Populismo (III) Portela dixit | Óscar Tenreiro Degwitz

La colaboración de Portela con populistas exitosos del star-system como Arata Isozaki y Ricardo Bofill (aquí el Palacio de Congresos de la Coruña, con Bofill), explicaría parcialmente su simpatía con nuestro populismo de signo contrario | oscartenreiro.com
A colaboración de Portela con populistas exitosos do star-system como Arata Isozaki e Ricardo Bofill (aquí o Palacio de Congresos da Coruña, con Bofill), explicaría parcialmente a súa simpatía co noso populismo de signo contrario | oscartenreiro.com

A Misión Vivenda é un programa con tantas omisións e improvisacións como os enormes investimentos que demandou. Concibiuse e adminístrase en segredo, entre achegados políticos e profesionais suxeitos a confidencialidade, e progresa coa irracionalidad económica, xurídica e profesional que se fixo característica do petroestado venezolano. Non existen publicacións informativas completas sobre as súas premisas arquitectónicas, urbanas e económicas. Só agora faise unha exposición de Museo, moi xeral, que non cambia o seu carácter de caixa negra. Naceu con fins electorais (déficit xigante produto de máis dunha década de ineficacia) e nas pasadas eleccións chegouse ao delito de extorsionar aos seus beneficiarios para capturar o seu voto.

Un panorama así esixiría prudencia a quen se lle pida un xuízo sobre el. E se se é estranxeiro e a información dispoñible é a que entregan os xerarcas do Réxime, máis razón habería para a contención e a medida.

Iso é todo o contrario do que fixo o arquitecto galego, premiado e eloxiado, César Portela1 ao visitar hai pouco o país como convidado oficial: declarou a un diario de provincias (Correo do Orinoco) cualificando á Misión como unha empresa extraordinaria e un modelo para seguir por todos os países da terra.

É unha actitude que nos enfronta a unha cara do populismo que rocei nos meus dous escritos anteriores: cando este convértese en parte dunha ideoloxía. E ademais, cando os temas da disciplina fíltranse cos valores populistas, asunto moi común na crítica marxista de arquitectura de fins dos sesenta.

Pero o tempo pasou e ese modo de argumentar entrou en desuso. Hoxe, se un arquitecto fala sobre un proxecto para unha audiencia que respecta e valora, non se apoiaría só nas súas simpatías cos móbiles éticos dos promotores ou dicindo que resolve necesidades maioritarias. Evitaría enredarse en moralinas, porque sabe que se lle esixirán argumentos disciplinares.

Portela2 tería que dicirnos por exemplo se pensa que o proceder da Misión3 en Caracas, onde constrúe en terreos confiscados por toda a cidade sen conexións entre si e sen mostrar Proxecto Urbano algún nin localización de servizos, foi a correcta e por que ese proceder debe ser seguido universalmente. Dicirnos se se tomou en conta o papel instrumental da construción de vivenda na calidade de vida urbana. Se a experiencia construtiva con empresas estranxeiras deixará novos coñecementos. Se a organización das unidades manexou ben a ventilación natural, a insonorización entre unidades, a distribución dos ambientes segundo patróns de uso locais. Se se tomou en conta a orientación respecto ao sol, fundamental nos trópicos (tema central de Villanueva, a quen Portela di admirar). Se hai espazos de recreo ou xogo para o moi alto número de nenos. Se se pensou que o mejoramiento económico da familia requiriría no futuro unha porcentaxe de estacionamentos para vehículos particulares. E no caso dos conxuntos que se constrúen na zona do Tui, preto de Caracas, que nos dixese en que son dignos de ser imitados: se é por mor da calidade das vivendas, do bo nivel dos servizos comunais ou da forma intelixente como se ensamblan para conformar sistemas urbanos novos. Todas estas cousas, se Portela sinaláseas e defendese, serían argumentos a considerar como soporte do seu entusiasmo. Hoxe, xuízos hiperbólicos como os que emitiu aquí, se os emitise nun contexto que respecta, apoiaríaos en razoamentos, non no desexo de halagar ao seu anfitrión.

Pero non parece interesarlle que as súas declaracións estean apoiadas. Iso esíxello Europa, non este mundo suramericano que necesita ser tutelado, dirixido, por xentes como el. Aparentemente bástalle que un exótico goberno latinoamericano, que considera revolucionario e progresista en sintonía coa súa persoal fe política, faga algo da magnitude e alcance da Misión para considerala exemplo universal.

É obvio pois que para César Portelao populismo entrou en resonancia coas súas conviccións marxista-revolucionarias ata inspirarlle un entusiasmo que moi pouco ten que ver coa súa calidade ou prestixio de arquitecto. Produciuse nel o que mencionei: a inclusión da mirada populista nos seus esquemas ideolóxicos. Reproduce a mesma actitude de Benedetta Tagliabue como xurado da Bienal de Venecia: así como ela decide ensinarnos conciencia social premiando a uns oportunistas exitosos, Portela ensínanos fidelidade ás necesidades das maiorías eloxiando á improvisación e arbitrariedade dos seus amigos políticos. Ambos actúan en función da súa particular lectura do que esixe o momento: é populismo en cada caso pero de signos contrarios. Redúcese o máis importante a consumo. E non só da noción capitalista do consumo, senón de toda noción que impón a necesidade de darlle á xente mercadorías (no caso de Portela a ficción revolucionaria) sen que a calidade ou o compromiso técnico ou profesional teña importancia.

