[:es]
Cada vez está más claro que con sólo las competencias del “arquitecto clásico”, en los tiempos que corren, no podemos llegar muy lejos.
Así, aprender de marketing o Identidad Digital se convierte en habilidades fundamentales para aumentar nuestras posibilidades laborales. A ello hay que sumar una tercera actitud que muchos llaman el talento líquido. Desde ahí, no parece difícil llegar a definir lo que sería el concepto de arquitecto líquido.
En esta definición del arquitecto del futuro será fundamental ver el papel que juega la actitud que tenemos ante lo que nos va aconteciendo.
Tener certezas y querer que todo esté bajo control, es muy legítimo, pero, mucho nos tememos que son conceptos demasiado arcaicos. Una cosa es lo que nos gustaría y otra muy distinta lo que la realidad nos ofrece.
Como bien nos enseñaba el pensador de origen polaco, Zygmunt Bauman, son tiempos líquidos y convivir con la incertidumbre ya no es una opción, es lo que hay y toca saber navegar en estas aguas inciertas.
La mala noticia es que quien busque o necesite seguridad, cada vez lo va a tener más complicado; la buena noticia es que, si sabemos estar en la vida como si fuéramos juncos, las posibilidades de todo tipo, también laborales, pueden aparecer cuando menos nos las esperamos. En la flexibilidad está el truco.
Se trata de estar muy atentos al aquí y ahora. Vivir el presente como si fuera un “presente”; es decir, un regalo.
Siguiendo con Bauman:
“(…) Cuanta más libertad tengamos menos seguridad, y cuanta más seguridad menos libertad. En la sociedad, la conquista de libertades nos lleva a una gran cantidad de riesgos e incertidumbres, y a desear la seguridad. (…) Estamos asustados por la fragilidad y la vacilación de nuestra situación social, vivimos en la incertidumbre y en la desconfianza en nuestros políticos e instituciones. Estudiar una carrera ya no se corresponde con adquirir unas habilidades que serán apreciadas por la sociedad, no es un esfuerzo que se traduzca en frutos. Toda esta precariedad se expresa en problemas de identidad, como quién soy yo, qué pasará con mi futuro.” 1
Ligeros de equipaje.
Al enseñar a jugar al ajedrez a nuestro hijo, Bruno, una de las reglas que más le ha llamado la atención es que cuando un peón (la pieza con menos valor del tablero –un solo punto-), llega a última casilla, se convierte en dama y, en consecuencia, en la pieza más fuerte del tablero.
El ajedrez es, en general, un juego-arte bastante vinculado a la propia vida, pero con esta norma tan curiosa resume muy bien, metafóricamente hablando, lo que ocurre en el mundo del emprendimiento actual.
Pero llevando la reflexión a nuestro terreno, vemos que tener un estudio de arquitectura a la antigua usanza no es lo más competitivo que podemos hacer. Cuanto más pesados sean nuestros movimientos, a pesar de la aparente potencia de los mismos, más lentos seremos y, en consecuencia, menos capacidad de adaptación tendremos. Ser como esos peones del ajedrez que saben que, en un momento dado, pueden convertirse en dama, es un buen plan.

Los nuevos tiempos que nos tocan vivir van de producir sinergias y no sólo de sumar fuerzas. La sinergia no es aritmética; la sinergia multiplica y así podremos tener más opciones de una vida plena.
Desde ahí se puede ver el mundo con otra óptica y, como bien dice la filosofía taoísta Wu Wei, poder hacer las cosas sin esfuerzo aparente.
¡Basta ya de tanto de esfuerzo! de empeñarnos en ser lo que nos somos; de cumplir los sueños de otros… Cuanto antes estemos en nuestro estado natural, antes tendremos la posibilidad de hacer algo que, realmente, se nos dé bien, sea útil a la mundo y, además, podamos hacerlo sin demasiado sacrificio.
Cada vez tenemos más claro que lo que toca es apostar por la metodología Lean que, según la experta en marketing, Vânia Magalhães, viene a ser:
“(…) El objetivo de la filosofía Lean manufacturing es agregar valor al entregable del cliente de la forma más eficiente posible. Se basa en principios que tratan de reducir los desperdicios (tiempos muertos, tareas innecesarias, etc.), persiguen la mejora continua, y usan el aprendizaje como mecanismo para hacer más eficientes los procesos. Rescatando la ley de Pareto, el 20% de las características de un producto (el producto mínimo viable) entregará probablemente el 80% de los beneficios pretendidos por el cliente.” 2
Es decir que, si esperamos a tener el producto o servicio perfecto, siempre llegaremos tarde y, para cuando lleguemos, otros ya habrán avanzado mucho terreno. Eso sí, si nos pasamos y salimos a escena a las bravas, el trompazo, también, ¡está asegurado!
Se trata de tener la cintura suficiente para poder redireccionar nuestro camino, para ser rápidos a la hora de rectificar y, sobre todo, no ser testarudos. Tener la humildad suficiente para reconocer que, a veces, nuestras ideas no son las mejores. Restar un poco de soberbia a nuestras acciones, nos puede hacer pivotar y elegir otro camino que previamente no nos habíamos imaginado.
Con todo ello, no queremos decir que sea fácil emprender o montar un proyecto. De hecho, no lo es, pues, cuatro de cada cinco empresas que se montan a los cinco años han desaparecido. Así que, teniendo esto muy claro es importante, en caso de que realmente queramos y podamos hacerlo, aprender lo necesario para poder estar en ese veinte por ciento de éxito.
La realidad es que, nunca ha sido tan fácil compartir información, generarla y poderla hacer visible; la red juega un papel determinante que hace tan sólo diez años no podíamos ni imaginar. Por muy grande que sea la crisis en nuestro sector, es importante focalizarnos en las oportunidades y no seguir lamentándonos de nuestras desgracias. Si estamos en la oscuridad, generaremos más oscuridad; sin embargo, si estamos en la luz, tarde o temprano, todo se iluminará. ¿Significa esto que querer es poder? No; pero sí que si queremos, tenemos más opciones. En cualquier caso, deberá ser un “querer” que vaya de la mano de “creer”.
