A arquitectura pública en Madrid e no inicio do século XXI (I) | Antón Capitel

Madrid | Autor: Pedro Lozano

Podemos dividir a arquitectura pública da metrópole madrileña dos últimos anos en varios apartados evidentes. Dun lado, entre arquitecturas de nova implantación e rehabilitacións, pois estas últimas foron, loxicamente e por fortuna, tan importantes, ou máis que as primeiras. Doutro lado, entre edificios públicos e vivenda, pois, como é ben sabido, existiron moitas promocións públicas tamén no campo residencial, aínda que non sexa este campo un sector propiamente público, polo menos dende o punto de vista do uso. Pola miña banda, preferiría chamar “arquitectura pública” á que é de uso público, e non á que é de promoción oficial. E a ela, á verdadeiramente pública, de promoción oficial, ou de promoción particular, é á que propia e maioritariamente voume referir.

Aproveito así para protestar do uso moderno e erróneo da linguaxe. Ao oficial, propio das administracións estatais, do nivel que sexan, chámaselle agora “público”, cando público é, en realidade, todo establecemento aberto ao público, por exemplo, un bar. Unha cousa é “público” e outra “oficial”, así como unha cousa é “privado” e outro “particular”. Pois ao que agora se lle chama “privado” non é outra cousa que o particular, como antes se dicía ben.

Caixa Forum Madrid | Autor: Carles Escrig i Royo

Podemos observar, así, que o campo da arquitectura pública, que é tanto oficial coma particular, se converteu case unicamente en oficial, conversión que explicaría, quizais, o equívoco lingüístico antes comentado. O certo é que as arquitecturas particulares que non son residenciais son unicamente as oficinas. Desapareceron, case, as arquitecturas verdadeiramente públicas de promoción particular. En Madrid, e nos últimos anos, tan só podemos anotar a realización do “Caixa Forum” dentro do particular, ou relativamente particular, ao tratarse en realidade dunha Caixa de Aforros. Pode dicirse, quizais que se trata dunha rehabilitación, polo menos na orixe, e hei de advertir que, en todo caso, me referirei no que segue ás obras cuxa arquitectura considero relevante ou, polo menos, digna de discusión, e non a aquelas que estean exentas, ou sexan máis dubidosas, en relación a estas consideracións.

Fronte a este edificio, bastante pequeno, habemos de anotar, na nova planta e na promoción oficial, aos Teatros da Canle (Comunidade de Madrid), os edificios da UNED en Lavapiés (Ministerio de Educación), o Museo das Coleccións Reais (Patrimonio Nacional), a Cidade da Xustiza (Comunidade de Madrid), o novo Pazo de Congresos (Concello de Madrid). Os tres primeiros realizáronse, aínda que o terceiro está sen rematar, e os dous últimos, iniciados apenas, paráronse por efecto da falta de financiamento a causa da crise económica. A eles debemos engadir unha cousa especial, xa realizada, que é o novo parque ao longo das marxes do río Manzanares, ao que se lle chama “Madrid Río”.

Sede do COAM en Madrid | Autor: Gonzalo Moure

En canto ás rehabilitacións, e ademais do xa citado Caixa Forum, ha de falarse de tres grandes realizacións, todas elas oficiais, a ampliación do Museo do Prado (Ministerio de Cultura), a conversión do antigo edificio central de Correos en novo Concello da cidade, a transformación do vello matadoiro en centro de actividades culturais (ambos os dous do Concello de Madrid) e a conversión das ruínas das Escolas Pías de San Antón no novo edificio do Colexio Oficial de Arquitectos de Madrid e dalgúns equipamentos municipais.

En canto á vivenda pública, case toda ela promovida polo Concello (EMV), e moi abundante, cabe distinguir entre as promocións que se encargaron a autores considerados famosos e de gran prestixio e as que foron simplemente obxectos de concurso, pero este asunto, de grande envergadura e importancia, queda fóra das intencións e da posible amplitude deste texto.

Debería engadirse, aínda, un gran proxecto urbano, xa realizado a unha determinada escala e feita público, pero do que non sabemos aínda se verdadeiramente terá un mínimo futuro: a prolongación da Castelá máis alá do seu hoxe horroroso e inadecuado final.

Área na que se levantará o proxecto coñecido como Operación Chamartín | Fonte: elpais.com

Considero que as realizacións de nova planta acabadas ou moi avanzadas tiveron unha fortuna arquitectónica e urbana especialmente alta, e favoreceron así á cidade e aos seus valores urbanos e físicos. Refírome aos Teatros da Canle, realizados por Juan Navarro Baldeweg, aos 2 edificios para a UNED, realizados por José Ignacio Linazasoro, e ao Museo das Coleccións Reais, aínda en marcha, pero moi avanzado, e realizado polos arquitectos Luis Moreno Mansilla (tristemente desaparecido o ano 2012) e Emilio Tuñón.

Sobre os Teatros da Canle (edificio produto dun concurso restrinxido) caben, quizais, unhas dúbidas non de todo arquitectónicas, ou, polo menos, acerca das cales quen escribe non pode, nin quere, resolver. Isto é, se a institución ten verdadeiro sentido, se pode ser economicamente sostida pola Comunidade; ou se, mesmo, hai actividades abondo para xustificar a existencia mesma dese grande edificio. Ignoro a resposta a estes asuntos, que son de carácter político e administrativo, e sobre os que carezo de criterio. Espero e confío en que, xa que se fixo, esta promoción teña sentido, pois as dúbidas que no seu día parecía manifestar a Comunidade parecían apuntar cara a esta dirección.

Reconstrucción virtual del Teatro del Canal. (Foto: Comunidad de Madrid)

O que pode asegurarse, pola miña banda, é que dende o punto de vista urbano e arquitectónico a operación é francamente positiva. Creo que o lugar urbano quedou moi favorecido pola nova presenza, tanto dende as consideracións volumétricas e visuais, como dende o propiamente urbano. O lugar, un sitio tan central como importante, na esquina de dúas rúas anchas e boas, creo que agradece a maior vitalidade que lle dá o novo edificio de equipamento público.

Por outro lado, e como arquitectura, é unha boa contribución, quizais menos brillante dende o aspecto figurativo externo, aínda que é preciso observar que o criterio de respecto a unha posición urbana normal, de edificio medianeiro e en esquina, compatibilizada coa liberdade volumétrica, me parece especialmente logrado. Pero, figurativa e espacialmente, os interiores son máis brillantes que o exterior, e iso tanto nos vestíbulos e lugares de pasos perdidos (nos que se obtivo moi boas calidades formais con medios materiais e formais escasos, seguindo intelixentemente leccións ao xeito de Aalto, Scharoun e ata Stirling) coma nas dúas Salas principais, moi diferentes e moi logradas.

(continuará…)

Antonio González-Capitel Martínez · Doctor arquitecto · catedrático en ETSAM

Madrid · marzo 2013

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,