran las ideas, los resultados y el talento.
15 Coworking: la definición exacta de Coworking es confusa porque es un espacio de trabajo en reinvención constante pero en la Wikipedia se intenta explicar sus orígenes y dar ejemplos de espacios de Coworking en el mundo.
16 HatFactory, ubicado en 801 Minnesota #8 San Francisco, CA 94107, fue el espacio desde el que Brad Neuberg empezó a difundir el término Coworking, en sus orígenes era un loft donde trabajaban y vivían tres freelands y estaba abierto a otros durante el día a otros freelands dedicados a desarrollos tecnológicos. El espacio aún funciona como espacio de Coworking.
17 Citizen Space, ubicado en 425 2nd st, Suite 100 San francisco, CA 94107, fue el primer espacio que realmente se difundió con el nombre de Coworking, fue fundado por Tara Hunt, Chris Messina y Brad Neuberg.
18 Deskmag revista dedicada al coworking.
19 Encuesta espacios Coworking de Deskmag, esta revista realiza cada año la más grande del mundo sobre espacios de Coworking, la del 2012 fue la tercera que realiza esta revista y se realizó sobre 2007 encuestados de todo el mundo. Datos que se han dado a conocer de la tercera encuesta Desmag 2013. Datos también interesantes de la segunda encuesta Desmag 2012.
20 Comunidad Coworking: es una plataforma que Conecta espacios de Coworking, con usuarios interesados en compartir un espacio de trabajo en España. Tiene como objetivo promover la cultura Coworking, sensibilizando a la sociedad con esta corriente basada en compartir y sumar en un mismo entorno profesional. Además de una plataforma online editan una revista COgrafía, la primera en su género sobre coworking que pretende ofrecer una visión cercana y actual sobre los espacios coworking que están surgiendo en España.
21 Coworking Spain: Coworking Spain es una plataforma de espacios de coworking y de coworkers donde se pueden encontrar espacios de coworking, encontrar coworkers que estén en centros de coworking trabajando y leer noticias de coworking en nuestro magazine.
22 Coworking European Conference: Congreso Europeo de Coworking que se celebrará los días 11-12-13 de Noviembre 2013 en Barcelona
23 Coworking Spain Conference: Congreso Español de Coworking que se ha celebrado los pasados días 24-25 de Mayo 2013 en Barcelona
24 Gentrificación: es un proceso de transformación urbana en el que la población original de un sector o barrio deteriorado y con pauperismo es progresivamente desplazada por otra de un mayor nivel adquisitivo a la vez que se renueva.
25 @kubik espacio multidisciplinar, es un espacio de Coworking situado en c/ Luis Antúnez nº6 08006 Barcelona , en este espacio de Coworking, pionero en Barcelona, han pasado profesionales y empresas como Atrápalo, Javier Creus, Alfons Cornella, y actualmente residentes como Luis Fernández Hermana, Archikubik o Photographic social visión entre las más de 50 empresas y profesionales residentes en el edificio en cada momento. Entre las profesiones que utilizan en estos momentos @kubik hay diseñadores gráficos, traductores, arquitectos, joyeros, postfotografía, dirección de arte, especialistas en redes y TIC, periodistas científicos, periodistas digitales, comunicación científica, creatividad publicitaria, interioristas, empresas de webs, fotógrafos, Agencia de publicidad, Asociaciones, ONGs, cooperación internacional.
26 Richard Florida, en el libro «The Rise of the Creative Class: And How It’s Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life«, ISBN-13: 978-0465024766, utiliza el concepto de «clase creativa», desarrollando el concepto de «ética del trabajo creativo» que se corresponde al concepto que Pekka Himanen11 denomina «Hacker».
Entered in s. The XXIst, our company is adapting to a rapid transformation of the commanding models in the previous century, is situated immersed in a transition towards a new paradigm informacional1. These changes affect every citizen in the collective and private areas, and blur the borders that exist between them putting in crisis limits of the industrial company. We are re-formulating how to relate while we re-form the way of learning, working and interacting with the company that surrounds us, and with them there appears the need to restate the physical existing spaces to adapt them to a changeable, dynamic and indefinite reality. There have to be rethought our spaces of relation, the public and private spaces, of leisure and of work, and it is in the working space where we find the synthesis of the changes through that we live.
The globalization, product of the company network, is overcoming the resistances of the former configurations of the States-nations to turn into an economic, technological, political, social and cultural process without return, Saskia Sassen2. This process allows to re-formulate the dynamics of hierarchy on a large scale that govern the conditions both to internal level and to level of the international connections, and to favor the appearance of relations in the subnational scale (the global cities) with the supranational ones (the global markets). This structure believes new networks that open a new type of particular relations and of convenience between the subnational thing and the supranational thing leading to locating the global thing and to including the local thing. The gradual denationalization generates new actors not natives and they believe new institutions that redistribute his areas of influence, generating fights to get hold of this one.
Global city.
The subnational scale has the global city at the maximum representative and from her one gives service to all the processes of the global economy, turning in non-strategic and indispensably, Saskia Sassen3. Every global city places inside a network of multiple global circuits that overcome the limits of the State – nation locating them in several cross-border geografías. The actors of the subnational and supranational scales try to jump or to modify the bureaucratic structures of the State – nation based on a closed and exclusive immersed system in an indispensable phase of adjustment..
It is the specificity of the global thing what turns in globally the city, leaving on the second plane his historical importance as world city and allowing that cities should appear, without a historical past, of which his potentials take advantage to turn in new non-strategic global. The capacity of every city to offer his specificity to the structures of the global economy allows them to compete inside the network of global cities, and in this respect the local identity in the areas geographically, economically, technologically, socially or culturally, is a factor diferenciador and positively that reinforces them.
The global cities are the territories where the processes of globalization acquire a concrete and located character, are the physical places where there center the operations of the economy of agglomeration, his contradictions and conflicts. In them the economic power is centralized by a few new elites of transnational professionals, who form the core of the global companies, but also close to the population from the global diasporas and the migratory networks that serve them in conditions of precariousness and marginality. The workers’ global class migrantes disadvantaged they are the forgotten and indispensable actors of the globalization, Saskia Sassen4. At the same time, more included there are the managerial markets, his operations and the big companies, bigger it is the complexity and more difficult they are the strategies that these need for his management. This provokes the demand of the most specialized new services, tied to this complexity. Then, the global city generates a managerial new fabric linked to giving service to the demands located of the globalization. A managerial fabric that is the engine of the change in the way of working and that transforms, at the same time, the working space.
The political – economic potential that the global cities develop they turn them in generating of new managerial fabrics and of communities formed to take advantage of the strategies and needs of the global network. These new communities are inserted in the territory turning into strategic place, into a space of centralidad that exceeds the local area to turn in transnational. The global cities need these new local companies, and with it his new citizens with needs capable of transforming them. They are civil that work, live and enjoy the city breaking the old models to adapt it to a company on the other hand constant, of hypermobility, of specialization and transformation of the offer and demand, of evolution of the knowledge with new capacities of global communication and with forms of work in network where one neutralizes the territory, the borders and the time.
New citizens grow in an immersed company in the transformation towards a new paradigm, that in turn, it transforms the way of communicating, to relate and the way of working. And it is in the new ways of understanding the work and his space, where we can find many of the characteristics of the transition towards this new paradigm.

New working space in the company network.
In the decade of the nineties it was started introducing at how and where being employed. There began the transformation of the old structures of work, rigid and hierarchic of the Taylorism5, destined to the production in mass, for new ways of working and of creating values appeared with the economic summit generated by the rapid technological advances and Internet.