Lo que creemos, creamos y nuestra mente, normalmente, necesita visualizar el camino antes de recorrerlo. Como bien se encargan de recordarnos los neurocientíficos, nuestro cerebro, en un principio, no distingue lo imaginado de lo que vivimos físicamente; en ambos casos, se encienden las mismas áreas neuronales. Por lo tanto, practicar la visualización creativa siempre está bien y además no dista mucho de lo que hacemos los arquitectos cuando proyectamos. Por lo tanto, vamos a ello, ¿no?
Talentos y talantes líquidos.
Hasta no hace muchos años, nuestro mundillo editorial arquitectónico estaba comando prácticamente en exclusiva por unas pocas publicaciones. Esta hegemonía hacía que muy pocas revistas podían sobrevivir a su vera; incluso sin la llegada de la crisis, fueron muy pocas las que les hicieron sombra. Curiosamente, a día de hoy, son muchas las publicaciones digitales que se van haciendo un hueco en el panorama editorial de los arquitectos y el propio mundo de los blogs tiene mucho que decir. Cada día es más habitual que aquellos que eran fieles a la AV, piensen que, por ejemplo, Plataforma de Arquitectura, sin coste alguno, les pueda dar un servicio similar.
Todo está comenzando pero que uno de los premios más importantes del último arquia/próxima haya recaído en un blog, el blog de Paisaje Transversal, abre un camino más que esperanzador. No se trata de un premio cualquiera, sino de uno de los premios más importantes de nuestro entorno, organizado por Fundación Arquia, y con la presencia de un jurado de máxima confianza.
Pero, no sólo los blogs de arquitectura dan nuevas oportunidades, las propias redes sociales, en un momento dado, dan más de una alegría. Aunque lo ideal es tener una presencia completa y potente en la red, comienza a haber casos sonados de éxito en el que enfocarse en una sola red social también da buenos resultados. En este sentido, destaca la presencia de Ángel Luis Tendero y su más de un millón de seguidores en facebook o Nicanor García (más de 700.000 seguidores) en Instagram.
A su vez, este arquitecto líquido del que hablamos, muchas veces sabe navegar a la perfección en la periferia de la arquitectura. Si no conocéis todavía el perfil de instagram de Daniel Rueda, os animamos a echar un ojo. Ahí podréis comprobar cómo un compañero puede hacer mucho más que arquitectura; eso sí ¡usando a tope la creatividad (una de las principales fortalezas de los arquitectos)! De esta forma, un arquitecto bien joven y su compañera se van haciendo un hueco que hubiera sido imposible cuando comenzaban la carrera. Las nuevas oportunidades van apareciendo sobre la marcha y este cambio se va acelerando. Hasta hace no mucho, el mundo evolucionaba de manera relativamente pausada; hoy va muy rápido y lo que es más importante, cada vez los cambios van a ser más explosivos, veloces y sorprendentes.
Por ello, no se trata de saber el camino a recorrer; ni siquiera tener muy claro a dónde llegar. Esto va de saber tomar la dirección adecuada e ir avanzando (método kaizen); en el caso de equivocarnos de dirección, ir lo suficiente ligeros para que no nos cueste buscar un nuevo rumbo. Como se suele decir en el mundo del emprendimiento: si vas a fracasar, fracasa rápido y barato.
En realidad todo esto es muy parecido a conducir un coche. A nadie se le ocurre querer tener claro todo lo que hay que hacer desde el momento en que te montas hasta llegas a tu destino. Ni siquiera cuando conocemos bien el camino, podemos relajarnos; toca ir siempre pendiente de lo que ocurre. Estar en un aquí y ahora continuo y, sobre todo, saber adaptarse a la situación concreta.
En nuestra opinión, en estos nuevos tiempos laborales es una de las metáforas que mejor viene al caso.
Lo que está claro es que, si somos demasiado grandes no podremos fluir con lo que va viniendo y como bien dice Néstor Guerra,
“(…) Las nuevas ventajas competitivas son la agilidad y la adaptabilidad. Los negocios en la nueva era digital no se basan tanto en hacer un buen plan sino en aprendizaje validado, en la experimentación científica e iteración con los clientes.” 3
Creemos que aquello de que el tamaño no importa, es mentira; cada vez importa más que, para el común de los mortales, el tamaño sea pequeño, manejable y moderado. También es cierto que, si somos demasiado pequeños, tipo el llanero solitario, no podremos hacer ni lo básico para poder sobrevivir.
Por eso, los arquitectos que sean capaces de asociarse de manera intermitente para realizar proyectos concretos, en los que cada uno de ellos puedan dar lo mejor de sí, serán quienes tendrán ventaja competitiva. Si uno es un crack con el 3D, pues que se focalice sobre todo en ello y si otro lo sabe todo del C.T.E (sí, por suerte ¡hay gente para todo! jajaj), pues que no se distraiga demasiado haciendo otra cosa. Tener claro en qué somos especialmente buenos, no es tan fácil como parece; es necesario tener conciencia de cuál es nuestro don natural y luego haber invertido en ese talento las 10.000 horas reglamentarias.
Deepak Chopra en su recomendable libro “Las 7 leyes espirituales del éxito”, nos habla de la importancia de tener claro cuál es nuestro “propósito de vida”. Se trata de poder hacer aquello para lo que hemos venido a este mundo. Cada uno de nosotros tiene varios dones y muchas fortalezas que en ocasiones desconoce u olvida y, por lo tanto, no puede poner en juego.
Es importante pararnos en seco para poder identificar estos aspectos de nuestra vida y, desde ahí, poder lanzarnos con una actividad o producto que realmente tenga una vocación de servicio.
Así, será fundamental conocer cuáles son nuestros valores o virtudes. Desde ahí, podremos poner en juego todo nuestro potencial. Siguiendo con Chopra:
“(…) es el servicio a la humanidad, servir a los demás seres humanos y preguntarse: “¿Cómo puedo ayudar a todas las personas con quienes tengo contacto?”
Cuando combinamos la capacidad de expresar nuestro talento único con el servicio a la humanidad, usamos plenamente la Ley del Dharma.
(…) Con sólo cambiar el diálogo interno y no preguntar “¿Qué gano yo con eso?” sino “¿Cómo puedo ayudar?”, automáticamente vamos más allá del ego para entrar en el campo del espíritu.” 4
Como vamos viendo, tampoco es tan importante prepararnos y prepararnos en cientos de aspectos, para ser la bomba y cuando seamos unos cracks entonces salir a escena. Esta actitud tan ambiciosa y perfeccionista es muy lenta y hoy es más importante saber lo suficiente de casi todo y muchísimo de algo muy concreto.

