Acerca do paradigma informacional | Marc Chalamanch

Fotografía: Marc Chalamanch, Barcelona, 2011

En pleno s.XXI a nosa sociedade intenta adaptarse á veloz transformación dos modelos imperantes actuais, que son antagónicos aos que predominaron no século pasado. A sociedade áchase inmersa nunha transición cara a un novo paradigma que xa se viña xerando dende a Guerra Fría, transición que estamos a experimentar como un período de intensos acontecementos que xa cambiaron a nosa visión do mundo, e fan que nos reformulemos o noso compromiso social e político, á vez que nos permiten ampliar o ámbito cultural e do coñecemento neste ámbito de desconcerto. En tanto xéranse novas oportunidades económicas a partir do desenvolvemento tecnolóxico, que é capaz de traspasar o que ata hai pouco se consideraban fronteiras infranqueables. En poucas décadas vivimos as oportunidades e as crises deste cambio, e empezamos a desenvolver novas estruturas de interacción grazas a unha sociedade con potencialidades globais. Encontrámonos enfrascados nun presente de cambio constante, cun futuro que é dificilmente descifrable, e onde o devir tecno-informacional está a construír unha sociedade global.

Estas transformacións afectan a cada cidadán no seu ámbito de vida, do máis privado ao máis público, e disipan as fronteiras existentes entre eles, co cal poñen en crise as bases de construción social que a sociedade industrial establecera. Estase a reformular o xeito de relacionarnos mentres reconfigurar como aprender, traballar e interactuar nunha sociedade en permanente transformación. Estes cambios obrígannos a reformular tamén os espazos físicos existentes para adaptalos a unha realidade cambiante, dinámica e indefinida. Encontrámonos diante dunha grande oportunidade para repensar os nosos espazos de relación, os espazos públicos e privados, de ocio e de traballo, coa gran responsabilidade como arquitectos e urbanistas de dar resposta a cambios paradigmáticos dentro dun novo contexto. Esta nova contextualización só a podemos levar a cabo se realmente entendemos a orixe do paradigma no que estamos inmersos, e a forma en que a sociedade está a transformar as súas arcaicas estruturas sociais, económicas, políticas e culturais; sociedade que se encontra en pleno desenvolvemento da denominada  “Sociedade Rede”1 (e con ela unha sociedade global).

Este cambio estrutural empezouse a orixinar na década dos setenta coa aparición, ao mesmo tempo, de tres procesos independentes:

1. A transformación da organización social pola crise e a restructuración do industrialismo.
2. Os cambios sociais dentro da devandita estrutura coa aparición de movementos sociais e culturais alternativos.
3. O paradigma tecnolóxico desenvolvido arredor das tecnoloxías da información e a comunicación, denominado “Informacionalismo”.

Foi a oportunidade histórica do Informacionalismo a que permitiu aproveitar a afortunada coincidencia de factores económicos, sociais, políticos e culturais para xerar e expandir novas formas de organización social, xénese da Sociedade Rede.

A orixe desta Sociedade Rede coincide co momento en que o industrialismo encontra os seus límites de crecemento de produtividade e busca como manexar o potencial liberado polas tecnoloxías da información e a comunicación. Con iso empezan a xurdir alternativas á idea dunha técnica que ten que ir ligada á organización, á noción dunha división do traballo marcada pola economía política, e ao principio da cal o pensamento ten que ser mecanizado. Nesta década, 1970, comézase a cuestionar unha produción baseada na xestión científica da xerarquía de funcións como principio estrutural, coa certeza única da enumeración como idea de partida. É entón cando o paradigma imperante ata o terceiro cuarto do s.XX, o industrialismo, cos seus dous modelos antagónicos de produción asociados (o capitalismo baseado no modelo Keynesiano e o estatismo asentado no control da información e acaparamento de tecnoloxía no complexo militar do bloque comunista), entra en crise e busca a forma de reestruturarse e aproveitar a súa transformación para encontrar un novo posicionamento xeopolítico, que crecerá arredor das utopías da comunicación universal e dunha sociedade descentralizada grazas aos avances da redes de comunicacións2.

Ao mesmo tempo, neste período xurdiron movementos sociais e culturais alternativos aos oficiais orientados á transformación da sociedade, con valores de liberdade e autonomía persoal, e que pretendían ser a contraproposta ás institucións imperantes da sociedade, tales como a igrexa, a familia, o Estado, e o poder empresarial e económico. Estes movementos culturais e sociais desenvolveron proxectos alternativos con valores emerxentes, que nos seus inicios se materializaron en protestas como as de Free Speech Movement (FSM Berkeley, 1964) ou o Maio do 1968 en París, e que orixinaron numerosos movementos, entre os que destacan o feminismo e o ecoloxismo. Estes proxectos alternativos abriron o pensamento cara a un individuo polivalente, educado dunha forma integral e cun futuro de reconciliación do traballo co tempo persoal, nunha sociedade que se ía convertendo cada vez máis global e inmersa nun presente continuo interconectado.