Silicon Valley6 was the principal territory where they gave to themselves the characteristics for the transformation and evolution of the forms of work under the new paradigm informacional, Chris Benner7. The place where they started breaking the rigid rules of the industrial paradigm in the world of the work, to incorporate the flex work7.1 for the works of more added value in the competitive dynamics of the industries of the knowledge. While they were provoking the appearance of the flex employment7.2 and his precarización for the works of less qualified but absolutely indispensable for the global economy.

The companies of the global economy, especially the related ones to Internet, are restructured concerning the labor markets and to the way of producing. The organization interferes network, decentralizing his organization, and re-forming the processing of information to increase the productivity and to adapt it to the needs of a changeable environment and of hypermobility. The works become more flexible and based on projects inside collaborative networks. This stimulates the entrepreneurship that they base his competitive capacity on the work on network, on a major adaptability to the demands of the global market, and a reconfiguration of the equipments according to his needs. These companies use the innovation as source of growth in the economy informacional, with a development opened and shared of ideas, which separates them from the companies of the industrial economy.
The technologies of the information and the knowledge empiezaron to clarifying to medium of the 90s that would transform the world of the work. A few technologies that relocate the work and allow his transnacionalidad breaking the limitations of the State – nation, and they give response to the hypermobility of the company network. It turns out to be at the time, the telework as alternative to the working space for the companies of production of services. But the work goes far beyond of the production, since it had imposed the industrialism, and the personal contact is returns essentially as generator of opportunities and the indispensable innovation for the new economy.
There is understood that there are no substitute but superposed solutions, and that the complexity and his management are intrinsic elements of this new reality.
The companies are changing and others believe themselves on new needs, while the spaces that receive them transform to give response to the changes that have created them. There is the need to rethink the working space shared it to be turned into space by reagent capable of understanding and answering to the new paradigm informacional. This way it is like, the conventional tipologías of offices, gone out of the hierarchical organization Taylorist, stop answering to the needs of the work in network on not having generated synergies, nor having motivated the innovation, nor having contributed to the interaction between workers and between companies. A characteristic of the culture of the innovation in the economy informacional is that, to weighing to be formed by individuals or small enterprises, the most innovative work produces to itself in network, unlike the industrial economy, Pekka Himanen8, and this network is not generated only across the digital connections but also by physical networks in working spaces inciting of connections.
Rethinking the working space.
There have been great the tipologías of new working spaces that have appeared from the 90s, some of them are simple ways of reducing costs for the companies or are answers to the mobility of his employees, whereas others are the result of a deep reflection on how network is employed at a company. León Emmanuelle9 describes three new working spaces: Combi-Office10, Hot-desking11, Just-in-Time Office12, three tipologías different that suppose a break between the individual and his traditional place of work as evolution of the previous working space.
Big companies since Google13 or Facebook14 find in the innovation in the working space a way of increasing the image of company and of attracting talent. To incorporate the leisure and the sport, the rest and the amusement in the same place of work allows them to develop the necessary connections between equipments with active spaces for the innovation and the creativity, but also it serves to the companies to support to his workers the maximum of time in his sites of work, increasing this way his productivity. They develop programs of incorporation, equality, diversity and education in different areas about the world as tools of development, integration and image.

At the same time there are born working spaces that rethink and answer to the social, cultural and economic changes of the company network of which they form a part and to the transnational companies to those who aspire to give service. New spaces for new companies and entrepreneurs who during the last 20 years have received numerous names, as incubators, hotel of companies, spaces network, multidisciplinary spaces or spaces transdisciplinares in network, until Coworking‘s name has managed to agglutinate them under the same concept of environment of work.
Coworking
The Coworking is the name that gives him to a type of shared spaces of work between different professionals, who can be of different sectors and often related to Internet. Spaces that centralize resources diminishing costs and extending services, and they seek to generate the synergies necessary to turn into environments of opportunities.
The term Coworking15 was invented by Bernei DeKoven in the year 1999, but it was in the year 2009 when it was spread by Brad Neuberg in the HatFactory16 space in San Francisco, and of form more generalized with the later creation of the Citizen Space17, considered the first space coworking in The United States. The Deskmag18 magazine realizes every year a survey on Coworking’s spaces, that of 2012 shows a continued growth of this type of spaces, overcoming 245 % of growth in both last ones años19, with 2072 spaces in the whole world. Coworking’s spaces in Spain have different platforms where they gather in crowds as Comunidad Coworking20 or Coworking Spain21 that has just organized the “Coworking Spain Conference”22 in Barcelona, and the same year will organize the “Coworking European Conference”23 where the different experiences and Coworking’s spaces will expose and debate in Europe and the world. A growth and a quantity of congresses that reflect the magnitude of the implantation and the interest for these spaces.

Coworking’s spaces for the most part are integrated by small enterprises, entrepreneurs and liberal professionals, who have a capacity of limited investment, which leads them to looking for alternatives to the conventional offices. They are in the old spaces forgotten former ships of the obsolete industry, devoured by the growth of the cities, where they discover new potentials for the global cities. Potentials that had been used in the 50s in New York by students and artists, across the lofts, and that 40 years later began to redescubrirse and to turning into places for the birth of the new spaces for the industry of the knowledge. Singular spaces to generate new environments of work based on the collaborative innovation. An interesting information of the survey of Deskmag18 is that 79 % of the spaces is independent and only 5 % forms a part of a franchised network.
These buildings are urban regenerators, stir his environments into action exceeding his physical limits, revitalizing neighborhoods that had been remaining obsolete, attracting a new industry it cleans and with added value. New inhabitants join to these neighborhoods and believe an urban network of services that stir them into action. There appear new enterprising initiatives that have to coexist with the existing ones and to try to be revitalizing of the existing reality, and not to turn into the precedent of gentrification strategies24 that lead to the expulsion of his inhabitants to create another sterile city of his roots and inhabitants.
The companies, professionals and entrepreneurs, of different sectors and dimensions, look that his environments of work are alive spaces. Buildings capable of adapting to the change and to the needs of his residents, who believe a ecosistem network to collaborate internally and to compete externally, and who manage to be able to use the brand of the space to contribute to his needs of corporate image. The companies seek to share resources and to be able to increase the presentations of his spaces, this there allows them the generation of shared spaces thought about zero to satisfy the needs of companies and workers. A few environments of work that they believe to generate synergies between his residents, and to look for solutions of low cost to find the comfort and the domesticity in the environment of work. The space has to be an active element, which he contributes to the generation of value in order that the companies collaborate internally, motivating to finding the points that complement them and the form of which they add knowledge, and in order that they compete externally creating projects in network.
One seeks to generate a network of affinities and passions, which allows to develop together new ideas, but at the same time to support his independence and flexibility minimizing the difficulties of the fact of being companies of small size. These environments of work behave as a social network, of contacts and professional experiences, and are used by independent transnational professionals to find the networks of local professionals necessary for his implantation in a place, so much at the professional level like to relational level.
The Human Factor is the key element in these new working spaces, the person is the center over the work that it realizes. In the development of the person, the knowledge and his creative capacities and of innovation it is where the base is the economy of the knowledge. The working space cannot be a neutral and sterile element but an active element that has to reflect the worries and the passions of the person who uses it. They are spaces where the private thing and the public thing, the professional thing and the personal thing, are mixed when the person spends long days in the place of work. Spaces where the domesticity joins, the comfort of the private spaces allowing to give value to the own differences and to contribute them to the set. The domesticity enters the professional space to turn into an added value.