Como arquitectos, es importante que pongamos la creatividad por bandera y que el mundo sienta que nuestra presencia es necesaria.
En este sentido, creemos que como colectivo podemos aportar esta creatividad mucho más allá de la propia arquitectura y llevarla al mundo de la empresa o del I+D+I. Un buen ejemplo de ello es la pareja de arquitectos, Pau Sarquella y Diana Usón, que se adentraron en el mundo de las patentes y fueron capaces de darle una vuelta de tuerca a un elemento muy tradicional como es una persiana.
A su vez, hay que traer a primer plano, nuevamente, a toda una serie de arquitectos muy jóvenes (Zuloark, n´UNDO, Basurama, TxP, Zaramari, Paisaje Transversal, La Col…) que, gracias a una explosiva mezcla de talante y talento, han sabido, desde una actitud colaborativa, abrir nuevas vías para la profesión de arquitectos.
Profesionales que apuestan por facilitar procesos, a modo de catalizadores, en vez de hacer proyectos y que son capaces de apostar por un urbanismo emergente cada vez más necesario.
Por una enseñanza líquida de arquitectura.
Como hemos apuntado antes, el mundo de los blogs se va abriendo paso y consolidando en este nuevo panorama líquido. De hecho, varios de ellos nacen de la necesidad de sus autores de ensanchar el aula física de sus clases habituales hasta un entorno digital. Recordamos que en una de las primeras entrevistas que hicimos para este mismo blog, allá en el 2009, José Fariña nos contaba que esta era la razón principal del nacimiento del blog. Un señor, con mucha juventud acumulada, que ha sabido consolidarse en esta Era 2.0; por lo tanto, al contrario de como dicen muchos, no hace falta ser nativo digital para estar al día y tirarse a la piscina.
Más adelante otros muchos, seguirían sus pasos apostando por la educación expandida y dando a sus alumnos un plus que otros muchos profesores se niegan a otorgar ¿Algunos de ellos? Por poner dos ejemplos claros y contundentes, os animamos a que echéis un ojo al blog de Múltiples estrategias de arquitectura de Santiago de Molina o a Párrafos de arquitectura de Miguel Ángel Díaz Camacho.
De todas formas, esta nueva forma de entender la enseñanza no depende sólo de su adaptación a la red; en realidad, las posibilidades son casi infinitas. Nos viene a la cabeza el proyecto fin de Carrera de uno de los chicos de Zuloark, en el que el resultado final no depende tanto del conocimiento concreto de su autor, sino de su capacidad de liar a otros compañeros para trabajar juntos.
En un mundo donde las sinergias van a ser cada vez más necesarias, se nos antoja un PFC brillante.
Qué sentido puede tener que se siga estando un año trabajando sólo en un proyecto que poco te puede capacitar para un mundo en el que el trabajo solitario cada vez va a estar menos valorado. Se precisan profesionales que sepan trabajar en equipo; lo demás, son reliquias del pasado.

A su vez, varias escuelas apuestan por dar a sus alumnos armas suficientes para desenvolverse en el mundo real y no se preocupan de enseñarle “sólo” a ser arquitecto. Sabemos de buena tinta la gran labor que están haciendo Javier Álvarez y Carlos Cámara en la Escuela de arquitectura de Zaragoza o que en una escuela como la URJC se estén dando asignaturas de marketing o comunicación dentro del temario obligatorio, nos parece un buen ejemplo a seguir.
También, no hace mucho, nos enterábamos del nacimiento de un nuevo grado de diseño que cuelga directamente de la facultad de arquitectura de la Universidad de Navarra. El grado, además de su interés por entender este mundo del diseño desde una mirada amplia y transversal, destaca por no tener asignaturas como tales y estar enfocados los tres años al trabajo de proyectos. En realidad se trata, en cierta forma, de llevar al extremo esta manera de trabajar tan de una escuela de arquitectura y que ahora están llevando a cabo en muchos colegios de todo el mundo que se adaptan por ejemplo al sistema de las inteligencias múltiples. Sobre todo esto ya nos hablaba hace tiempo Blanca Espigares en el blog de Fundación Arquia.
En gran parte se trata de pensar en positivo y buscar, de una forma u otra la abundancia. Si nos centramos en la escasez, atraemos a nuestra vida miseria; si nos centramos en dar y ofrecer a los demás nuestro talento, traeremos abundancia. Curiosamente, no hay nada más egoísta que ser generoso; cuanto más capaces de compartir de forma desinteresada seamos, mejor nos irá. La vida, tarde o temprano, tiende a poner todo en su sitio.
Y vamos a ir cortando el rollo ya que este post nacía con la intención de ser un pensamiento en voz alta de estos temas líquidos y burbujeantes y, poco a poco, nos estamos poniendo muy serios. Son tiempos bien complicados, y negar la evidencia no es muy sensato, pero bien vale la pena luchar, en la medida de nuestras posibilidades, por un futuro mejor.
Así que, volviendo a Bauman, es bueno recordar que:
“No hay razones sólidas para ser optimista. Pero Dios nos libre de perder la esperanza”.
Stepienybarno_Agnieszka Stepien y Lorenzo Barnó, arquitectos
Estella, Enero 2017
Notas:
1 Extracto de entrevista a Zygmunt Bauman en lavanguardia.com.
2 Metodología lean o cómo hacer nuestros proyectos más eficientes. Por Vânia Magalhães.
3 Economía digital. Néstor Guerra en expansion.com
4 Extracto de Las Siete-7 Leyes Espirituales del Éxito. Por Deepak Chopra en amarseaunomismo.com[:gl]
Cada vez está máis claro que con só as competencias do “arquitecto clásico”, nos tempos que corren, non podemos chegar moi lonxe.
Así, aprender de márketing ou Identidade Dixital convértese en habilidades fundamentais para aumentar as nosas posibilidades laborais. A iso hai que sumar unha terceira actitude que moitos chaman o talento líquidoo. Desde aí, non parece difícil chegar a definir o que sería o concepto de arquitecto líquido.
Nesta definición do arquitecto do futuro será fundamental ver o papel que xoga a actitude que temos ante o que nos vai acontecendo.
Ter certezas e querer que todo estea baixo control, é moi lexítimo, pero, moito temémonos que son conceptos demasiado arcaicos. Unha cousa é o que nos gustaría e outra moi distinta o que a realidade nos ofrece.