Na historia dos totalitarismos modernos houbo moitos casos deste tipo. En contextos democráticos poucos. En democracia, cando un invitado do goberno de quenda pronúnciase en público, mide as súas palabras porque sabe que se lle esixirán razóns. Este non foi o caso, o cal deixa en evidencia o carácter do que ocorre en Venezuela. Portelaactuou, pura e simplemente, como un invitado especial da Nomenklatura. E como tal compórtase. Desdeña, encuberto polo Poder, explicarse cos profesionais venezolanos.

En la historia de los totalitarismos modernos ha habido muchos casos de este tipo. En contextos democráticos pocos. En democracia, cuando un invitado del gobierno de turno se pronuncia en público, mide sus palabras porque sabe que se le exigirán razones. Este no ha sido el caso, lo cual deja en evidencia el carácter de lo que ocurre en Venezuela. Portelaactuó, pura y simplemente, como un invitado especial de la Nomenklatura. Y como tal se comporta. Desdeña, encubierto por el Poder, explicarse con los profesionales venezolanos.

Ben por el e quen o convidou. Mal para a súa imaxe de arquitecto.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, novembro 2012,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

Coñecín a César Portela hai xa moitos anos. En 1985 vira o seu nome e algunhas fotos das súas casas nunha revista alemá sobre arquitectos europeos e interesoume. Pouco despois cando un amigo viaxou ao seu natal Galicia por vacacións recomendeille buscar a Portela para contactalo, fíxoo, e alí foi nacendo unha amizade.

Despois veu convidado a Venezuela cando organizamos, cos nosos propios medios, doazóns e apoios diversos, o Seminario sobre Arquitectura Española nos noventa, que incluíu a xentes como Rafael Moneo, Jaume Bach e Gabriel Moura, Antonio Cruz, Anton Capitel e Manolo Casas. Portela, a quen por suposto chamei César por moitos anos, foise facendo amigo próximo. Promoveu a miña invitación a un Seminario sobre Arquitectura Institucional que se organizou no primeiros noventa en Santiago de Compostela, que foi unha das mellores experiencias que tiven na miña vida nese tipo de eventos. Aos días pasados alá débolle un reencontro que marcou a miña vida coa terra dos meus antepasados por parte do meu pai. Puiden saber dos Tenreiro de Pontedeume e coñecín a un parente pintor e arquitecto, Antonio Tenreiro Brochon (falecido en 2003), quen me regalou unha acuarela que está moi preto de onde sinto diariamente a comer. Ata chegou a chamarme por teléfono unha señora que vira o meu nome nunha entrevista xornalística, para indagar por un tío que se había ido anos atrás con dirección ás nosas terras.

E Portela desde entón volveu a Venezuela varias veces, convidado en dúas ocasións e mesmo recibindo o encargo dun Proxecto, pola Gobernación do Estado Bolívar en tempos de Andrés Velásquez. Nalgunhas desas visitas participou en excursións de traballo co noso grupo de estudantes cara ao oriente venezolano (Guiria, Macuro) que o fixeron coñecer esa rexión do país dun modo intenso e gratificante. Sempre que veu posteriormente, e é leste un detalle importante porque sinala o carácter da nosa relación, aloxouse na miña propia casa.

Tivo Portela un papel promotor para que Carlos Meijide, entrañable amigo, tamén arquitecto galego, morto nun accidente en 2001, convidáseme a ditar clases a fins de 1994 durante un trimestre, no doutoramento da Escola de Arquitectura da Coruña, experiencia na que tamén naceron outras amizades que conservo.

Podería seguir moi longo sobre as distintas incidencias da nosa relación pero terminarei cunha: Karl Heinz Schmitz, profesor na Escola de Arquitectura da Bauhaus Universitätt, convidoume xunto a Portela en 2003 a un curso de verán dunha semana no que traballamos xuntos cos estudantes ata chegar a dar unha charla conxunta (cada un cos seus traballos) na cal actuei de tradutor ao inglés da exposición do meu amigo e colega. Dese curso quedou unha sinxela publicación editada por esa universidade cos nosos dous nomes na portada. E foi nesa ocasión, en Weimar, a última vez que o vin, a mediados do 2003.

Relatei todas estas cousas para dar unha idea do estreito da miña relación con César Portela, relación na cal, polo demais, privou sempre un mutuo respecto profesional que nos levou en distintas oportunidades a falar positivamente, en foros ou a través de textos do que cada quen fixera ou tentaba facer. Foi unha relación que me enriqueceu, diso non hai dúbida algunha.

