[:es]
Paralización y resurgir del espacio educativo en la segunda mitad del siglo XX
Las consecuencias económicas de la guerra, unidas al aislamiento sufrido por el país en los años inmediatamente posteriores a esta se tradujo, así mismo, en la casi absoluta paralización de la actividad constructiva en el ámbito educativo, más allá de algunas edificaciones escolares incluidas en la reconstrucción emprendida por el Servicio Nacional de Regiones Devastadas, y de ciertas actuaciones simbólicas, como la ya citada intervención en los edificios de la Colina de los Chopos.
Los años de la dictadura transcurrieron, de esta forma, marcados por el monopolio ideológico de la Iglesia en cuestiones educativas. Se dejaron de lado los planteamientos más innovadores para reforzar los valores sobre los que el Estado pretendía edificar su armazón ideológico. Esta situación comenzará a revertirse a finales de los años 50, y será más por una lógica evolución social que por una verdadera voluntad de las autoridades. Como señala Francisco Burgos,
“la actualización morfológica de las escuelas no será, salvo excepciones, el producto de la interpretación en clave espacial de una determinada pedagogía”. 1
Lo cierto es que toda una nueva generación de españoles comienza a asumir las realidades de un mundo al que España aún se resistía a incorporarse. Y los arquitectos, abandonados ya muchos de los paralizantes prejuicios ideológicos de la posguerra, van a encontrar en el desarrollo de nuevas tipologías escolares un campo de experimentación propicio.
Otra circunstancia resulta determinante para la aparición de un nuevo tipo de edificación escolar. El Concilio Vaticano II –convocado en 1959- supone una justificación perfecta para la progresiva modernización de la enseñanza religiosa, mayoritaria en España. La necesidad de integración de las instituciones educativas religiosas en una sociedad civil con la que empezaban a perder el paso obliga a replantear muchos de los conceptos educativos inamovibles hasta entonces. Para ello se recurrirá, irónicamente, a muchos de los planteamientos introducidos por los movimientos progresistas de finales del XIX. Se recuperará la enseñanza graduada – todavía no la separación por sexos; la actividad alternativa a la puramente docente, la relación con la Naturaleza y, en un plano más concreto, los criterios higienistas de ventilación, iluminación y orientación que darán lugar a las nuevas construcciones escolares. Ejemplos de estos nuevos planteamientos podemos encontrar en el Instituto Nuestra Señora de Santa María, proyectado en 1960 por Antonio Fernández Alba o el Gimnasio del Colegio Maravillas, de Alejandro de la Sota.
Por otra parte, el Estado comenzará a involucrarse de una forma más activa en la organización del sistema educativo y, aunque habrá que esperar a los últimos momentos de la dictadura, irán apareciendo sucesivas iniciativas como la Ley General de Educación de 1970, o la convocatoria del Premio Nacional de Arquitectura de 1971, dedicado a la construcción de un prototipo escolar acorde a esta nueva normativa. Con la llegada de la democracia, se acometerá un notable impulso del parque escolar, aunque las urgencias en su realización motivarán la adopción de criterios de diseño económicos y obsoletos, alejados de las respuestas adecuadas a las necesidades reales y a los desafíos del sector educativo del inminente cambio de siglo.

Gimnasio del Colegio Maravillas. Madrid. Arq. Alejandro de la Sota, 1960 | Fuente: Fundación DoCoMoMo Ibérico
Perspectiva de futuro.
Como hemos señalado, en los últimos años del siglo XX y los primeros del siglo XXI, la concepción de los espacios docentes ha estado marcada más por criterios económicos – derivados de la necesidad de rápida y amplia respuesta ante la universalidad de la educación y el boom demográfico – que por criterios pedagógicos y de calidad arquitectónica.
Asimismo, la incorporación de las TIC a los espacios educativos es todavía muy lenta – si bien lo es también su incorporación a las propias metodologías docentes – apenas como dispositivos adheridos a la arquitectura prexistente pero sin impacto en su génesis.
Nos encontramos en un momento de profundo cambio en la enseñanza, y la arquitectura, como ha hecho en el pasado, debe encontrar el modo de ofrecer una respuesta mediante espacios educativos que no solo permitan el desarrollo de nuevas metodologías, sino que además contribuyan a las mismas.
Raquel Martínez y Alberto Ruiz
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. junio 2014
Notas:
1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula
Bibliografía
Monografías:
GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962
LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010
BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007
A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937
Recursos en línea:
El Blog de Stepien y Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en julio de 2012] Disponible en web
ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Octubre de 2009 2010 [Consulta en julio de 2012] Disponible en web
Paralización e rexurdir do espazo educativo na segunda metade do século XX
As consecuencias económicas da guerra, unidas ao illamento sufrido polo país nos anos inmediatamente posteriores a esta traduciuse, así mesmo, na case absoluta paralización da actividade construtiva no ámbito educativo, máis alá dalgunhas edificacións escolares incluídas na reconstrución emprendida polo Servizo Nacional de Rexións Devastadas, e de certas actuacións simbólicas, como a xa citada intervención nos edificios do Outeiro dos Chopos.