Como ben nos ensinaba o pensador de orixe polaca, Zygmunt Bauman, son tempos líquidos e convivir coa incerteza xa non é unha opción, é o que hai e toca saber navegar nestas augas incertas.
A mala noticia é que quen busque ou necesite seguridade, cada vez vaino a ter máis complicado; a boa noticia é que, se sabemos estar na vida coma se fósemos juncos, as posibilidades de todo tipo, tamén laborais, poden aparecer cando menos esperámosnolas/esperámonolas. Na flexibilidade está o truco.
Trátase de estar moi atentos ao aquí e agora. Vivir o presente coma se fose un “presente”; é dicir, un agasallo.
Siguindo con Bauman:
“(…) Canta máis liberdade teñamos menos seguridade, e canta máis seguridade menos liberdade. Na sociedade, a conquista de liberdades lévanos a unha gran cantidade de riscos e incertezas, e a desexar a seguridade. (…) Estamos asustados pola fraxilidade e a vacilación da nosa situación social, vivimos na incerteza e na desconfianza nos nosos políticos e institucións. Estudar unha carreira xa non se corresponde con adquirir unhas habilidades que serán apreciadas pola sociedade, non é un esforzo que se traduza en froitos. Toda esta precariedade exprésase en problemas de identidade, como quen son eu, que pasará co meu futuro.” 1
Lixeiros de equipaxe.
Ao ensinar a xogar ao xadrez ao noso fillo, Bruno, unha das regras que máis lle chamou a atención é que cando un peón (a peza con menos valor do taboleiro -un só punto-), chega a última casa, convértese en dama e, en consecuencia, na peza máis forte do taboleiro.
O xadrez é, en xeral, un xogo-arte bastante vinculado á propia vida, pero con esta norma tan curiosa resume moi ben, metaforicamente falando, o que ocorre no mundo do emprendemento actual.
Pero levando a reflexión ao noso terreo, vemos que ter un estudo de arquitectura pola vella non é o máis competitivo que podemos facer. Canto máis pesados sexan os nosos movementos, a pesar da aparente potencia dos mesmos, máis lentos seremos e, en consecuencia, menos capacidade de adaptación teremos. Ser como eses peóns do xadrez que saben que, nun momento dado, poden converterse en dama, é un bo plan.

Os novos tempos que nos tocan vivir van de producir sinerxias e non só de sumar forzas. A sinerxia non é aritmética; a sinerxia multiplica e así poderemos ter máis opcións dunha vida plena.
Desde aí pódese ver o mundo con outra óptica e, como ben di a filosofía taoísta Wu Wei, poder facer as cousas sen esforzo aparente.
Xa abonda de tanto de esforzo! de empeñarnos en ser o que nos somos; de cumprir os soños doutros? Canto antes esteamos no noso estado natural, antes teremos a posibilidade de facer algo que, realmente, déasenos ben, sexa útil á mundo e, ademais, podamos facelo sen demasiado sacrificio.
Cada vez temos máis claro que o que toca é apostar pola metodoloxía Lean que, segundo a experta en márketing, Vânia Magalhães, vén ser:
Cada vez tenemos más claro que lo que toca es apostar por la metodología Lean que, según la experta en marketing, Vânia Magalhães, viene a ser:
“(…) O obxectivo da filosofía Lean manufacturing é agregar valor ao entregable do cliente da forma máis eficiente posible. Baséase en principios que tratan de reducir os desperdicios (tempos mortos, tarefas innecesarias, etc.), perseguen a mellora continua, e usan a aprendizaxe como mecanismo para facer máis eficientes os procesos. Rescatando a lei de Pareto, o 20% das características dun produto (o produto mínimo viable) entregará probablemente o 80% dos beneficios pretendidos polo cliente.” 2
É dicir que, se esperamos a ter o produto ou servizo perfecto, sempre chegaremos tarde e, para cando cheguemos, outros xa avanzarían moito terreo. Iso si, se nos pasamos e saímos a escena ás bravas, o trompazo, tamén, está asegurado!
Trátase de ter a cintura suficiente para poder redireccionar o noso camiño, para ser rápidos á hora de rectificar e, sobre todo, non ser testarudos. Ter a humildade suficiente para recoñecer que, ás veces, as nosas ideas non son as mellores. Restar un pouco de soberbia ás nosas accións, pódenos facer pivotar e elixir outro camiño que previamente non nos imaxinabamos.
Con todo iso, non queremos dicir que sexa fácil emprender ou montar un proxecto. De feito, non o é, pois, catro de cada cinco empresas que se montan aos cinco anos desaparecen. Así que, tendo isto moi claro é importante, no caso de que realmente queiramos e podamos facelo, aprender o necesario para poder estar nese vinte por cento de éxito.
A realidade é que, nunca foi tan fácil compartir información, xerala e podela facer visible; a rede xoga un papel determinante que fai tan só dez anos non podiamos nin imaxinar. Por moi grande que sexa a crise no noso sector, é importante focalizarnos nas oportunidades e non seguir lamentándonos das nosas desgrazas. Se estamos na escuridade, xeraremos máis escuridade; con todo, se estamos na luz, tarde ou cedo, todo iluminarase. Significa isto que querer é poder? Non; pero si que se queremos, temos máis opcións. En calquera caso, deberá ser un “querer” que vaia da man de “crer”.
O que cremos, creamos e a nosa mente, normalmente, necesita visualizar o camiño antes de percorrelo. Como ben se encargan de lembrarnos os neurocientíficos, o noso cerebro, nun principio, non distingue o imaxinado do que vivimos fisicamente; en ambos os casos, acéndense as mesmas áreas neuronais. Por tanto, practicar a visualización creativa sempre está ben e ademais non dista moito do que facemos os arquitectos cando proxectamos. Por tanto, imos a iso, non?
Talentos e talantes líquidos.
Ata non hai moitos anos, o noso mundo editorial arquitectónico estaba comando practicamente en exclusiva por unhas poucas publicacións. Esta hexemonía facía que moi poucas revistas podían sobrevivir á súa beira; mesmo sen a chegada da crise, foron moi poucas as que lles fixeron sombra. Curiosamente, a día de hoxe, son moitas as publicacións dixitais que se van facendo un oco no panorama editorial dos arquitectos e o propio mundo dos blogues ten moito que dicir. Cada día é máis habitual que aqueles que eran fieis á AV, pensen que, por exemplo, Plataforma de Arquitectura, sen custo algún, póidalles dar un servizo similar.
