Historia Universal da Infamia [III] | José Ramón Hernández Correa

5 (100%) 1 vote

Finalizo a triloxía (I, II) que prometín, non porque non haxa moitas máis infamias, senón porque creo que vale cunha de cada un dos tres grandes. E remato a serie con alivio, porque non está ben contar tantos trapos sucios.

Lilly Reich (1885–1947) | Fuente: moma.org
Lilly Reich (1885–1947) | Fuente: moma.org

A Mies van der Rohe acusóuselle a miúdo de ser demasiado dócil cos nazis. Isto ten matices discutibles, pero moita relación coa que eu considero a súa verdadeira infamia, así que empezarei por aí. A Walter Gropius sucedeulle Hannes Meyer na dirección da Bauhaus. Si a escola, libre e vanguardista, fora sempre máis ben de esquerdas, baixo a dirección de Meyer foino xa decididamente. En pleno apoxeo dos nazis, Hannes Meyer radicalizou a ideoloxía política da Bauhaus ata límites intolerables por aqueles. En 1930 expulsáronlle, e non estaban seguros aínda de pechar a Bauhaus. Mies convenceulles dalgún xeito de que a escola podíase “reconducir” e serlle útil ao Reich.

(Nesa delicada relación están os elementos máis criticables, no sentido de que Mies traizoou á Bauhaus e entregoulla aos nazis, pero tamén se pode facer outra lectura e defender que el fixo todo o posible por salvala, e que a negociación cos nazis era inevitable. Eu, ata aí, doulle a Mies o beneficio da dúbida).

Unha vez defenestrado Meyer, Mies foi nomeado director. O primeiro que fixo foi unha criba feroz de alumnos e profesores, ata erradicar a ideoloxía política da Bauhaus. Mies era apolítico, e máis neses tempos. (“Apolítico” pode entenderse neste contexto como “máis ben de dereitas”, pero morno e sen ganas de leas).

Algúns profesores non esperaron a que lles despedisen, e dimitiron. Moitos alumnos se amotinaron, e foron expulsados. Mellor devandito: Mies foi moito máis radical. Expulsou absolutamente a todos os alumnos, e posteriormente abriu un período de matrícula no que examinou persoal e concienzudamente a cada aspirante, para asegurarse de que as bobadas esquerdistas termináronse para sempre.

Mies contratou a Lilly Reich como profesora de Interiorismo e Decoración.

Coñecéraa en 1924, e impresionáballe profundamente (tanto que ao pouco tempo abandonou á súa muller e ás súas tres fillas por ela). Lilly comezara a súa carreira como deseñadora de moda, onde aprendeu a valorar materiais, texturas, cores… o que lle serviu de moito para pasarse posteriormente ao deseño de mobles e ao acondicionamento de espazos.

A Mies, sempre tan consciente e tan amante dos materiais, pero aínda ancorado aos tradicionais, ensinoulle a valorar os tecidos, o vidro, o aceiro, etc. Inmediatamente empezaron a traballar xuntos. Lilly lanzoulle ao deseño de mobles, e foi fundamental en proxectos tan fantásticos como o Pavillón de Barcelona ou a casa Tugendhat.

Pero, á parte do que Lilly achegoulle a Mies no campo da arquitectura, no persoal fíxolle reconsiderar a súa vida e o seu futuro. Suponse que viviron unha tórrida historia de amor, pero o único testemuño gráfico é este, que moi tórrido, o que se di moi tórrido, non parece. Imos, que non é como para derretirse de emoción. (Non coñezo -e xuraría que non existe- ningunha outra fotografía en que aparezan os dous).

Lilly Reich y Mies van der Rohe
Lilly Reich e Mies van der Rohe

Vida persoal, vida profesional, incerteza ante o futuro… Anos convulsos (que diría un clásico).

Philip Johnson (que era filonazi, e nese momento o era moita xente) en 1933 escribiu con entusiasmo que Mies tiña que ser o arquitecto do Terceiro Reich. Nese momento Hitler aínda non coñecía a Albert Speer (estaba a empezar a ver algunhas cousas súas). Imaxinádesvos se lle fixese caso a Johnson? Imaxinádesvos se alguén lle presentase nese momento a Mies? A vida e a casualidade teñen estas cousas, e Mies estaba disposto a todo, e seguro que celebraría con entusiasmo ser o arquitecto do réxime.

Os nazis aínda non sabían que querían en materia de arte e de arquitectura, pero pronto se viu que a vangarda non lles gustaba nada, e a Bauhaus non durou nin sequera baixo a dirección servil de Mies. A Hitler, que era un artista afeccionado sen talento, sen cultura e sen imaxinación, e que quixera ser arquitecto pero non tiña ningunha aptitude, tiráballe o clasicote-mazacote, e a hábil elegancia de Speer co neoclasicismo acaboulle de definir arquitectónicamente. (Pero Mies era un gran admirador de Schinkel, e sería perfectamente capaz de traizoar a liña moderna e exercer o neoclasicismo sen inmutarse).

Los nazis aún no sabían qué querían en materia de arte y de arquitectura, pero pronto se vio que la vanguardia no les gustaba nada, y la Bauhaus no duró ni siquiera bajo la dirección servil de Mies. A Hitler, que era un artista aficionado sin talento, sin cultura y sin imaginación, y que había querido ser arquitecto pero no tenía ninguna aptitud, le tiraba lo clasicote-mazacote, y la hábil elegancia de Speer con el neoclasicismo le acabó de definir arquitectónicamente. (Pero Mies era un gran admirador de Schinkel, y habría sido perfectamente capaz de traicionar la línea moderna y ejercer el neoclasicismo sin inmutarse).