At the same time, the hourly flexibility does that the limits between the space and time of work and the private one they are fading away. The transnacionalidad of many plays the role of the equipments of work that the schedules are flexes isolated from the conventional inflexibility. The value of the prepared well youth and the equality of kinds, with the conciliation with the private life they discover new needs that this world of the work has to give response, as spaces for the children of the residents in Coworking’s space. The World Survey on Coworking of 2012 of Deskmag18 shows that the middle ages of the coworker are 34 years, with universitary education and a few income superior to the average, but also that still the men double to the women in his utilization. A model impregnated with the basic values of community, collaboration and productivity. Also they qualify the spaces of enterteining, nice, creative, inspiring, productibles, flexible and social. The benefits of the Coworking for 71 % are the increase of creativity and for 62 % an increase of his level of work. While, 68 % affirms that they center better in spite of what might be the opposite on having been inside spaces opened shared.

It is from the workers that the worries and the social commitments begin to form a part of the environment of work, involving his companies in the problematic ones of the community of which they form a part, and managing to incorporate them in the projects that they develop. The Coworking seeks to create an environment based on the conscience of community that goes beyond the creation of managerial value. The sustainability is one of his own values and to share resources already it is an intrinsically green element. The opened spaces have the aptitude to be able to absorb the growths and redistribute the decreases of the companies, adapting and optimizing to the maximum the space to the needs of every moment. These spaces locate in the own urban fabric and not in zones destined only to offices, which allows a reduction of displacements the work and to be important actors in the rehabilitation and dynamization of his urban environments. To generate the necessary synergies between the residents of Coworking’s buildings they believe spaces that allow the mutual knowledge, spaces of fret to generate new projects. Spaces of relation to be opened for professionals of other sectors and to share his experiences of success and failure, turning into places of learning. The Coworking helps to have a more wide vision of the complexity of the company and be able to find his needs, which are difficult to view in environments of work sectorizados or for professionals inside environments endogámicos. They are spaces like small terraces, green spaces, urban gardens, zones to eat or to do the coffee, or spaces less programmed as stairs and corridors, where the unforeseen meetings are provoked, but also they can be spaces thought for these types of meetings as special rooms for meetings and brainstorming. The shared work also demands to have access to a type of spaces of decompression, spaces to isolate, to study or to disconnect that they allow to find the sometimes necessary distance of the environment.
@Kubik, one example of space multidiciplinar in network
@kubik25 is a good example of new environments of work in Barcelona. It is a space that from his creation in the year 1994, 15 years before that was spreading Coworking’s name in San Francisco, has used as model for the implantation of other similar spaces. is a multidisciplinary space, container of economic activities for small organizations and autonomous workers ready to share physical resources and services. From his creation it has wanted to be the revitalizing one of the urban economy of the small enterprise, a physical and virtual place that forms an ecosystem based on the talent, the innovation and the energy. Them 900m2 of the building that occupies @Kubik in the center of Barcelona they are thought to provoke the major flow of information and possible knowledge under five beginning that mark the spirit and the management of the space:
– The life like premise
– The innovation like strategy
– The technology like opportunity
– The complexity like challenge
– The collaboration like dynamics
The building of three plants shelters more than 50 workers distributed in autonomous and companies from 3 to 15 members, or more than 15 workers. The space has a coordinator to activate the synergies between the resident companies and to manage the information of each one of the companies. The working spaces are formed across free sets separated by movable racks, with spaces of meetings opened and a closed room of meetings, a terrace and space of common coffee for the residents. An environment of innovative work for professionals of the company network.

Conclusions.
The social transformation in which we are immersed is modifying our vital environment. If all our world is changing, if the company network is penetrating the limits imposed by the previous ones, if the new technologies allow to overcome the need presencial, at the time the forms of production and the environments of work also have to transform and to adapt to the new paradigm. It is in the working space where the principal values of the company network appear brighter transforming where, how and at what we are employed. The Coworking is one of the models of work capable of answering better to the transformation and the constant adjustment of the means of production to an environment and to a few changeable and uncertain needs. Definitively it will be in the culture of her innovation8 or the ethics of the creative work creativo26 where we will see how we are adapting to a future without answers but abundance of questions for answering and challenges to turn actually.
Marc Chalamanch, architect.
Barcelona, november 2014.
Notes:
1 The concepts of company network, informacionalismo, paradigm informacional are developed by Manuel Castells in the first chapter “Informacionalismo, networks and company network: a theoretical offer” of the book “La sociedad red: una visión global”, ISBN: 978-84-206-4784-5.
2 The concepts of denationalization, subnational scale, supranational scale, they are developed by Saskia Sassen in the first chapter “Elementos para una sociología de la globalización” of the book “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
3 The concept of global cities is developed by Saskia Sassen in the third chapter “Global Cities: the local recovery and the social practices” of his book of “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
4 Saskia Sassen develops in the fifth chapter “New global classes ” of his book of “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6, the changes, importances and influences of the new global classes.
5 The Taylorism ( Term derived from the name of the American Frederick Winslow Taylor), in organization of the work, refers to the division of the different tasks of the process of production. It was a method of industrial organization, which end was to increase the productivity and to avoid the control that the worker could have in the times of production. It is related to the production in chain
6 Silicon Valley, Name that receives the south zone of the area of the San Francisco Bay, in the north of California, Estados Unidos. It lodges many of the major corporations of technology of the world and thousands of small enterprises in formation (start-ups). The name relates to all the business of high technology established in the zone; at present it is used as a metonime for the sector of high technology of The United States. + siliconvalleyhistorical.org + en.wikipedia.org
7 Benner, Chris. “The work in the company network: lessons of Silicon Valley” inside the book “La sociedad red: Una visión global” by Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5. In this article there develop the concepts of flexible work and I use flexes the two related to the location, the company network and the differences in the work according to the social classes taking Silicon Valley as an example
7.1 Flexible work: is the motivation of the competitive dynamics and the labor guidelines that govern the industries of the knowledge and is indexed to the activities that the persons do while they take part in the processes of production. It is a type of work that he needs from constant learning and capacity of adjustment to new situations on the part of the worker inside a dynamic frame of which it forms a part.
7.2 Flexible employment: it refers to the nature of the relations between workers and businessman, represents the manifestation of a legal and institutional frame that favors the rapid change of contracts of work with low costs in terms of time, effort or profitability for the businessman. It represents for the worker different ways of being inside the labor market that is unstable (I work part-time, autonomous, etc.), it forms a of subsistence that determines the income and not the nature of his work. Chris Bennerr differentiates three forms of flexible employment: the atypical employment related to the non-conventional employment, the rotation of the work and the relations of employment with intermediaries between worker and businessman.
8 Pekka Himanen develops in the article of “The ethics hacker as culture of the age of the information” inside the book libro “La sociedad red: Una visión global” by Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5, A reflection on his book “the ethics of hacker” and the concepts of labor, ethical culture, creativity, innovation, flexibility and time in the age of the information, bases for the construction of a new culture of the work and of the development. A culture that is narrowly tied to the reflection on new working spaces and with the work in equipments transdisciplinares and his more creative and innovative vision. Pekka Himanen proposes in the article the name of “culture of the innovation” to define d’una clearer way the values developed in the “ethics of the hacker”. Pekka Himanen emphasizes in his book “La ética de hacker”, eprints.rclis.org, a series of values as the Passion, the Freedom, the Social Conscience, the Truth, the Anti-corruption, the Fight against the Alienation of the Man, the Social Equality, the Free Access to the Information (free knowledge), the Social Value (recognition between similar), the Accessibility, the Activity, the Responsible Worry, the Curiosity, the Creativity, the Interest, which they are values that materialize also in the new working spaces as tools of conviviality and shared development.
9 “La gestion des espaces de travail, vecteur d’innovation? Le cas des bureaux virtuels d’accenture France” by Léon Emmanuelle article that develops the evolution towards new working spaces of the traditional sets of offices, describing three new working spaces: Combi-Office13, Hot-desking14, Just-in-Time Office15
10 Combi-Office: It is a working space that combines two differentiated areas, on one hand small individual offices (4-6m2) for the isolation and the concentration, and another space that places around it that is formed as a great collective zone of work divided in equipments of work. In the book “The Eropean Office: Office design and national context” of J.Van Meel, 010 publishers, Rotterdam 2000, Quorum books ISBN 90 64503826, does to itself a good revision of different buildings that they gather this model of working space and describes his origin as Swedish. With the different examples of offices it is possible to understand perfectly the typology of space that the office model generates Combi-Office.