Todo está a comezar pero que uno dos premios máis importantes do último arquia/próxima recaese nun blogue, o blogue de Paisaje Transversal, abre un camiño máis que esperanzador. Non se trata dun premio calquera, senón dun dos premios máis importantes da nosa contorna, organizado por Fundación Arquia, e coa presenza dun xurado de máxima confianza.
Pero, non só os blogues de arquitectura dan novas oportunidades, as propias redes sociais, nun momento dado, dan máis dunha alegría. Aínda que o ideal é ter unha presenza completa e potente na rede, comeza a haber casos soados de éxito no que enfocarse nunha soa rede social tamén dá bos resultados. Neste sentido, destaca a presenza de Ángel Luis Tendero e o seu máis dun millón de seguidores en facebook ou Nicanor García (máis de 700.000 seguidores) en Instagram.
Á súa vez, este arquitecto líquido do que falamos, moitas veces sabe navegar á perfección na periferia da arquitectura. Se non coñecedes aínda o perfil de instagram de Daniel Rueda, animámosvos a botar un ollo. Aí poderedes comprobar como un compañeiro pode facer moito máis que arquitectura; iso si usando a lume de biqueira a creatividade (unha das principais fortalezas dos arquitectos)! Desta forma, un arquitecto ben novo e a súa compañeira vanse facendo un oco que fose imposible cando comezaban a carreira. As novas oportunidades van aparecendo sobre a marcha e este cambio vaise acelerando. Ata fai non moito, o mundo evolucionaba de maneira relativamente pausada; hoxe vai moi rápido e o que é máis importante, cada vez os cambios van ser máis explosivos, veloces e sorprendentes.
Por iso, non se trata de saber o camiño para percorrer; nin sequera ter moi claro onde chegar. Isto vai de saber tomar a dirección adecuada e ir avanzando (método kaizen); no caso de equivocarnos de dirección, ir o suficiente lixeiros para que non nos custe buscar un novo rumbo. Como se adoita dicir no mundo do emprendemento: se vas fracasar, fracasa rápido e barato.
En realidade todo isto é moi parecido a conducir un coche. A ninguén se lle ocorre querer ter claro todo o que hai que facer desde o momento en que che montas ata chegas ao teu destino. Nin sequera cando coñecemos ben o camiño, podemos relaxarnos; toca ir sempre pendente do que ocorre. Estar nun aquí e agora continuo e, sobre todo, saber adaptarse á situación concreta.
Na nosa opinión, nestes novos tempos laborais é unha das metáforas que mellor vén ao caso.
En nuestra opinión, en estos nuevos tiempos laborales es una de las metáforas que mejor viene al caso.
O que está claro é que, se somos demasiado grandes non poderemos fluír co que vai vindo e como ben di Néstor Guerra,
“(…) As novas vantaxes competitivas son a axilidade e a adaptabilidade. Os negocios na nova era dixital non se basean tanto en facer un bo plan senón en aprendizaxe validada, na experimentación científica e iteración cos clientes.” 3
Cremos que aquilo de que o tamaño non importa, é mentira; cada vez importa máis que, para o común dos mortais, o tamaño sexa pequeno, manexable e moderado. Tamén é certo que, se somos demasiado pequenos, tipo o llanero solitario, non poderemos facer nin o básico para poder sobrevivir.
Por iso, os arquitectos que sexan capaces de asociarse de maneira intermitente para realizar proxectos concretos, nos que cada un deles poidan dar o mellor de si, serán quen terá vantaxe competitiva. Se un é un crack co 3D, pois que se focalice sobre todo niso e se outro o sabe todo do C.T.E (si, por sorte hai xente para todo! jajaj), pois que non se distraia demasiado facendo outra cousa. Ter claro en que somos especialmente bos, non é tan fácil como parece; é necesario ter conciencia de cal é o noso don natural e logo investir nese talento as 10.000 horas regulamentarias.
Deepak Chopra no seu recomendable libro “As 7 leis espirituais do éxito”, fálanos da importancia de ter claro cal é noso “propósito de vida”. Trátase de poder facer aquilo para o que viñemos a este mundo. Cada un de nós ten varios dons e moitas fortalezas que en ocasións descoñece ou esquece e, por tanto, non pode poñer en xogo.
É importante pararnos en seco para poder identificar estes aspectos da nosa vida e, desde aí, poder lanzarnos cunha actividade ou produto que realmente teña unha vocación de servizo.
Así, será fundamental coñecer cales son os nosos valores ou virtudes. Desde aí, poderemos poñer en xogo todo o noso potencial. Seguindo con Chopra:
“(…) é o servizo á humanidade, servir aos demais seres humanos e preguntarse: “Como podo axudar a todas as persoas con quen teño contacto?”
Cando combinamos a capacidade de expresar o noso talento único co servizo á humanidade, usamos plenamente a Lei do Dharma.
(…) Con só cambiar o diálogo interno e non preguntar “Que gaño eu con iso?” senón “Como podo axudar?”, automaticamente imos máis aló do ego para entrar no campo do espírito.” 4
Como imos vendo, tampouco é tan importante prepararnos e prepararnos en centos de aspectos, para ser a bomba e cando sexamos uns cracks entón saír a escena. Esta actitude tan ambiciosa e perfeccionista é moi lenta e hoxe é máis importante saber o suficiente de case todo e moitísimo de algo moi concreto.

Como arquitectos, é importante que poñamos a creatividade por bandeira e que o mundo senta que a nosa presenza é necesaria.
Neste sentido, cremos que como colectivo podemos achegar esta creatividade moito máis alá da propia arquitectura e levala ao mundo da empresa ou do I+D+i. Un bo exemplo diso é a parella de arquitectos, Pau Sarquella e Diana Usón, que se penetraron no mundo das patentes e foron capaces de darlle unha volta de porca a un elemento moi tradicional como é unha persiana.
Á súa vez, hai que traer a primeiro plano, novamente, a toda unha serie de arquitectos moi novos (Zuloark, n´UNDO, Basurama, TxP, Zaramari, Paisaje Transversal, La Col…) que, grazas a unha explosiva mestura de talante e talento, souberon, desde unha actitude colaborativa, abrir novas vías para a profesión de arquitectos.