Mies non se marchou correndo a América, como Gropius, porque mantivo as esperanzas dun futuro cos nazis. O seu comportamento a este respecto hoxe vese ridículo e mesmo bochornoso, pero hai que comprender que neses momentos a maioría da xente pensaba que era posible vivir e medrar cos nazis.

Mies fixo moitos e variados esforzos por conciliarse coa política artística do Reich, con encaixar nela. Pero os nazis eran contraditorios e brutais: Por unha banda interesáballes a funcionalidade, a eficacia e a monumentalidad con tinguiduras modernas, pero por outra querían un renacemento nacionalista simbólico e enfático. Os esforzos de Mies móstrannolo agora como un bobo ou, aínda peor, como un covarde.

Por aquela época a súa vida parecía non correr perigo, pero tampouco tiña encargos, nin daba clases, nin nada.

Ao pouco tempo, chamáronlle de América e, agora si, agarrouse á oportunidade.

Tras un carteo que durou case todo o ano 1936, no que se lle ofrecía unha cátedra para finalmente perdela polos pelos, en 1937 o matrimonio Resor encargoulle unha casa de verán en Wyoming e, sobre todo, convidoulle a EE.UU. xusto cando Alemaña cheiraba xa a pólvora dunha maneira insoportable. Mies fixo as maletas a toda velocidade e marchouse correndo.

Á súa muller e ás súas fillas xa as abandonaba facía tempo, pero estas eran xa maiores e poderían facerse cargo da súa nai. En canto a Lilly Reich, por que se marchou sen ela? Deixouna en Alemaña, no medio do perigo, soa, namorada del.

En América viu outro mundo. Había paz e tranquilidade. A xente respectáballe, queríanlle facer encargos e tiña un par de universidades para elixir cátedra.

En abril de 1938 volveu a Alemaña para arranxar rapidamente algunhas cousas e volverse ao paraíso, e atopouse con que os nazis xa se aclararon: Xulgaban toda a vangarda como arte degenerado e relacionábana co xudaísmo e o comunismo. Si, lembrábanlle, e tamén lle emparentaban cos xudeus e os comunistas da extinta Bauhaus. Mies deuse conta de que se meteu na trampa e de que lla estaba xogando, e de que talvez non puidese volver xa a América.

En agosto, antes de volver, tiña que pasar pola comisaría de policía para recoller o seu pasaporte (que entregara previamente) co seu visado de emigración. Deulle tanto medo que lle estivesen esperando para deterlle que mandou a un amigo. Leste recolleu o pasaporte, pero cando chegou á casa de Mies para darllo atopoullo morto de medo, ante dous oficiais da Xestapo que lle estaban interrogando e íanllo a levar precisamente por estar sen pasaporte.

Afortunadamente, púidose aclarar a cousa, e os oficiais da Xestapo deron por bo o visado e deixáronlle.

Naturalmente, co pasaporte visado no peto, Mies foise outra vez a América correndo, deixando todo atrás, sen coñecer a ninguén. Sálvese o que poida. As súas mulleres quedaban no inferno.

Historia Universal de la Infamia [III] Lilly Reich o2
Lilly Reich

Lilly Reich, con grandes traballos, ocupouse de ir ao estudo abandonado de Mies e rescatar os debuxos e os papeis, e clasificalos e ordenalos meticulosamente. (Grazas a ela hoxe existe o arquivo de Mies). Tamén loitou por defender os dereitos dos seus mobles (que se pirateaban moito), e de conseguir cobrar algo de diñeiro que levaba á esposa de Mies. Loitou por defender todo o de Mies, mentres leste, en América, esquecíase dela. Unha chamada desde alí podería salvala, podería levala tamén a ela á salvación, pero Mies non quería estar atado a ninguén. Non quería que ninguén lle molestase.

Ao ano seguinte, na noitevella de 1939, coñeceu a Lora Marx, de quen se namorou. Nunca viviu con ela. Mies non soportaba xa vivir con ninguén. Vivía só, nunha habitación de hotel, cos seus cadros debaixo da cama. Gustáballe atoparse con Lora, pero que logo se fose á súa casa.

Mies viviu como un rei mentres que a súa esposa e Lilly pasaban fame e medo, no horrible Berlín da guerra mundial. Non fixo nada por axudalas. (Tampouco podía enviarlles diñeiro nin comida tal como estaba a cousa).

Lilly Reich pasou a guerra traballando como puido. Os nazis estaban interesados na prefabricación e na estandarización, que enlazaba co espírito Neufert da Bauhaus e coa Werkbund, e ela puido traballar precaria e anonimamente en traballos rutineiros de modulación métrica, tentando ser útil e cumprir a súa deber. Coidou sempre do legado de Mies e loitou con gran forza e valentía. Pouco despois de acabada a guerra, con Berlín destruído e a moral afundida, morreu de cancro en 1947, namorada aínda e sempre de Mies van der Rohe.

A esposa de Mies, Ada, con todos os seus esforzos e penurias, foi capaz de ocultar a uns xudeus no seu pequeno apartamento durante unha tempada.

Todas foron heroínas.

(Si durante todo mi relato habéis pensado que era tendencioso y sesgado, y, pese a todo, habéis intentado ser comprensivos con Mies, mirad su actitud y la de Lora Marx, y, sobre todo, mirad el fondo de la foto con mucha atención. Infamia).
(Se durante todo o meu relato pensastes que era tendencioso e nesgado, e, a pesar de todo, tentastes ser comprensivos con Mies, mirade a súa actitude e a de Lora Marx, e, sobre todo, mirade o fondo da foto con moita atención. Infamia).

José Ramón Hernández Correa
Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · maio 2012

Arquivado en: artigos, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,