Pero houbo unha vez un invento revolucionario petroleiro e caudillista dirixido por un encantador de multitudes ambicioso de Poder que arroupou e puxo ao seu servizo as institucións venezolanas. E a súa ambición ocupouno todo. Inventou unha revolución paga en moitos dólares que revive, unha vez máis na historia, o desexo de salvar á xente a base de proclamas e enfebrecidas declaracións inspiradas nos lugares comúns da esquerda internacional. E ese invento creou niveis de Poder. E eses niveis de Poder caeron en mans de amigos próximos que por decisión propia deviñeron en serviciales e ben dispostos executores das decisións do Caudillo. Amigos convencidos das virtudes dunha revolución sacada dunha chistera ben financiada, xentes dignas de todo respecto que caeron fulminadas no seu persoal camiño cara a Damasco. E convertéronse. A súa vida cambiou. A chamada foi a formar filas, non importa se niso pérdense cousas importantes como a amizade. É unha vida nova a do convertido, distánciase de todo o anterior, refúgao e ábrese a novos valores e relacións que poden ir en contra do que sempre creron.

Sabía que Portela era un marxista que simpatizaba coas causas difíciles e que non vía mal, por exemplo, á Revolución Cubana, asunto por certo, no cal diferiamos. Pero para min era unha persoa de conviccións democráticas que, precisamente por crer no xogo de partidos, achegábase ao Bloque Nacionalista Galego, partido de esquerdas actuante en Galicia. E como nunca fun un conservador, a nosa relación era de persoas cunha posición política próxima, non igual pero si próxima. A súa apertura á experiencia venezolana, claramente democrática, como foi a da Causa R, a cal levou ao Poder Rexional a Andrés Velásquez e abriu un espazo importante de actuación á arquitectura da cidade, facíame pensar que estabamos en posicións afíns, unha sensación confortable que privou ao longo dos anos.

Pero non estaba en min presentir o que ía sucederlle en relación ao novo contexto venezolano. O que viña ocorrendo aquí parecía ofrecerlle un espazo para actitudes e puntos de vista que estaban ocultos ou semidormidos no seu espírito. Ou que eu non tiven a agudeza de percibilos. E resolveu facer militancia a favor da súa persoal visión do que nos convén (?) aos deste lado do Atlántico.

Xa se marcaron distancias insalvables con algúns compañeiros de ruta dos tempos universitarios e profesionais. E supoño que a César, agora para min Portela a secas (tan directamente aféctame que alguén acompañe a tolemia á que foi sometido o meu país), tamén o fulminó, cando xa o drama venezolano había avanzado, ou a claridade que para algúns emana das ejecutorias do Gran Condutor e os seus aliados próximos, ou o feito de que entre eses aliados ascendese ás alturas un colega moi próximo, galego por riba.

E reitero que é neste delicado espazo, no dos relacións persoais que parecían fundadas nun terreo ético ben asimilado, onde máis me afectou a situación venezolana. Non puiden imaxinar que o magnetismo do Poder tivese tantas ramificacións que se infiltran nas rendijas dese escudo tutelar das relacións humanas que é a amizade. As sorpresas foron tan grandes e definitivas que me vin obrigado a buscar símiles que o expliquen. Un deles, que pode suscitar sorrisos, é o do divorcio, experiencia que tamén foi miña. Unha das máis definitivas expresións de vinculación persoal como é a de procrear fillos, sofre un golpe durísimo na separación definitiva dos pais. Pero tamén os desexos que se compartían, os obxectivos, afinidades, esperanzas, fraquezas, parece que se desdibujan ante a presenza da vontade de separación, vontade que con frecuencia está impulsada polo nacemento doutro vínculo que coa súa forza oculta ao anterior, redúceo a inexistente levándoo ao esquecemento, un esquecemento psíquico.

Que iso ocorre coa amizade e dun modo igualmente definitivo, tallante, é o que aprendín.

Cando vexo que César Portela fala nos termos nos que o fixo sobre as experiencias de construción do Réxime tropical co que simpatiza, renóvase en min ese mesmo estupor. Pregúntome se é que non se deu conta, como non se deron conta os seus amigos deica que exercen cargos burocráticos coma se fosen pequenos ditadores (pequenos pero administradores discrecionales de enormes cantidades de diñeiro), que están a falar tamén para unha comunidade de colegas que son os seus pares, non os seus súbditos. Falan cunha non disimulada arrogancia e din cousas, insisto niso, que xamais se atreverían a dicir se non estivesen investidos da autoridade que lles concedeu unha persoa que detenta un Poder de moi dubidosa lexitimidade polo absoluto e carente de límites. E non podo negar que me indigno, porque ao expresarse desa maneira Portela repite o que criticou con valentía e con toda a razón do mundo noutros, aquí ou no seu país. Polo visto non percibe (e iso é o grave de substituír a ética persoal pola ética do Poder), que está a falar desde a arrogancia, desde a arbitrariedade. Aquí fágollo notar, en nome do que nos uniu no pasado.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,