11 Hot-Desking: It is defined as a common space divided in different spaces opened for a limited number of persons (approximately fifty) who do not have a predetermined site of work and are a working space for short periods of time. Working space is formed by a common space divided between one or two dozens of offices opened with a maximum of fifty persons in the whole space. The utilization of the working space is like that of the libraries, the first one that comes is the one that it has right to the site of work. In the book “The flexible workplace: a sourcebook of information and research“ by Christine Avery, Diane Zabel, Greenwood Publishing Group, 2001, ISNB: 156720189x, Hot-desking’s different spaces are described and one recounts to the origin of the word to a term that the soldiers of the U.S. Navy was using to describe the berths that the sailors were using in different shifts. In the Book “New Demographics New Workspace: Office Design for the Changing Workforce” by Jeremy Myerson, Jo-anne Bichard, Alma Elrich, ISBN-13: 978-0566088544, it incorporates a study of the pros and cons of this type of working space that Welcoming Workplace can become condensed in this graph, 2008.
12 Just-In-Time Office: It is a system of office management for certain periods, the users can rent spaces of work or of meeting according to his temporary needs. In the Book “On the Job: Design and the American Office, Part 3” by Donald Albrecht, Chrysanthe Broikos, ISBN-13: 978-1568982410, there is described the history of the evolution of the working spaces and a tour is done by the different tipologías of spaces inside the frame of The United States, and they give themselves office examples Just-in-time. This one is a system that is exploited by office chains as Regus, and is efficient enough for professionals with great mobility that clients need to work and to receive in the city where they are.
13 Working space in Google. With offices in the whole world in his web they seek to attract the talent in the whole world with an image of company absolutely different from the one that us had the industrialism used, the working space and an opened philosophy are one of the manera of explaining the company. In this web they explain his policies and philosophy of incorporation, diversity, education and culture in the environment of the work, some of these programs and benefits that centre specifically on the creation of an inclusive environment for all our users of Google. Assistance for the adoption, day-care centers, the rooms of the mother, maternity / paternity, Bucks Baby-unión, New group of support for infantile parents, Centros in Mountain View, Programs Pairs, Policies of housing (included those of visual form, the mobility and auditory disability Googlers), Transgénero and Support Labor Transition.
14 Working space in Facebook. In his web they explain how one is employed at his offices, the executives in tie have turned into creative and enterteining young persons, for spaces that believe equipment and they value the ideas, the results and the talent.
15 Coworking: Coworking‘s exact definition is confused because it is a working space in constant reinvention but in the Wikipedia one tries to explain his origins and to give examples of Coworking’s spaces in the world.
16 HatFactory, Located in 801 Minnesota *8 San Francisco, CA 94107, was the space from which Brad Neuberg started spreading the term Coworking, in his origins it was a loft where they were working and living through three freelands and was opened for others during the day for other freelands dedicated to technological developments. The space still works as Coworking’s space.
17 Citizen Space, Located in 425 2nd st, Suite 100 San Francisco, CA 94107, was the first space that really spread with Coworking’s name, was founded by Tara Hunt, Chris Messina y Brad Neuberg.
18 Deskmag Magazine dedicated to the coworking.
19 Coworking de Deskmag polls spaces, this magazine realizes every year the biggest of the world on Coworking’s spaces, that of 2012 was the third one that realizes this magazine and was realized on 2007 polled of the whole world. Information that have been announced of the third survey Desmag 2013. Information also interesting of the second survey Desmag 2012.
20 Comunidad Coworking: It is a platform that Connects Coworking’s spaces, with users interested in sharing a working space in Spain. It has as aim promote the culture Coworking, sensitizing to the company with this current based in sharing and adding up in the same professional environment. Besides a platform online edit a magazine COgrafía, the first one in his kind on coworking that tries to offer a nearby and current vision on the spaces coworking that are arising in Spain.
21 Coworking Spain: Coworking Spain is a platform of spaces of coworking and of coworkers where they can find spaces of coworking, find coworkers that are in centers of coworking working and to read news of coworking in our magazine.
22 Coworking European Conference: Coworking’s European Congress that will celebrate the Noviembre 11-12-13 2013 in Barcelona
23 Coworking Spain Conference: Coworking’s Spanish congress that has been celebrated past On May 24-25, 2013 in Barcelona
24 Gentrification: It is a process of urban transformation in the one that the original population of a sector or damaged neighborhood and with pauperismo is progressively displaced by other one of a major acquisitive level simultaneously that is renewed.
25 @kubik Multidisciplinary space, it is Coworking’s space placed in c/Luis Antúnez nº6 08006 Barcelona, in this space of Coworking, pioneer in Barcelona, professionals and companies have happened as Atrápalo, Javier Creus, Alfons Cornella, and nowadays residents as Luis Fernández Hermana, Archikubik or Photographic social visión between more than 50 companies and resident professionals in the building in every moment. Between the professions that they use in these moments @kubik there are graphical designers, translators, architects, jewelers, postphotography, direction of art, specialists in networks and TIC, scientific journalists, digital journalists, scientific communication, advertising creativity, interioristas, companies of webs, photographers, Agencia of advertising, Associations, NGOs, international cooperation.
26 Richard Florida, in the book»The Rise of the Creative Class: And How It’s Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life«, ISBN-13: 978-0465024766, There uses the concept of «creative class», developing the concept of «ethics of the creative work» that corresponds to the concept that it names Pekka Himanen11 is denominated «Hacker».
Entrados no s.XXI, a nosa sociedade estase a adaptar a unha rápida transformación dos modelos imperantes no século precedente, áchase inmersa nunha transición cara a un novo paradigma informacional1. Estes cambios afectan a cada cidadán nos ámbitos colectivos e privados, e esvaen as fronteiras que existen entre eles poñendo en crise límites da sociedade industrial. Estamos a reformular como relacionarnos mentres reconfigurar o xeito de aprender, traballar e interactuar coa sociedade que nos rodea, e con eles aparece a necesidade de reformular os espazos físicos existentes para adaptalos a unha realidade cambiante, dinámica e indefinida. Téñense que repensar os nosos espazos de relación, os espazos públicos e privados, de ocio e de traballo, e é no espazo de traballo onde encontramos a síntese dos cambios que vivimos.
A globalización, produto da sociedade rede, está a superar as resistencias das antigas configuracións dos Estados-nación para converterse nun proceso económico, tecnolóxico, político, social e cultural sen retorno, Saskia Sassen2. Este proceso permite reformular as dinámicas de xerarquía de escala que rexen os estados tanto a nivel interno coma a nivel das conexións internacionais, e favorecer a aparición de relacións na escala subnacional (as cidades globais) coas supranacionais (os mercados globais). Esta estrutura crea novas redes que abren un novo tipo de relacións particulares e de conveniencia entre o subnacional e o supranacional levando a localizar o global e a globalizar o local. A paulatina desnacionalización xera novos actores non nacionais e créanse novas institucións que redistribúen os seus ámbitos de influencia, xerando loitas para apoderarse desta.
Cidade global
A escala subnacional ten a cidade global como máximo representante e dende ela dáse servizo a todos os procesos da economía global, converténdose en nodo estratéxico e indispensable, Saskia Sassen3. Cada cidade global sitúase dentro dunha rede de múltiples circuítos globais que superan os límites do Estado-nación situándoos en varias xeografías transfronteirizas. Os actores das escalas subnacionais e supranacionais intentan saltarse ou modificar as estruturas burocráticas do Estado-nación baseadas nun sistema pechado e excluínte inmerso nunha imprescindible fase de adaptación.