Profesionais que apostan por facilitar procesos, a modo de catalizadores, no canto de facer proxectos e que son capaces de apostar por un urbanismo emerxente cada vez máis necesario.
Por un ensino líquido de arquitectura.
Como apuntamos antes, o mundo dos blogues vaise abrindo paso e consolidando neste novo panorama líquido. De feito, varios deles nacen da necesidade dos seus autores de alargar a aula física das súas clases habituais ata unha contorna dixital. Lembramos que nunha das primeiras entrevistas que fixemos para leste mesmo blogue, alá no 2009, José Fariña contábanos que esta era a razón principal do nacemento do blogue. Un señor, con moita mocidade acumulada, que soubo consolidarse nesta Era 2.0; por tanto, ao contrario de como din moitos, non fai falta ser nativo dixital para estar ao día e tirarse á piscina.
Máis adiante outros moitos, seguirían os seus pasos apostando pola educación expandida e dando aos seus alumnos un plus que outros moitos profesores néganse a outorgar Algúns deles? Por poñer dous exemplos claros e contundentes, animámosvos a que botedes un ollo ao blogue de Múltiples estratexias de arquitectura de Santiago de Molina ou a Párrafos de arquitectura de Miguel Ángel Díaz Camacho.
De todos os xeitos, esta nova forma de entender o ensino non depende só da súa adaptación á rede; en realidade, as posibilidades son case infinitas. Vénnos á cabeza o proxecto fin de Carreira dun dos mozos de Zuloark, no que o resultado final non depende tanto do coñecemento concreto do seu autor, senón da súa capacidade de lear a outros compañeiros para traballar xuntos.
Nun mundo onde as sinerxias van ser cada vez máis necesarias, antóllasenos un PFC brillante.
Que sentido pode ter que se siga estando un ano traballando só nun proxecto que pouco che pode capacitar para un mundo no que o traballo solitario cada vez vai estar menos valorado. Precísanse profesionais que saiban traballar en equipo; o demais, son reliquias do pasado.
Qué sentido puede tener que se siga estando un año trabajando sólo en un proyecto que poco te puede capacitar para un mundo en el que el trabajo solitario cada vez va a estar menos valorado. Se precisan profesionales que sepan trabajar en equipo; lo demás, son reliquias del pasado.

Á súa vez, varias escolas apostan por dar aos seus alumnos armas suficientes para desenvolverse no mundo real e non se preocupan de ensinarlle “só” a ser arquitecto. Sabemos de primeira man o gran labor que están a facer Javier Álvarez e Carlos Cámara na Escola de arquitectura de Zaragoza ou que nunha escola como a URJC estean a darse materias de márketing ou comunicación dentro do temario obrigatorio, parécenos un bo exemplo a seguir.
Tamén, non fai moito, decatabámonos do nacemento dun novo grao de deseño que colga directamente da facultade de arquitectura da Universidade de Navarra. O grao, ademais do seu interese por entender este mundo do deseño desde unha mirada ampla e transversal, destaca por non ter materias como tales e estar enfocados os tres anos ao traballo de proxectos. En realidade trátase, en certa forma, de levar ao extremo esta maneira de traballar tan dunha escola de arquitectura e que agora están a levar a cabo en moitos colexios de todo o mundo que se adaptan por exemplo ao sistema das intelixencias múltiples. Sobre todo isto xa nos falaba hai tempo Blanca Espigares no blogue de Fundación Arquia.
En gran parte trátase de pensar en positivo e buscar, dunha forma ou outra a abundancia. Se nos centramos na escaseza, atraemos á nosa vida miseria; se nos centramos en dar e ofrecer aos demais noso talento, traeremos abundancia. Curiosamente, non hai nada máis egoísta que ser xeneroso; canto máis capaces de compartir de forma desinteresada sexamos, mellor irá. A vida, tarde ou cedo, tende a poñer todo no seu sitio.
E imos ir cortando o rolo xa que este post nacía coa intención de ser un pensamento en voz alta destes temas líquidos e burbujeantes e, aos poucos, estamos a poñernos moi serios. Son tempos ben complicados, e negar a evidencia non é moi sensato, pero ben vale a pena loitar, na medida das nosas posibilidades, por un futuro mellor.
Así que, volvendo a Bauman, é bo lembrar que:
“Non hai razóns sólidas para ser optimista. Pero Divos líbrenos de perder a esperanza”.
Stepienybarno_Agnieszka Stepien e Lorenzo Barnó, arquitectos
Estella, Xaneiro 2017
Notas:
1 Extracto de entrevista a Zygmunt Bauman na lavanguardia.com.
2 Metodoloxía Leen o como facer nuestros proxectos máis eficientes. Por Vânia Magalhães.
3 Economía dixital. Néstor Guerra en expansion.com
4 Extracto de «As Sete Leis Espirituais do Éxito. Por Deepak Chopra en amarseaunomismo.com[:en]
Every time it is clearer that with only the competitions of the “classic architect”, in the times that run, we cannot come very far.
This way, to learn of marketing or Digital Identity turns into fundamental skills to increase our labor possibilities. To it it is necessary to add a third attitude that many are called the liquid talent. From there, it does not seem to be difficult to manage to define what would be the concept of liquid architect.
In this definition of the architect of the future it will be fundamental to see the paper that plays the attitude that we have before what us is happening.
To have certainties and to want that everything is under control, it is very legitimate, but, much we are afraid that they are too archaic concepts. A thing is what we would like and very different other one what the reality offers us.
Since good was teaching us the thinker of Polish origin, Zygmunt Bauman, are liquid times and to coexist with the uncertainty already it is not an option, is what there is necessary and has to be able to navigate in these uncertain waters.
The bad news is that the one who looks or needs safety, every time is going to have it more complicated; the good news is that, if we can be in the life as if we were rushes, the possibilities of all kinds, also labor, they can appear when less we wait for ourselves. In the flexibility the trick is.
It is a question of being very attentive to here and now. To live through the present as if it was a “present”; it is to say, a gift.
Continuing with Bauman:.
Siguiendo con Bauman:
“(…) All more freedom let’s have less safety, and all more safety less freedom. In the company, the conquest of freedoms takes us to a great quantity of risks and uncertainties, and to wishing the safety. (…) we Are scared by the fragility and the hesitation of our social situation, live in the uncertainty and in the distrust in our politicians and institutions. To study a career already corresponds in spite of acquiring a few skills that will be estimated by the company, is not an effort that is translated in fruits. All this precariousness expresses in problems of identity, as whom I am I, what will happen with my future.” 1
Light of baggage.
