Objet trouvé [06] : Stirling e o catavento do Florey | Rodrigo Almonacid

5 (100%) 1 vote

Vista del patio interior del Florey Building, con el escenario central elevado.
Vista do patio interior do Florey Building, co escenario central elevado.

No momento de proxectar o edificio Florey para o Queens College (St.Clements, Oxford, 1968-71), James Stirling xa vira terminados dous das súas mellores obras: a Escola de Enxeñería da Universidade de Leicester (1959-63) e a biblioteca da Facultade de Historia para a Universidade de Cambridge (1964-67). Os tres proxectos constitúen o seu xa mítica “Triloxía Vermella”, nome que os identifica como unha serie de edificios construídos con esa cor en apenas unha década.

Unha estrutura de formigón de gran escala moi visible eleva e separa o corpo de apartamentos estudantís do nivel de rúa. Unha dura pel avermellada (de plaqueta cerámica e non de ladrillo, como habitualmente pénsase) deféndeo e illa do anodino exterior circundante, procurando unha paz no patio interior que non dista moito da dun claustro dos clásicos colleges universitarios da cidade. E unhas amplas superficies acristaladas, de calidades volumétricas, evocan lejanamente coa súa transparencia e o despezamento vertical das súas carpinterías ao gótico perpendicular inglés, pero en clave e costumes contemporáneas1.

Evidentemente, esta descrición simplificada reduciría notablemente a profundidade da súa formulación arquitectónica, pois supera con moito á súa mera (e interesantísima) materialidad. Sen entrar na súa maxistral composición en termos formais e xeométricos2, non cabe dúbida de que o mestre escocés quixo concluír esa triloxía cunha peza de marcado carácter simbólico, reforzado por un carácter introspectivo que lle vén moi ben ao proxecto na súa localización á beira do río Cherwell.

O edificio é estraño, máis aínda entón que agora. Retorcer sobre si mesmo, e non se conforma con achafranar as esquinas como en Leicester ou Cambridge senón que aquí todo el é unha concatenación de chaflanes enormes. Suxire case unha traza ochavada incompleta, ao que lle faltan só 3 dos 8 lados debido a un recorte drástico ante a presenza inminente do regato que delimita o lado norte do solar. Así resolto, a nivel tipológico responde máis a un teatro grego que a ningún outro: a súa forma radial orienta a bancada (léase dormitorios) cara á paisaxe aberta dos meadows que circundan a zona oriental de Oxford, e sitúa a súa orchestra no centro do espazo cóncavo onde se desenvolverá a actividade humana, aínda que nesta obra é realmente escasa3.

Axonometría del proyecto y vista del patio desde uno de los apartamentos dúplex del edificio Florey, con la veleta en su centro.
Axonometría do proxecto e vista do patio dende un dos apartamentos dúplex do edificio Florey, co catavento no seu centro.

O espazo do patio é rodeado por un muro cego de ladrillo que anula as vistas desde a rúa. De feito, o nivel do patio está elevado respecto ao corredor periférico que discorre baixo o volume dos dormitorios, limitando aínda máis a fluidez interna do recinto central. No lado aberto do río o patio elévase aínda máis con 9 banzos configurando un “escenario” central ao que se dirixen todas as miradas desde cada xanela do edificio. E, simultaneamente, permite esconder debaixo e disimuladamente o volume do comedor e a súa cociña nun nivel intermedio entre o do patio e o do paseo fluvial.

A ausencia de vida colectiva no patio compénsase coa estraña actividade dun elemento vertical de certo carácter antropomórfico, que ocupa o vértice máis adiantado do escenario elevado, un desconcertante objet trouvé. A súa presenza é tan notable que mesmo curva o peldañeado, converténdoo nun pivote visual que concentra toda a atención. Seguindo a metáfora dramática poderíase dicir que é unha actriz en acción, pois, aínda que incapaz de mover os seus pés, non cesa de axitar os seus brazos: trátase dun catavento, movida por acción directa do vento no lugar ou pola evacuación de fumes que contén no seu mastro central (proveniente do teito da cociña sobre a que se asenta). Sostén un gran disco de intensa cor verde, co que quizá poida ser interpretado como unha sorte de “árbore mecánica”, única físgoa permitida polo arquitecto á natureza4 nesta última obra da súa serie vermella. A súa irónica presenza non é, a pesar de todo, excepcional pois xa en Leicester Stirling xogou cunha parella de chemineas para salientar os seus vínculos coa enxeñería, e en Cambridge abateu o artefacto para converter á góndola de limpeza do vidro nunha escultura constructivista en voladizo desafiando á gravidade. Natureza e artificio, unha dialéctica non superada desde a Modernidade…

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
valladolid. novembro 2016

Notas:

1. Brown tamén alude ao aspecto “gótico” da Escola de Enxeñeiros de Leicester ao analizar esa primeira peza da “Triloxía Vermella” de Stirling (revista Forum, abril de 1972).

2. Rykwert chega a dicir respecto diso que “aínda que sexa aparentemente o seu edificio máis simple, é, pola contra, o de composición máis concienzuda” (revista Domus, novembro de 1972).

3. Francesco dal Co criticou precisamente que neste edificio de Striling a vida comunitaria fose reducida á súa mínima expresión, e, por tanto, mostraba unha certa incoherencia entre a innovación na formulación formal e o “paso atrás” en termos de uso colectivo do espazo.

4. Nos últimos anos o pavimento cerámico vermello do patio foi substituído por céspede, perdendo esa idea de artificialidade que tiña na súa orixe o patio, quizá por problemas construtivos (sempre foi esta obra obxecto de numerosas queixas de boa praxe construtiva e de funcionamento) ou, máis probablemente aínda, pola súa falta de uso.

[Imaxes tomadas da monografía: ARNELL, P. y BICKFORD, T. (eds.): James Stirling. Obras e proxectos. Barcelona: Ed. Gustavo Gili, 1985.]

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,