É a especificidade do global o que converte en global a cidade, deixando en segundo plano a súa importancia histórica como cidade mundial e permitindo que aparezan cidades, sen un pasado histórico, que aproveiten as súas potencialidades para converterse en novos nodos estratéxicos globais. A capacidade de cada cidade para ofrecer a súa especificidade ás estruturas da economía global permítelles competir dentro da rede de cidades globais, e neste sentido a identidade local nos ámbitos xeográfico, económico, tecnolóxico, social ou cultural, é un factor diferenciador e positivo que as reforza.
As cidades globais son os territorios onde os procesos de globalización adquiren un carácter concreto e localizado, son os lugares físicos onde se concentran as operacións da economía de aglomeración, as súas contradicións e conflitos. Nelas centralízase o poder económico cunhas novas elites de profesionais transnacionais, que forman o núcleo das empresas globais, pero tamén xunto á poboación proveniente das diásporas globais e as redes migratorias que lles serven en condicións de precariedade e marxinalidade. A clase global de traballadores emigrantes desfavorecidos son os actores esquecidos e indispensables da globalización, Saskia Sassen4. Ao mesmo tempo, canto máis globalizados están os mercados empresariais, as súas operacións e as grandes empresas, máis grande é a complexidade e máis difíciles son as estratexias que estas necesitan para a súa xestión. Isto provoca a demanda de novos servizos máis especializados, ligados a esta complexidade. Entón, a cidade global xera un tecido empresarial novo vinculado a dar servizo ás demandas localizadas da globalización. Un tecido empresarial que é o motor do cambio na forma de traballar e que transforma, ao mesmo tempo, o espazo de traballo.
O potencial político-económico que desenvolven as cidades globais convértenas en xeradoras de novos tecidos empresariais e de comunidades formadas para aproveitarse das estratexias e necesidades da rede global. Estas novas comunidades insírense no territorio converténdoo en lugar estratéxico, nun espazo de centraliade que supera o ámbito local para converterse en transnacional. As cidades globais necesitan estas novas empresas locais, e con iso os seus novos cidadáns con necesidades capaces de transformalas. Son cidadáns que traballan, viven e gozan da cidade rompendo os vellos modelos para adaptala a unha sociedade en cambio constante, de hipermovilidad, de especialización e transformación da oferta e demanda, de evolución do coñecemento con novas capacidades de comunicación global e con formas de traballo en rede onde se neutraliza o territorio, as fronteiras e o tempo.
Novos cidadáns crecen nunha sociedade inmersa na transformación cara a un novo paradigma, que á súa vez, transforma a forma de comunicarnos, relacionarnos e o xeito de traballar. E é nas novas maneiras de entender o traballo e o seu espazo, onde podemos encontrar moitas das características da transición cara a este novo paradigma.

Novos espazo de traballo na sociedade rede
Na década dos noventa empezouse a innovar en como e onde traballar. Iniciouse a transformación das vellas estruturas de traballo, ríxidas e xerárquicas do Taylorismo5, destinadas á produción en masa, por novas maneiras de traballar e de crear valores aparecidos co auxe económico xerado polos rápidos avances tecnolóxicos e Internet.
Silicon Valley6 foi o principal territorio onde se deron as características para a transformación e evolución das formas de traballo baixo o novo paradigma informacional, Chris Benner7. O lugar onde empezaron a romper as ríxidas regras do paradigma industrial no mundo do traballo, para incorporar o traballo flexible7.1 para os traballos de máis valor engadido nas dinámicas competitivas das industrias do coñecemento. Mentres provocaban a aparición do emprego flexible7.2 e o seu precarización para os traballos de menos cualificados pero absolutamente indispensables para a economía global.

As empresas da economía global, sobre todo as relacionadas con Internet, reestrutúranse afectando aos mercados laborais e á forma de producir. Introdúcese a organización rede, descentralizando a súa organización, e reconfigurar o procesamento de información para aumentar a produtividade e adaptala ás necesidades dun ámbito cambiante e de hipermovilidad. Os traballos vólvense máis flexibles e baseados en proxectos dentro de redes colaboradoras. Isto incentiva a creación de empresas que basean a súa capacidade competitiva no traballo en rede, nunha maior adaptabilidade ás demandas do mercado global, e unha reconfiguración dos equipos segundo as súas necesidades. Estas empresas utilizan a innovación como fonte de crecemento na economía informacional, cun desenvolvemento aberto e compartido de ideas, que as diferencia das empresas da economía industrial.
As tecnoloxías da información e o coñecemento empiezaron a deixar claros a medianos dos anos 90 que transformarían o mundo do traballo. Unhas tecnoloxías que deslocalizan o traballo e permiten o seu transnacionalidad rompendo as limitacións do Estado-Nación, e dan resposta á hipermovilidad da sociedade rede. Aparece entón, o teletraballo como alternativa ao espazo de traballo para as empresas de produción de servizos. Pero o traballo vai moito máis alá da produción, como impuxera o industrialismo, e o contacto persoal é volve esencial como xerador de oportunidades e a innovación imprescindible para a nova economía.
Compréndese que non hai solucións substitutivas senón superpostas, e que a complexidade e a súa xestión son elementos intrínsecos desta nova realidade.
As empresas están a cambiar e créanse outras sobre necesidades novas, mentres os espazos que as acollen se transforman para dar resposta aos cambios que as crearon. Hai a necesidade de repensar o espazo de traballo compartido para convertelo en espazo reactivo capaz de comprender e responder o novo paradigma informacional. Así é como, as tipoloxías convencionais de oficinas, saídas da xerarquización Taylorista, deixan de responder ás necesidades do traballo en rede ao non xerar sinerxías, nin motivar a innovación, nin contribuír á interacción entre traballadores e entre empresas. Unha característica da cultura da innovación na economía informacional é que, a pesar estar formada por individuos ou pequenas empresas, o traballo máis innovador prodúcese en rede, a diferenza da economía industrial, Pekka Himanen8, e esta rede non se xera soamente a través das conexións dixitais senón tamén por redes físicas en espazos de traballo incitadoras de conexións.
Repensando o espazo de traballo.
Foron moitas as tipoloxías de novos espazos de traballo que apareceron dende os anos 90, algunhas son simples maneiras de rebaixar custos para as empresas ou son respostas á mobilidade dos seus empregados, mentres que outras son o resultado dunha reflexión profunda sobre como traballar nunha sociedade rede. León Emmanuelle9 describe tres novos espazos de traballo: Combi-Office10, Hot-desking11, Just-in-Time Office12, tres tipoloxías diferentes que supoñen unha ruptura entre o individuo e o seu tradicional lugar de traballo como evolución do espazo de traballo precedente.
Grandes empresas como Google13 ou Facebook14 encontran na innovación no espazo de traballo un xeito de incrementar a imaxe de empresa e atraer talento. Incorporar o ocio e o deporte, o descanso e a diversión no mesmo lugar de traballo permítelles desenvolver as conexións necesarias entre equipos con espazos activos para a innovación e a creatividade, pero tamén serve as empresas para manter aos seus traballadores o máximo de tempo nos seus sitios de traballo, aumentando así a súa produtividade. Desenvolven programas de inclusión, igualdade, diversidade e educación en diferentes ámbitos arredor do mundo como ferramentas de desenvolvemento, integración e imaxe.