When teaches to play to the chess our son, Bruno, one of the rules that more has been called him the attention is that when a laborer (the piece with fewer value of the board – an alone point-), it comes to last cabin, turns into lady and, into consequence, into the strongest piece of the board.
The chess is, in general, a game – art linked enough to the own life, but with this so curious norm it summarizes very well, metaphorically speaking, which happens in the world of the undertaking current.
But taking the reflection to our area, we see that to have a study of architecture to the former usage is the more competitive thing that we can do. The heavier be our movements, in spite of the apparent power of the same ones, the slower we will be and, in consequence, fewer capacity of adjustment we will have. To be like these laborers of the chess who know that, at any one time, they can turn into lady, it is a good plan.

The new times that we have to live go of producing synergies and not only of adding forces. The synergy is not arithmetical; the synergy multiplies and this way we will be able to have more options of a full life.
From there it is possible to see the world with another optics and, as good says the Taoist philosophy Wu Wei, to be able to do the things without apparent effort.
Be enough already for so much effort! Of pledging in being what we us are; of fulfilling the dreams of others … As soon as possible let’s be in our natural condition, before we will have the possibility of doing something that, really, gives us well, be useful to the mundo and, in addition, let’s be able do it without too much sacrifice.
Every time we have clearer than what it touches is to bet for the Lean methodology that, according to the expert in marketing, Vânia Magalhães, comes to be:
“(…) The aim of the Lean manufacturing philosophy is to add value to the deliverable one of the client of the as efficient as possible form. It is based in beginning that try to reduce the wastes (dead times, unnecessary tasks, etc.), they chase the constant improvement, and use the learning as mechanism to make the processes more efficient. Rescuing the law of Pareto, 20 % of the characteristics of a product (the minimal viable product) it will deliver probably 80 % of the benefits claimed by the client.” 2
It is to say that, if we expect to have the product or perfect service, always we will be late and, for when we come, others already will have advanced very much area. It yes, if we pass and go out to scene to the brave ones, the bump, also, be insured!
It is a question of having the sufficient waist to be able redireccionar our way, of being rapid at the moment of rectifying and, especially, of to being stubborn. To have the sufficient humility to admit that, sometimes, our ideas are not the best. To reduce little pride to our actions, it can make us pivotar and choose another way that before we had not imagined.
With all this, we do not want to say that it is easy to undertake or to mount a project. In fact, it it is not, so, four of every five companies that are mounted at the age of five they have disappeared. So, having this very clear it is important, in case really let’s let’s want and let’s be able make it, learn the necessary thing to be able to be in this twenty per cent of success.
The reality is that, it has never been so easy to share information, to generate it and to be able to make her visible; the network plays a determinant paper that only ten years ago we could imagine. For very big that is the crisis in our sector, is important to focus us in the opportunities and not to be still complaining about our misfortunes. If we are in the darkness, we will generate more darkness; nevertheless, if we are in the light, sooner or later, everything will be illuminated. Does this mean that where there is a will, there is a way? Not; but yes that if we want, we have more options. In any case, it will have to be one to “want” that it goes of the hand of “believing”.
What we believe, let’s believe and our mind, normally, needs to visualize the way before crossing it. Since good they take charge reminding the neurocientifics, our brain, in a beginning, it does not distinguish the imagined through what we live physically; in both cases, the same areas are ignited neuronales. Therefore, to practise the creative visualization always is nice and in addition much is not far from what we do the architects when we project. Therefore, we go to it, not?
Talents and liquid miens.
Up to not many years ago, our publishing architectural world was I command practically in sole right for a few publications. This hegemony was doing that very few magazines could survive his side; even without the arrival of the crisis, they were very small those who did shade to them. Curiously, a today, there are great the digital publications that are doing a hollow to him in the publishing panorama of the architects and the own world of the blogs has much that to say. Every day is more habitual than those that they were faithful to the AV, think that, for example, Plataforma de Arquitectura, without any cost, could give them a similar service.
Everything begins but that one of the most important prizes of the last arquia/próxima has relapsed into a blog, the blog of Paisaje Transversal, opens a way more than encouraging. Anyone does not treat itself about a prize, but about one of the most important prizes about our environment organized by Foundation Arquia, and with the presence of a juror of maximum confidence.
But, not only the blogs of architecture give new opportunities, the own social networks, at any one time, give more than one happiness. Though the ideal thing is to have a complete and powerful presence in the network, there begin to be famous cases of success in which to focus in an alone social network also gives good results. In this respect, stands out Ángel Luis Tendero‘s presence and his more than one million followers in facebook or Nicanor García (more than 700.000 followers) in Instagram.
In turn, this liquid architect about whom we speak, often can sail to the perfection in the periphery of the architecture. If you do not know still the profile of instagram of Daniel Rueda, we encourage you to have a look. There you will be able to verify how a companion can do much more than architecture; it yes using to come across the creativity (one of the principal strengths of the architects)! Of this form, a young well architect and his companion are doing to him a hollow that had been impossible when they began the career. The new opportunities are appearing on the march and this change is hastening. Even much does not, the world was evolving in a relatively slow way; today it goes very rapidly and what is more important, every time the changes are going to be more explosive, fast and surprising.
For it, it is not a question of knowing the way to crossing; at least to have very clearly to where coming. This goes of being able to take the suitable direction and be advancing (method kaizen); in case of being wrong of direction, the sufficient thing goes light in order that it does not find it hard to us to look for a new course. Since it is in the habit of saying in the world of the emprendimiento: if you are going to fail, it fails rapidly and cheaply.
Actually all that is very similar to leading a car. To nobody it happens to want to have clear everything what it is necessary to do from the moment in which you mount yourself even you come to your destination. Not at least when we know well the way, we can relax; it has to go always dependent on what happens. To be in one here and now I continue and, especially, to be able to adapt to the concrete situation.
In our opinion, in these new labor times it is one of the metaphors that better comes to the case.