Os anos da ditadura transcorreron, desta forma, marcados polo monopolio ideolóxico da Igrexa en cuestións educativas. Deixáronse de lado as formulacións máis innovadoras para reforzar os valores sobre os que o Estado pretendía edificar a súa armazón ideolóxica. Esta situación comezará a reverterse a finais dos anos 50, e será máis por unha lóxica evolución social que por unha verdadeira vontade das autoridades. Como sinala Francisco Burgos,
“a actualización morfolóxica das escolas non será, salvo excepcións, o produto da interpretación en clave espacial dunha determinada pedagoxía”.1
Lo certo é que toda unha nova xeración de españois comeza a asumir as realidades dun mundo ao que España aínda se resistía a incorporarse. E os arquitectos, abandonados xa moitos dos paralizantes prexuízos ideolóxicos da posguerra, van encontrar no desenvolvemento de novas tipoloxías escolares un campo de experimentación propicio.
Outra circunstancia resulta determinante para a aparición dun novo tipo de edificación escolar. O Concilio Vaticano II -convocado en 1959- supón unha xustificación perfecta para a progresiva modernización do ensino relixioso, maioritario en España. A necesidade de integración das institucións educativas relixiosas nunha sociedade civil coa que empezaban a perder o paso obriga a reformular moitos dos conceptos educativos inamovibles ata entón. Para iso recorrerase, ironicamente, a moitas das formulacións introducidos polos movementos progresistas de finais do XIX. Recuperarase o ensino graduado – aínda non a separación por sexos; a actividade alternativa á puramente docente, a relación coa Natureza e, nun plano máis concreto, os criterios hixienistas de ventilación, iluminación e orientación que darán lugar ás novas construcións escolares. Exemplos destas novas formulacións podemos encontrar no Instituto A Nosa Señora de Santa María, proxectado en 1960 por Antonio Fernández Alba ou o Ximnasio do Colexio Marabillas, de Alejandro de la Sota.
Por outra parte, o Estado comezará a involucrarse dunha forma máis activa na organización do sistema educativo e, aínda que haberá que esperar aos últimos momentos da ditadura, irán aparecendo sucesivas iniciativas como a Lei Xeral de Educación de 1970, ou a convocatoria do Premio Nacional de Arquitectura de 1971, dedicado á construción dun prototipo escolar acorde a esta nova normativa. Coa chegada da democracia, acometerase un notable impulso do parque escolar, aínda que as urxencias na súa realización motivarán a adopción de criterios de deseño económicos e obsoletos, afastados das respostas axeitadas ás necesidades reais e aos desafíos do sector educativo do inminente cambio de século.

Gimnasio del Colegio Maravillas. Madrid. Arq. Alejandro de la Sota, 1960 | Fuente: Fundación DoCoMoMo Ibérico
Perspectiva de futuro.
Como sinalamos, nos últimos anos do século XX e os primeiros do século XXI, a concepción dos espazos docentes estivo marcada máis por criterios económicos – derivados da necesidade de rápida e ampla resposta ante a universalidade da educación e o boom demográfico – que por criterios pedagóxicos e de calidade arquitectónica.
Así mesmo, a incorporación das TIC aos espazos educativos é aínda moi lenta – se ben o é tamén a súa incorporación ás propias metodoloxías docentes – apenas como dispositivos adheridos á arquitectura prexistente pero sen impacto na súa xénese.
Encontrámonos nun momento de profundo cambio no ensino, e a arquitectura, como fixo no pasado, debe encontrar o modo de ofrecer unha resposta mediante espazos educativos que non só permitan o desenvolvemento de novas metodoloxías, senón que ademais contribúan a estas.
arquitectos, docentes e investigadores
Madrid. xuño 2014
Notas:
1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula
Bibliografía
Monografías:
GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962
LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010
BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007
A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937
Recursos en línea:
O Blogue de Stepien e Barno. La enseñanza según Louis Kahn [en línea] Abril de 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web
ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [en línea]. Outubro de 2009 2010 [Consulta en xullo de 2012] Disponible en web
Paralyzation and to re-arise from the educational space in the second half of the 20th century
The economic consequences of the war, joined the isolation suffered by the country in the years immediately later to this one it was translated, likewise, in the almost absolute paralyzation of the constructive activity in the educational area, beyond some school buildings included in the reconstruction undertaken by the National Service of Devastated Regions, and of certain symbolic actions, as the already mentioned intervention in the buildings of the Colina de los Chopos.
The years of the dictatorship passed, of this form, marked by the ideological monopoly of the Church in educational questions. The most innovative expositions were left of side to reinforce the values on which the State was trying to build his ideological framework. This situation will begin to be reverted at the end of the 50s, and will be more for a logical social evolution than for a real will of the authorities. As indicates Francisco Burgos,
“lthe morphologic update of the schools will not be, except exceptions, the product of the interpretation in spatial key of a certain pedagogy”. 1
The certain thing is that the whole new generation of Spanish begins to assume the realities of a world to which Spain still was refusing to incorporate. And the architects, left already many of the paralizantes ideological prejudices of the postwar period, are going to find in the development of new school tipologías a propitious field of experimentation.