Ao mesmo tempo nacen espazos de traballo que se reformulan e responden aos cambios sociais, culturais e económicos da sociedade rede da que forman parte e ás empresas transnacionais ás que aspiran a dar servizo. Novos espazos para novas empresas e emprendedores que durante os últimos 20 anos recibiron numerosos nomes, como incubadoras, hotel de empresas, espazos rede, espazos multidisciplinares ou espazos transdisciplinares en rede, ata que o nome de Coworking chegou a aglutinalos baixo un mesmo concepto de ámbito de traballo.
Coworking
O Coworking é o nome que se lle dá a un tipo de espazos compartidos de traballo entre diferentes profesionais, que poden ser de distintos sectores e moitas veces relacionados con Internet. Espazos que centralizan recursos diminuíndo custos e ampliando servizos, e buscan xerar as sinerxías necesarias para converterse en ámbitos de oportunidades.
O termo Coworking15 invéntouno Bernei DeKoven no ano 1999, pero foi no ano 2009 cando foi difundido por Brad Neuberg no espazo HatFactory16 en San Francisco, e de forma máis xeneralizada coa creación posterior do Citizen Space17, considerado o primeiro espazo coworking en Estados Unidos. A revista Deskmag18 realiza cada ano unha enquisa sobre espazos de Coworking, a do 2012 mostra un continuado crecemento deste tipo de espazos, superando o 245% de crecemento nos dous últimos anos19, con 2072 espazos en todo o mundo. Os espazos de Coworking en España dispoñen de diferentes plataformas onde se agrupan como Comunidad Coworking20 ou Coworking Spain21 que acaba de organizar a “Coworking Spain Conference”22 en Barcelona, e este mesmo ano organizará a “Coworking European Conference”23 onde se expoñerán e debaterán as diferentes experiencias e espazos de Coworking en Europa e o mundo. Un crecemento e unha cantidade de congresos que reflicten a magnitude da implantación e o interese por estes espazos.

Os espazos de Coworking maioritariamente están integrados por pequenas empresas, emprendedores e profesionais liberais, que dispoñen dunha capacidade de investimento limitado, o que os leva a buscar alternativas ás oficinas convencionais. Son nos vellos espazos esquecidos de antigas naves da industria obsoleta, engulidas polo crecemento das cidades, onde descobren novas potencialidades para as cidades globais. Potencialidades que foran utilizadas nos anos 50 en Nova York por estudantes e artistas, a través dos lofts, e que 40 anos despois empezaron a redescubrirse e a converterse en lugares para o nacemento dos novos espazos para a industria do coñecemento. Espazos singulares para xerar novos ámbitos de traballo baseados na innovación colaboradora. Un dato interesante da enquisa de Deskmag18 é que o 79% dos espazos son independentes e só o 5% forma parte dunha rede franquiciada.
Estes edificios son rexeneradores urbanos, dinamizan os seus ámbitos superando os seus límites físicos, revitalizando barrios que foran quedando obsoletos, atraendo unha nova industria limpa e con valor engadido. Novos habitantes incorpóranse a estes barrios e crean unha rede urbana de servizos que os dinamizan. Aparecen novas iniciativas emprendedoras que teñen que convivir coas existentes e intentar ser dinamizadoras da realidade existente, e non se converter no precedente de estratexias xentrificadoras24 que levan á expulsión dos seus habitantes para crear outra cidade estéril das súas raíces e habitantes.
As empresas, profesionais e emprendedores, de diferentes sectores e dimensións, buscan que os seus ámbitos de traballo sexan espazos vivos. Edificios capaces de adaptarse ao cambio e ás necesidades dos seus residentes, que creen unha rede ecosistémica para colaborar internamente e competir externamente, e que cheguen a poder utilizar a marca do espazo para contribuír ás súas necesidades de imaxe corporativa. As empresas buscan compartir recursos e poder aumentar as prestacións dos seus espazos, isto permítelles a xeración de espazos compartidos pensados de cero para satisfacer as necesidades de empresas e traballadores. Uns ámbitos de traballo que crean para xerar sinerxías entre os seus residentes, e buscar solucións de baixo custo para encontrar o confort e a domesticiade no ámbito de traballo. O espazo ten que ser un elemento activo, que contribúa á xeración de valor para que as empresas colaboren internamente, motivando a encontrar os puntos que as complementen e a forma de que sumen coñecementos, e para que compitan externamente creando proxectos en rede.
Búscase xerar unha rede de afinidades e paixóns, que permita desenvolver conxuntamente novas ideas, pero ao mesmo tempo manter a súa independencia e flexibilidade minimizando as dificultades do feito de ser empresas de pequeno tamaño. Estes ámbitos de traballo compórtanse como unha rede social, de contactos e experiencias profesionais, e son utilizados por profesionais independentes transnacionais para encontrar as redes de profesionais locais necesaria para a súa implantación nun lugar, tanto a nivel profesional coma a nivel relacional.
O Factor Humano é o elemento clave nestes novos espazos de traballo, a persoa é o centro por enriba do traballo que realice. No desenvolvemento da persoa, o coñecemento e as súas capacidades creativas e de innovación é onde se encontra a base a economía do coñecemento. O espazo de traballo non pode ser un elemento neutro e estéril senón un elemento activo que ten que reflectir as inquietudes e as paixóns da persoa que o utiliza. Son espazos onde o privado e o público, o profesional e o persoal, se mesturan cando a persoa pasa longas xornadas no lugar de traballo. Espazos onde se incorpora a domesticiade, a comodidade dos espazos privados permitindo dar valor ás propias diferenzas e achegalas ao conxunto. A domesticiade entra no espazo profesional para converterse nun valor engadido.
Ao mesmo tempo, a flexibilidade horaria fai que os límites entre o espazo e tempo de traballo e o privado se vaian esvaendo. A transnacionalidad de moitos dos equipos de traballo fai que os horarios sexan flexibles apartados da rixidez convencional. O valor da xuventude ben preparada e a igualdade de xéneros, coa conciliación coa vida privada descobren novas necesidades que este mundo do traballo ten que dar resposta, como espazos para os fillos dos residentes no espazo de Coworking. A Enquisa Mundial sobre Coworking do 2012 de Deskmag18 mostra que a idade media do coworker é de 34 anos, con formación universitaria e uns ingresos superiores á media, pero tamén que aínda os homes dobran as mulleres na súa utilización. Un modelo impregnado dos valores básicos de comunidade, colaboración e produtividade. Tamén cualifican os espazos de divertidos, amables, creativos, inspiradores, producibles, flexibles e sociais. Os beneficios do Coworking para un 71% son o incremento de creatividade e para un 62% un incremento do seu nivel de traballo. Mentres, o 68% afirma que se concentran mellor a pesar do que podería ser o contrario ao estar dentro de espazos aberto compartidos.

É dende os traballadores que as preocupacións e os compromisos sociais entran a formar parte do ámbito de traballo, implicando as súas empresas nas problemáticas da comunidade da que forman parte, e chegando a incorporalas nos proxectos que desenvolven. O Coworking busca crear un ámbito baseado na conciencia de comunitaria que vai máis alá da creación de valor empresarial. A sostibilidade é un dos seus valores propios e compartir recursos xa é un elemento intrinsecamente verde. Os espazos abertos teñen a capacidade de poder absorber os crecementos e redistribuír os decrecementos das empresas, adaptando e optimizando ao máximo o espazo ás necesidades de cada momento. Estes espazos sitúanse no propio tecido urbano e non en zonas destinadas unicamente a oficinas, o que permite unha redución de desprazamentos ao traballo e ser actores importantes na rehabilitación e dinamización dos seus ámbitos urbanos. Para xerar as sinerxías necesarias entre os residentes dos edificios de Coworking créanse espazos que permiten o coñecemento mutuo, espazos de rozamento para xerar novos proxectos. Espazos de relación para abrirse a profesionais doutros sectores e compartir as súas experiencias de éxito e fracaso, converténdose en lugares de aprendizaxe. O Coworking contribúe a ter unha visión máis ampla da complexidade da sociedade e poder encontrar as súas necesidades, que son difíciles de visionar en ámbitos de traballo sectorizados ou por profesionais dentro de ámbitos endogámicos. Son espazos como pequenas terrazas, zonas verdes, hortos urbanos, zonas para comer ou facer o café, ou espazos menos programados como escaleiras e corredores, onde se provocan os encontros imprevistos, pero tamén poden ser espazos pensados para estes tipos de encontros como salas especiais, para encontros e brainstorming. O traballo compartido tamén demanda ter acceso a un tipo de espazos de descompresión, espazos para illarse, estudar ou desconectar que permiten encontrar a distancia ás veces necesaria do ámbito..