What is clear is that, if we are too big we will not be able to flow with what is coming and as good Néstor Guerra, saying,
“(…) The new competitive advantages are the agility and the adaptability. The business in the new digital age are not based so much in making a good plan but in validated learning, in the scientific experimentation and iteration with the clients.” 3
We believe that that one of which the size does not matter, is a lie; every time it is important more if, for the common one of the mortal ones, the size is small, manageable and moderate. Also it is true that, if we are too small, a type the solitary plainsman, we will be able to do not even the basic thing to be able to survive.
Because of it, the architects who are capable of associating in an intermittent way to realize concrete projects, in which each of them could give the better thing of yes, will be those who will have competitive advantage. If one is a star player with 3D, so that focalice especially in it and if other one knows everything of the C.T.E (yes, thankfully! There are people for everything!! Jajaj), so that does not relax too much doing another thing. To have clearly at what we are specially good, it is not so easy as it seems; it is necessary to have conscience of which it is our natural gift and then have invested in this talent 10.000 regulation hours.
Deepak Chopra in his advisable book “7 spiritual laws of the success”, speaks to us about the importance of having clear which is our “intention of life”. It is a question of being able to do that one to him for what we have come to this world. Each of us has several gifts and many strengths that in occasions it knows or forgets and, therefore, it cannot bring into play.
It is important to stop in dry to be able to identify these aspects of our life and, from there, to be able to throw with an activity or product that really has a vocation of service.
This way, it will be fundamental know which are our values or virtues. From there, we will be able to bring into play all our potential. Continuing with Chopra:
“(…) It is the service to the humanity, to serve other human beings and to wonder: “how can I help all the persons with whom I have contact?”
When we combine the aptitude to express our only talent with the service to the humanity, we use fullly the Law of the Dharma.
(…) In spite of only changing the internal dialog and not to ask “what do I gain with it?” But “how can I help?”, automatically we go beyond the ego to enter the field of the spirit.” 4
Since we see, it is not also so important to prepare and to prepare ourselves in hundreds of aspects, to be the bomb and when we are a few star players at the time to go out to scene. This so ambitious attitude and perfectionist is very slow and today it is more important to know the sufficient thing of almost quite and very much of something very concrete.

As architects, it is important that we put the creativity for flag and that the world feels that our presence is necessary.
In this respect, we think that as group we can contribute this creativity far beyond of the own architecture and take her to the world of the company or of the I+D+I. A good example of it is the pair of architects, Pau Sarquella and Diana Usón, that they entered the world of the patents and were capable of giving him a return of nut to a very traditional element since it is a blind.
In turn, it is necessary to bring to the first plane, again, the whole series of very young architects (Zuloark, n´UNDO, Basurama, TxP, Zaramari, Paisaje Transversal, La Col …) that, thanks to an explosive mixture of mien and talent, have could, from a collaborative attitude, open new routes for the architects’ profession.
Professionals who bet for facilitating processes, like catalysts, instead of doing projects and who are capable of betting for an emergent urbanism increasingly necessarily.
For a liquid education of architecture.
Since we have appeared before, the world of the blogs is making way for him and consolidating in this new liquid panorama. In fact, of them they are born several of the need of his authors to expand the physical classroom of his habitual classes up to a digital environment. We remember that in one of the first interviews that we did for the same blog, there in 2009, José Fariña was telling us that this one was the principal reason of the birth of the blog. A gentleman, with many accumulated youth, which has could be consolidated in this Age 2.0; therefore, unlike as they say many, it is not necessary to be native digital to be a day and to throw itself to the swimming pool.
Hereinafter great others, they would follow his steps betting for the expanded education and giving a bonus to his pupils that other many teachers refuse to grant some of them? For putting two clear and forceful examples, we encourage you to that you have a look at the blog of Múltiples estrategias de arquitecturae by Santiago de Molina or at Párrafos de arquitectura by Miguel Ángel Díaz Camacho.
Of all forms, this new way of understanding the education does not depend only on his adjustment to the network; actually, the possibilities are almost infinite. Us the project comes to the head end of Career from one from the boys of Zuloark, in which the final result does not depend so much of the concrete knowledge of his author, but of his aptitude to tie other companions to work together.
In a world where the synergies are going to be increasingly necessary, us a brilliant PFC takes a fancy.
What sense it can have that one continues being one year being employed only at a project that little you can qualify for a world for which the solitary work every time is going to be less valued. Are needed professionals who should can be employed at equipment; the rest, they are relics of the past.

In turn, several schools bet for giving sufficient weapon to his pupils to be unrolled in the real world and do not worry about teaching him to be “only” an architect. We know of good ink the great labor that Javier Álvarez and Carlos Cámara are doing in the School of architecture of Saragossa or that in a school like the URJC there are giving him subjects of marketing or communication inside the obligatory agenda, it looks like to us a good example to continuing.
Also, it does not do very much, we were finding out about the birth of a new degree of design that hangs directly of the faculty of architecture of the University of Navarre. The degree, besides his interest to understand this world of the design from a wide and transverse look, stands out for not having subjects as such and being focused three years on the project work. Actually it is a question, in certain form, of take to him to the end this way of working so of a school of architecture and that now they are carrying out in many colleges of the whole world that they adapt for example to the system of the multiple intelligences. Especially this already Blanca Espigares was speaking to us some time ago in the blog of Foundation Arquia.
Largely it is a question of thinking about positive and searching, of a form or other one the abundance. If we centre on the shortage, we attract to our life misery; if we centre on giving and offering the others our talent, we will bring abundance. Curiously, there is nothing more selfish that to be generous; the more capable of sharing of disinterested form let’s be, the better it us will go. The life, sooner or later, tends to put everything in his site.
And we are going to be cutting the roll since this post was born with the intention of being a thought loudly of these liquid and bubbly topics and, little by little, we are becoming very serious. They are complicated well times, and to deny the evidence it is not very sensible, but well it is worth a sorrow fighting, in the measure of our possibilities, for a better future.
So, returning to Bauman, it is good to remember that:
“There are no solid reasons to be an optimist. Pero Dios frees of losing the hope”.
Stepienybarno_Agnieszka Stepien and Lorenzo Barnó, architects
Estella, January 2017
Notes:
1 Extract of interview to Zygmunt Bauman in lavanguardia.com.
2 Methodology read or how to do our more efficient projects. By Vânia Magalhães.
3 Digital economy. Néstor Guerra in expansion.com
4 Extract of The Seven Spiritual Laws of the Success. For Deepak Chopra in amarseaunomismo.com[:]