Another circumstance turns out to be determinant for the appearance of a new type of school building. The Council Vatican the IInd – summoned in 1959-supposes a perfect justification for the progressive modernization of the religious, majority education in Spain. The need of integration of the educational religious institutions in a civil society with which they were starting losing the step forces to restate many of the educational unremovable concepts till then. For it it will be appealed, ironically, to many of the expositions introduced by the progressive movements of ends of the XIXth. The graduated education will recover – still not the separation for sexes; the alternative activity to the purely educational one, the relation with the Nature and, in a more concrete plane, the criteria hygienists of ventilation, lighting and orientation who will give place to the new school constructions. Examples of these new expositions we can find in the Institute Our Lady of Santa Maria, projected in 1960 by Antonio Fernandez Alba or the Gymnasium of the College You Astonish, of Alejandro de la Sota.
On the other hand, the State will begin to interfere of a more active form in the organization of the educational system and, though it will be necessary to wait to the last moments of the dictatorship, successive initiatives will be appearing as the General Law of Education of 1970, or the summons of the National Prize of Architecture of 1971, dedicated to the construction of a school identical prototype to this new regulation. With the arrival of the democracy, there will be attacked a notable impulse of the school park, though the urgencies in his accomplishment will motivate the adoption of economic and obsolete criteria of design, removed from the answers adapted to the royal needs and to the challenges of the educational sector of the imminent change of century.

Gymnasium of the Maravillas Collage. Madrid. Arq. Alejandro de la Sota, 1960 | Source: Fundación DoCoMoMo Ibérico
Perspective of future.
Since we have indicated, in the last years of the 20th century and the first ones of the 21st century, the conception of the educational spaces has been marked more for criteria economic – derived from the need of rapid and wide response before the universality of the education and the demographic boom – that for pedagogic criteria and of architectural quality.
Likewise, the incorporation of the TIC to the educational spaces is still very slow – though it it is also his incorporation to the own educational methodologies – you upset as devices adhered to the architecture prexistente but without impact in his genesis.
We are in a moment of deep change in the education, and the architecture, since it has done in the past, it must find the way of offering a response by means of educational spaces that not only allow the development of new methodologies, but in addition they contribute to the same ones.
architects, teachers and investigators
Madrid. juny 2014
Notas:
1 Citado por Francisco Burgos en La Arquitectura del Aula.
Bibliography
Monographs:
GARCIA PABLOS, Rodolfo. Construcciones Escolares. Curso organizado por el gobierno español como colaboración al proyecto principal de la UNESCO. Madrid: Dirección General de Enseñanza Primaria, 1962
LANDROVE, Susana, ed. Equipamientos I. Lugares públicos y nuevos programas, 1925-1965. Registro DoCoMoMo Ibérico. Barcelona: Fundación Caja de Arquitectos: Fundación DOCOMOMO ibérico, 2010
BURGOS RUIZ, Francisco. La arquitectura del aula. Nuevas escuelas madrileñas, 1868-1968. Madrid: Ayuntamiento de Madrid. Área de las Artes, 2007
A.C. Documentos de Actividad Contemporánea. nº 9. Primer trimestre de 1933. Barcelona Madrid San Sebastián: G.A.T.E.P.A.C. (Grupo de Arquitectos y Técnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporánea), 1931-1937
Resources on line:
Stepien y Barno´s blog. La enseñanza según Louis Kahn [on line] April, 2010 [It Consults in July, 2012] Available in web
ALVES GONÇALVES, Polyanna. Herman Hertzberger. Edificios Escolares [on line]. October, 2009, 2010 [It Consults in July, 2012] Available in web
[:]





Educación
Óscar Tenreiro /31 de Mayo de 2014
Varias veces he tocado el tema de impacto pedagógico, positivo o negativo, que en una sociedad tiene la conducta de sus dirigentes. Tuve por primera vez oportunidad de reflexionar sobre eso a raíz de la charla de Ivan Ilich (1926-2002) pensador austríaco, sacerdote en dispensa desde fines de los 60, muy conocido a partir de los años setenta, que el colega Julián Ferris (1921-2009), quien lo había conocido durante un viaje y fue junto a otros responsable de invitarlo a Venezuela, organizó
en la Sociedad Venezolana de Arquitectos.
Me impresionó la importancia como instrumento formativo que le daba Illich a la educación no escolarizada, es decir a la que se deriva del intercambio social y en particular a la que es resultado de la influencia de las dirigencias en una sociedad determinada. Llegaba incluso a decir que, la escuela, los maestros y el sistema escolar eran un obstáculo para una educación más auténtica, porque para él la
educación estaba sobre todo fuera de la escuela.
http://goo.gl/u76guh