@Kubik, un exemplo de espazo multidiciplinar en rede.
@kubik25 é un bo exemplo de novos ámbitos de traballo en Barcelona. É un espazo que dende a súa creación no ano 1994, 15 anos antes que se difundise o nome de Coworking en San Francisco, serviu de modelo para a implantación doutros espazos parecidos. @kubik é un espazo multidisciplinar, colector de actividades económicas para pequenas organizacións e traballadores autónomos dispostos a compartir recursos físicos e servizos. Dende a súa creación quixo ser un dinamizador da economía urbana da pequena empresa, un lugar físico e virtual que forma un ecosistema baseado no talento, a innovación e a enerxía. Os 900 m² do edificio que ocupa @Kubik no centro de Barcelona están pensados para provocar o maior fluxo de información e coñecemento posible baixo cinco principios que marcan o espírito e a xestión do espazo:
– A vida como premisa,
– A innovación como estratexia,
– A tecnoloxgía como oportunidade,
– A complexidade como reto,
– A colaboración como dinámica.
O edificio de tres plantas alberga máis de 50 traballadores distribuídos en autónomos e empresas de 3 a 15 membros, ou máis de 15 traballadores. O espazo dispón dun coordinador para activar as sinerxías entre as empresas residentes e xestionar a información de cada unha das empresas. Os espazos de traballo configúranse a través de estudios libres separados por estantes movibles, con espazos de reunións abertos e unha sala de reunións pechada, unha terraza e espazo de café común para os residentes. Un ámbito de traballo innovador para profesionais da sociedade rede.

Conclusións.
A transformación social na que estamos inmersos está a modificar o noso ámbito vital. Se todo o noso mundo está a cambiar, se a sociedade rede está a traspasar os límites impostos polas anteriores, se as novas tecnoloxías permiten superar a necesidade presencial, entón as formas de produción e os ámbitos de traballo tamén teñen que transformarse e adaptarse ao novo paradigma. É no espazo de traballo onde os valores principais da sociedade rede se mostran máis nitidamente transformando o onde, o como e no que estamos a traballar. O Coworking é un dos modelos de traballo capaz de responder mellor á transformación e a adaptación constante dos medios de produción a un ámbito e a unhas necesidades cambiantes e incertas. En definitiva será na cultura da innovación8 ou a ética do traballo creativo26 onde veremos como nos imos adaptando a un futuro sen respostas pero cheo de preguntas por contestar e retos para converter en realidade.
Marc Chalamanch, arquitecto.
Barcelona, novembro 2014.
Notas:
1 Os conceptos de sociedad rede, informacionalismo, paradigma informacional están desarrollados por Manuel Castells no primeiro capítulo “Informacionalismo, redes e sociedade rede: unha propuesta teórica” do libro “La sociedad red: una visión global”, ISBN: 978-84-206-4784-5.
2 Os conceptos de desnacionalización, escala subnacional, escala supranacional, están desarrollados por Saskia Sassen no primeiro capítulo “Elementos para una socioloxía da globalización” do seu libro de “Unha socioloxía da globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
3 O concepto de cidades globais está desarrollado por Saskia Sassen no terceiro capítulo “Cidades Globais: a recuperación do lugar e as prácticas sociais” do seu libro de “Unha socioloxía da globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6.
4 Saskia Sassen desarrolla no quinto capítulo “Novas clases globais” do seu libro de “Una sociología de la globalización” ISNB: 978-84-935432-6-6, os cambios, importancias e influencias das novas clases globais.
5 O Taylorismo (termo derivado do nome do estadounidense Frederick Winslow Taylor), na organización do traballo, fai referencia a división das distintas tareas do proceso de producción. Foi un método de organización industrial, cuio fin era aumentar a productividade e evitar o control que o obreiro podía ter nos tempos de producción. Está relacionado ca producción en cadea.
6 Silicon Valley, nome que recibe a zona sur da área da Bahía de San Francisco, no norte de California, Estados Unidos. Alberga moitas das maiores corporacións de tecnoloxía do mundo e miles de pequenas empresas en formación (start-ups). A denominación relacionase con tódolos negocios de alta tecnoloxía establecidos na zona; na actualidade é utilizado como un metónimo para o sector de alta tecnoloxía de Estados Unidos. + siliconvalleyhistorical.org + en.wikipedia.org
7 Benner, Chris. “O traballo na sociedade rede: leccións de Silicon Valley” dentro do libro “A sociedad rede: Unha visión global” de Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5. Neste artigo desenvólvense os conceptos de traballo flexible e emprego flexibles os dous relacionados coa localización, a sociedade rede e as diferenzas no traballo segundo as clases sociais tomando como exemplo Silicon Valley.
7.1 Traballo Flexible: é a motivación das dinámicas competitivas e as pautas laborais que rexen as industrias do coñecemento e está referenciado ás actividades que fan as persoas mentres participan nos procesos de produción. É un tipo de traballo que necesita de aprendizaxe constante e capacidade de adaptación a novas situacións por parte do traballador dentro dun marco dinámico da que forma parte.
7.2 Empleo flexible: fai referencia á natureza das relacións entre traballadores e empresario, representa a manifestación dun marco legal e institucional que favorece o cambio rápido de contratos de traballo con baixos custos en termos de tempo, esforzo ou rendibilidade para o empresario. Representa para o traballador diferentes maneiras de estar dentro do mercado laboral que é inestable (traballo a tempo parcial, autónomos, etc.), unha forma de subsistencia que determina os ingresos e non a natureza do o seu traballo. Chris Benner diferencia tres formas de emprego flexible: o emprego atípico relacionado co emprego non-convencional, a rotación do traballo e as relacións de emprego con intermediarios entre traballador e empresario.
8 Pekka Himanen desenvolve no artigo de “A ética hacker como cultura da era da información” dentro do libro “A sociedade rede: Uhna visión global” de Manuel Castells, ISBN: 978-84-206-4784-5, unha reflexión sobre o seu libro “a ética de hacker” e os conceptos de cultura laboral, ética, creatividade, innovación, flexibilidade e tempo na era da información, bases para a construción dunha nova cultura do traballo e do desenvolvemento. Unha cultura que está estreitamente ligada á reflexión sobre novos espazos de traballo e co traballo en equipos transdisciplinares e a súa visión máis creativa e innovadora. Pekka Himanen propón no artigo o nome de «cultura da innovación» para definir d’una xeito máis clara os valores desenvolvidos na «ética do hacker». Pekka Himanen destaca no seu libro “A ética de hacker”, eprints.rclis.org, unha serie de valores como a Paixón, a Liberdade, a Conciencia Social, a Verdade, a Anti-Corrupción, a Loita contra a Alienación do Home, a Igualdade Social, o Libre Acceso á Información (coñecemento libre), o Valor Social (recoñecemento entre semellantes), a Accesibilidade, a Actividade, a Preocupación Responsable, a Curiosidade, a Creatividade, o Interese, que son valores que se materializan tamén nos novos espazos de traballo como ferramentas de convivencia e desenvolvemento compartido.