Un dos factores máis determinantes nesta transformación social encontrámolo no desenvolvemento e na xeración de enerxía durante a Revolución Industrial. Unha xeración enerxética que posibilitou que a humanidade aumentase o seu poder fronte á natureza, ata chegar a convertela na condición indispensable para a súa propia existencia. É esta enerxía a que permitiu o enorme avance tecnolóxico que levou á aparición do paradigma tecnolóxico do Informacionalismo1, que construído en torno ás tecnoloxías dixitais da información e a comunicación, non fai desaparecer o industrialismo, senón que o incorpora na era da información.

Ata que punto a importancia da información na nosa sociedade é novidosa?

Considérase que chegamos á era da Sociedade da Información, pero a información en toda a historia da humanidade -tanto para as persoas coma para as institucións con acceso a ela- foi xestionada para dar valor e chegar así a conseguir os seus propósitos a través do coñecemento. Baixo este prisma resulta confuso falar de estar a vivir na Sociedade da Información, a pesar de ser un termo que é utilizado como marco conceptual para definir a nosa sociedade. Ao respecto, Manuel Castells1 chégao a considerar como un erro empírico e teórico, unha denominación xurdida da extrapolación tecnolóxica da sociedade industrial na cultura occidental. Todas as sociedades ao longo da historia utilizaron a información e o coñecemento -innato na condición humana e na súa evolución- como factor indispensable para a obtención de poder, produtividade, riqueza e significado. Neste contexto tamén se ten que ter en conta que o coñecemento ao longo da historia tivo unha relatividade histórica.

Dende este punto de vista, poderiamos dicir que cando falamos da Sociedade da Información aludimos máis ben a unha característica transversal das sociedades ao longo da historia, pero arredor dos séculos XVII e XVIII podemos empezar a encontrar un cambio importante na idea dunha sociedade baseada na información. Este é o momento en que se instauran as matemáticas como modelo de razoamento e de acción útil, e cando se incorpora o código xenético dun novo proxecto de sociedade, a mística dos números antes que a da lingua ou a cultura como noción de información. É entón cando o numerable e mensurable se converte no prototipo do discurso da verdade. Non obstante, non é ata a Revolución Francesa que a noción do valor do coñecemento se converteu na rapadoira que marcaría o ideal de igualdade cidadá e dos valores de universalismo, o cal foi evolucionando ata os nosos días2.

A diferenza esencial que converte á información e ao coñecemento na base deste novo Paradigma Informacional encóntrase no seu poder inherente, na súa capacidade para converterse nunha nova forma de desenvolvemento. Agora a información sitúase no centro das fontes de produtividade e aproveita a interacción, a flexibilidade, a capacidade de recombinarse e superarse que proporcionan as novas tecnoloxías para mellorar a xeración de coñecemento. É o movemento da información que refunda esta nova sociedade. Unha información moito máis veloz que o movemento físico sobre o que se construíu a sociedade industrial. Un industrialismo que se organizou en torno ao crecemento económico, estruturando a súa actuación arredor da produción en masa. Mentres, o Informacionalismo acumula un coñecemento auto expansivo cada vez máis voluminoso, complexo e veloz -cunha rápida capacidade de procesamento-, grazas ao uso e á expansión das Tecnoloxías da Información e o Coñecemento (TIC).

O Informacionalismo, co soporte imprescindible para a súa evolución das TIC, situouse no eixe do desenvolvemento e a produtividade. Unha produtividade onde a materialidade da sociedade industrial se evapora para dixitalizarse, sen entender de límites. Unha realidade dixital tan palpable como a propia realidade material, e tan real que como arquitectos temos que saber adaptarnos a ela para encontrar os mecanismos que convertan os nosos coñecementos en ferramentas para a construción desta nova sociedade.

O Paradigma Informacional está a transformar todos os ámbitos da nosa sociedade, converténdoos en oportunidades únicas para repensalos e para repensarnos.

Marc Chalamanch · Arquitecto

Barcelona. Xuño 2015

Bibliografía:

1. CASTELLS, M. (2011) La sociedad red: Una visión global. Madrid: Alianza Editorial.

2. MATTELART, A (2002) Historia de la sociedad de la información, Barcelona: Paidós

Marc Chalamanch

Es co-fundador del estudio de arquitectura y urbanismo ARCHIKUBIK Arquitecto y Urbanista licenciado por la ETSA de Barcelona, Universitat Politècnica de Catalunya. Máster universitario «Sociedad de la Información y el Conocimiento» en la UOC (Universidad Abierta de Catalunya).

Su investigación académica, apoyada en su experiencia profesional, va dirigida al análisis de la transformación de la ciudad con sus actores, problemáticas y retos en la Sociedad Red.

 
follow me

Arquivado en: artigos, Marc Chalamanch

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,