Usamos correctamente a linguaxe os arquitectos? | Stepienybarno

4.5 (90%) 2 votes

Os arquitectos habemos xogando un papel determinante na construción das nosas cidades, pero a comunicación do que fixemos, non foi a máis adecuada. O esforzo por chegar á sociedade que goza ou sofre a nosa arquitectura foi escaso.

Por que cando falan certos arquitectos non se lles entende practicamente nada do que queren dicir? E que pasa cando unha persoa allea á arquitectura oe falar aos arquitectos “das súas cousas”?

Saving Le Corbusier's museums – Getty Conservation Institute launches special workshop | CLAD: Museums & Heritage
Saving Le Corbusier’s museums – Getty Conservation Institute launches special workshop | CLAD: Museums & Heritage

Para quen non sexa do noso gremio, lembrámoslle1 que os arquitectos non nacemos tan pedantes como logo véllenos. O problema é que, durante a carreira, por culpa dun absurdo costume de falar da maneira máis complexa posible, volvémonos un pelín insoportables.

O filósofo Daniel Innerarity nun congreso celebrado, hai tempo, en Vitoria afirmaba que

“os filósofos collen a realidade que todo o mundo entende e complícana de tal forma que cando a volven a contar ninguén sabe do que están a falar”.

Pois con algúns arquitectos, quizais ocorra algo moi parecido. A moitos, encántalles falar de metalinguaxes e de hibridaciones da complexidade post estructuralista.

En fin, que xa desde a carreira gústanos darlle ao palique e falar para que non se nos entenda; pensando que así o que dicimos é máis interesante. Desta maneira, téntase apoiar a idea que leva entre mans, co consecuente perigo de que o proxecto quede convertido nunha historia máis ou menos enxeñosa e complexa, sen nada máis substancioso onde poder fincarlle o dente.

Con todo, comenta Emili Donato,

“a arquitectura nin é, nin se comporta como unha linguaxe; non explica, non narra historias, nin ofrece argumentos e se o fai fará o ridículo. A arquitectura trata temas e presenzas que expresan ideas ou valores dun modo moi xeral e sempre directo, sen mediacións literarias ou discursivas”.  

Este concepto vai da man da formulación platónico, que xa nos avisaba que a linguaxe existe e maniféstase nunha soa dirección e pode xogar coa súa temporalidade, mentres que o espazo funciona en todas as direccións e o seu tempo é sempre facía diante. Polo que, a correlación entre ambos é máis complicada do que nun principio puidese parecer. A pesar diso, os arquitectos embazámonos en narrar o que a arquitectura debería estar a contar por ela mesma.

E o peor de todo non é que falemos do que nos rolda pola cabeza mentres se expón o proxecto, o peor é que, en moitos casos, non sabemos concretar estas ideas a palabras que sexan entendibles. Tamén é certo que, é imposible “traducir” o que imaxinamos (evidentemente, sen palabras), pois, por moi ben que o fagamos, no mesmo instante que o queiramos atrapar e verbalizar xa estaremos a perder polo menos unha parte da súa esencia.

Tamén é interesante saber como nos ven desde fóra; nese sentido, Emilio Luque comenta,

“a formación dos arquitectos lévalles a querer seducir, convencer, ou epatar con outros arquitectos. Falan e escriben rematadamente mal, entre outras cousas porque saben que fronte a un A0 sempre poden sinalar un detalle construtivo, un alzado, unha desas encantadoras cartografías que substitúen a miúdo unha investigación xenuína, e recibir o asentimiento de ouro arquitecto que murmura “xa vexo, xa vexo”. Pois non, os cidadáns non vemos.

Necesitamos outras linguaxes para ser convencidos, para articular de forma máis complexa e interesante os problemas nos que intervén, case sempre con terrible boa vontade, o arquitecto.”

Cando o arquitecto enfróntase a un público non docto na disciplina en que idioma fálalles? Cremos que por desgraza tense certa tendencia para falar “en arquitecto”... Con todo, os arquitectos temos que volver aprender a falar “en humano”, para que aqueles que “non ven”, poidan, polo menos, entendernos.

Pero que entende un particular que ten a inocente pretensión de facerse unha casiña co seu soportal e a súa piscina, cando o arquitecto, presa dos seus instintos, deléitalle cunha linguaxe que lle é totalmente alleo? Que pensará do arquitecto cando este arrínquese con frases de corte endogámico tipo:

“o edificio quedará fóra de escala”,

ou o típico

“así os dous volumes poden establecer un diálogo entre si”,

ou a non menos habitual

“esta é a forma de que a arquitectura quede enraizada e agárrese ao chan”.

Moito nos tememos, que estes comentarios non farán outra cousa que facer pensar ao cliente que se atopa ante “o artista de quenda”, que manexará os aforros de toda a súa vida (pasada e futura), de maneira demasiado alegre e irresponsable.

Aínda así, non hai que quitar a razón a Einstein cando afirmaba que as cousas se teñen que explicar da maneira máis sinxela posible, pero non máis. Por iso, ten aínda máis mérito cando o arquitecto que deu resposta a unha situación moi complexa coa súa arquitectura, é capaz de explicar esta de maneira sinxela.

Carlos Puente lémbranos que

“é ben sabido, que resulta máis fácil usar unha linguaxe complicada para explicar as cousas sinxelas, que explicar con palabras sinxelas o que é complicado.

Polo prestixio que a escuridade, como residuo do poder exercido pola cultura, ostenta fronte á claridade, é mesmo difícil atopar a sinxeleza explicada de maneira sinxela!”

Xa o dicía San Agustín,

“na sinxeleza está a virtude”;

e na linguaxe non podía ser diferente, pero coa particularidade que moitas veces crémonos con certo dominio das palabras, e en xeral, como dicía Luque, os arquitectos non estamos especialmente dotados para iso (aínda que a máis dun esta idea parézalle ridícula). Citando a Heidegger,

“O home compórtase coma se fose o forjador e o dono da linguaxe, cando é este, e foino sempre, o que é señor do home. Cando esta relación de señorío invístese, o home cae en estrañas maquinaciones”.

Doutra banda, en moitas ocasións, será a proxección mediática do proxecto o que faga aparecer unha linguaxe arquitectónica, moitas veces infestado de espectaculares metáforas. Por poñer un dos múltiples exemplos de metáforas a posteriori, podemos rescatar do recordo o proxecto do Museo de Cantabria de Tuñón e Mansilla e a asimilación das súas lucernarios ás afastadas montañas cántabras que ven no horizonte.

É curioso, que independentemente de que o proxecto estea mellor ou peor, o que pode facer que realmente salga adiante é que sexa entendible e comunicable polo político de quenda. Porque esta é outra, estas metáforas non se pensan para que a sociedade entenda mellor como é o proxecto. Aparecen por unha cuestión de supervivencia do mesmo; para que alguén que non quere empregar moito tempo en entender nada, teña un bo titular para a prensa.

O que está claro, é que os nosos edificios públicos moitas veces están infestados de excesivas historias, xustificacións e metáforas. Pero

seica lle importan a quen os habitará toda esta palabrería do arquitecto?

A resposta é non. Así que, o edificio proxectado deberá dialogar en por si co usuario para ser capaz de provocar un mundo realmente habitable nel.

Stepienybarno_Agnieszka Stepien e Lorenzo Barnó, arquitectos
Estella, Agosto 2017

Artigo publicado orixinalmente na Plataforma de La Ciudad Viva.

Notas:

Artigo que condensa o escrito en A linguaxe dos arquitectos (I)(II) 

Arquivado en: faro, stepienybarno

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,