9 “La gestion des espaces de travail, vecteur d’innovation? Le cas des bureaux virtuels d’accenture France” por Léon Emmanuelle artigo que desenvolve a evolución cara a novos espazos de traballo dos estudios tradicionais de oficinas, describindo tres novos espazos de traballo: Combi-Office13, Hot-desking14, Just-in-Time Office15
10 Combi-Office: É un espazo de traballo que combina dúas áreas diferenciadas, por unha parte pequenas oficinas individuais (4-6 m²) para o illamento e a concentración, e outro espazo que se sitúa ao seu arredor que se configura como unha gran zona colectiva de traballo dividida en equipos de traballo. No libro “The Eropean Office: Office design and national context” de J.Van Meel, 010 publishers, Rotterdam 2000, Quorum books ISBN 90 64503826, faise un bo repaso de diferentes edificios que recollen este modelo de espazo de traballo e describe a súa orixe como Sueco. Cos diferentes exemplos de oficinas pódese entender perfectamente a tipoloxía de espazo que xera o modelo de oficina Combi-Office.
11 Hot-Desking: Defínese como un espazo común divididos en diferentes espazos abertos para un número limitado de persoas (unhas cincuenta) que non teñen un sitio predeterminado de traballo e son espazo de traballo para períodos curtos de tempo. Espazo de traballo está formado por un espazo común dividido entre unha ou dúas ducias de oficinas abertas cun máximo de cincuenta persoas en todo o espazo. A utilización do espazo de traballo é igual que o das bibliotecas, o primeiro que chega é o que ten dereito ao sitio de traballo. No libro “The flexible workplace: a sourcebook of information and research“ de Christine Avery, Diane Zabel, Greenwood Publishing Group, 2001, ISNB: 156720189x, descríbense diferentes espazos de Hot-desking e refírese á orixe da palabra a un termo que os soldados da U.S. Navy utilizaban para describir as liteiras que usaban os mariñeiros en diferentes quendas. No Libro “New Demographics New Workspace: Office Design for the Changing Workforce” de Jeremy Myerson, Jo-anne Bichard, Alma Elrich, ISBN-13: 978-0566088544, incorpora un estudo dos proles e contras deste tipo de espazo de traballo que se poden condensar neste diagrama Welcoming Workplace, 2008.
12 Just-In-Time Office: É un sistema de xestión de oficinas para períodos determinados, os usuarios poden alugar espazos de traballo ou de reunión segundo as súas necesidades temporais. No Libro “On the Job: Design and the American Office, Part 3” de Donald Albrecht, Chrysanthe Broikos, ISBN-13: 978-1568982410, descríbense a historia da evolución dos espazos de traballo e faise un percorrido polas diferentes tipoloxías de espazos dentro do marco de Estados Unidos, e danse exemplos de oficinas Just-in-estafe. Este é un sistema que é explotado por cadeas de oficinas como Regus, e é bastante eficiente para profesionais con gran mobilidade que necesitan traballar e recibir clientes na cidade onde se encontran.
13 Espazo de traballo en Google. Con oficinas en todo o mundo na súa web buscan atraer o talento en todo o mundo cunha imaxe de empresa absolutamente diferente á que nos tiña afeitos o industrialismo, o espazo de traballo e unha filosofía aberta son unha das xeito de explicar a empresa. Nesta web explican as súas políticas e filosofía de inclusión, diversidade, educación e cultura no ambiente do traballo, algúns destes programas e beneficios que se centran especificamente na creación dun ámbito inclusivo para todos os nosos usuarios de Google. Asistencia para a adopción, gardarías, os cuartos da nai, maternidade /paternidade, Bucks Baby-unión, Novo grupo de apoio para pais, Centros infantís en Mountain View, Programas Parellas, Políticas de aloxamento (incluídos os de forma visual, a mobilidade e minusvalidez auditiva Googlers), Transgénero e Soporte Transición Laboral.
14 Espazo de traballo en Facebook. Na súa web explican como se traballa nas súas oficinas, os directivos en gravata convertéronse en mozos creativos e divertidos, en espazos que crean equipo e se valoran as ideas, os resultados e o talento.
15 Coworking: a definición exacta de Coworking é confusa porque é un espazo de traballo en reinvención constante pero na Wikipedia se intenta explicar as súas orixes e dar exemplos de espazos de Coworking no mundo.
16 HatFactory, situado en 801 Minnesota #8 San Francisco, CA 94107, foi o espazo dende o que Brad Neuberg empezou a difundir o termo Coworking, nas súas orixes era un loft onde traballaban e vivían tres freelands e estaba aberto a outros durante o día a outros freelands dedicados a desenvolvementos tecnolóxicos. O espazo aínda funciona como espazo de Coworking.
17 Citizen Space, situado en 425 2nd st, Suite 100 San francisco, CA 94107, foi o primeiro espazo que realmente se difundiu co nome de Coworking, foi fundado por Tara Hunt, Chris Messina e Brad Neuberg.
18 Deskmag revista adicada o coworking.
19 Enquisa espazos Coworking de Deskmag, esta revista realiza cada ano a máis grande do mundo sobre espazos de Coworking, a do 2012 foi a terceira qque realiza esta revista e realizouse sobre 2007 enquisados de todo o mundo. Datos que se deron a coñecer da terceira enquisa Desmag 2013. Datos tamén interesantes da segunda enquisa Desmag 2012.
20 Comunidad Coworking: é unha plataforma que Conecta espazos de Coworking, con usuarios interesados en compartir un espazo de traballo en España. Ten como obxectivo promover a cultura Coworking, sensibilizando á sociedade con esta corrente baseada en compartir e sumar nun mesmo ámbito profesional. Ademais dunha plataforma online editan unha revista COgrafía, a primeira no seu xénero sobre coworking que pretende ofrecer unha visión próxima e actual sobre os espazos coworking que están a xurdir en España.
21 Coworking Spain: Coworking Spain é unha plataforma de espazos de coworking e de coworkers onde se poden encontrar espazos de coworking, encontrar coworkers que estea en centros de coworking traballando e ler noticias de coworking no noso magazine.
22 Coworking European Conference: Congreso Europeo de Coworking que se celebrará os días 11-12-13 de Novembro 2013 en Barcelona
23 Coworking Spain Conference: Congreso Español de Coworking que se celebrou os pasados días 24-25 de Maio 2013 en Barcelona.
24 Xentrificación: é un proceso de transformación urbana no que a poboación orixinal dun sector ou barrio deteriorado e con pauperismo é progresivamente desprazada por outra dun maior nivel adquisitivo á vez que se renova.
25 @kubik espacio multidisciplinar, espazo multidisciplinar, é un espazo de Coworking situado en c/ Luis Antúnez nº6 08006 Barcelona, neste espazo de Coworking, pioneiro en Barcelona, pasaron profesionais e empresas como Atrápalo, Javier Creus, Alfons Cornella, e actualmente residentes como Luis Fernández Hermana, Archikubik ou Photographic social visión entre as máis de 50 empresas e profesionais residentes no edificio en cada momento. Entre as profesións que utilizan nestes momentos @kubik hai deseñadores gráficos, tradutores, arquitectos, xoieiros, postfotografía, dirección de arte, especialistas en redes e TIC, xornalistas científicos, xornalistas dixitais, comunicación científica, creatividade publicitaria, interioristas, empresas de webs, fotógrafos, Axencia de publicidade, Asociacións, ONGs, cooperación internacional.
26 Richard Florida,no libro «The Rise of the Creative Class: And How It’s Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life«, ISBN-13: 978-0465024766, utiliza o concepto de «clase creativa», desenvolvendo o concepto de «ética do traballo creativo» que se corresponde ao concepto que Pekka Himanen11 denomina «Hacker».






