Kahn (unha homenaxe) | Sergio de Miguel

5 (100%) 1 vote[s]

Louis I. Kahn, ensinando do silencio a luz

O arquitecto Louis I. Kahn (1901-1974) nace en Estoniana pero é levado nos seus primeiros anos de vida aos Estados Unidos onde tras un brillante período de inquietude artística estuda arquitectura na Universidade de Pensilvania, aprendendo os preceptos do “Beux-Arts” do seu mestre Paul Cret.

Tivo non se se a mala ou a boa sorte de nacer case unha xeración despois que Le Corbusier e Mies Van der Rohe. Desde logo que non tiña nin a inventiva do primeiro nin a elegancia do segundo, pero a súa perseveranza e intuición fixeron que, dalgunha maneira, axuntase ambas as cualidades, inventiva e elegancia, como ningún outro.

Obtén o seu título de arquitecto en 1924, un ano despois de que Le Corbusier publicase o seu influente “Cara unha arquitectura”, en plena revolución moderna. Non é por entón o suficiente maduro como para ser protagonista do fértil e revolucionario período de entre guerras, polo que nos seus comezos terá ás grandes figuras como clara referencia. Os acontecementos bélicos e económicos levaranlle aos anos 50 cunha experiencia práctica vivamente marcada polos principios do estilo Internacional e o funcionalismo, facéndolle pasar practicamente inadvertido. Entre os anos 1950 e 1951, na madurez da cincuentena e ensinando arquitectura na Universidade de Yale, accede á beca da Academia de Roma e isto permítelle viaxar e coñecer o espírito arcaico de Exipto, Grecia e Roma. Unha sorprendente lucidez faille albiscar na arquitectura ancestral a referencia da súa máis que relevante futura arquitectura.

A partir de entón, coma se abrise unha deslumbradora porta ao coñecemento, non ía utilizar as fontes históricas para copialas senón como evocaciones da grandeza intemporal que na súa opinión estaba ausente na maioría dos paradigmas da arquitectura moderna. A súa procura ten como fin unha “Nova Monumentalidad”, unha calidade que tiña que ver co sentimento de eternidade, tan impregnado nel logo das súas viaxes. As súas referencias ían estar en Luxor e Karnak, en Atenas e Delfos, en Ostia e Pompeia, aínda que para Kahn, a arquitectura da Roma Imperial ía ser a máis influyente. O seu amigo e máis ferviente admirador Vincent Scully define a súa arquitectura como “a transformación das ruínas da Roma arcaica en edificios modernos”. En calquera caso, o inquedo Kahn non desdeñaba de nada, e proba diso é que lle gustase afirmar que

“a arquitectura sempre debe empezar cun ollo na mellor arquitectura do pasado”.

Unha das máis influyentes achegas de Kahn foi a súa personalísimo mensaxe de poéticas palabras que tiñan como obxecto expresar os seus máis profundas reflexións sobre a arquitectura. Na súa mente e a súa linguaxe reinaba unha dualidad case obsesiva que caracterizaba todas as súas manifestacións. Durante todo o seu último periodo afanouse en explicar a natureza do proceso creativo nun elocuente esforzo por explicarse a si mesmo e desde logo, por transmitir o que el entendía como os máis fundamentais principios da Arquitectura aos seus numerosos alumnos. Porque Kahn antes de ser considerado un dos grandes mestres do século XX foi, ante todo, un excelente e moi querido profesor das Universidades de Yale e Pensilvania. Os seus ensinos calaron fondo en toda unha xeración de discípulos, moitos deles (Venturi, Stern, Moore, Graves, Botta, Tadao Ando, etc.) foron activos protagonistas do cambio que ía sufrir a arquitectura como consecuencia da revisión do moderno.

A súa devoción, a súa especial sensibilidade, fixéronlle afirmar que

“a arquitectura, é ante todo, unha expresión das institucións do home, que se remontan a aquela orixe en que o home chegou a realizar os seus desexos ou as súas inspiracións”.

A súa obsesión polas orixes, polos comezos da arquitectura fixéronlle definir a comprensión, a inspiración previa ao acto creativo como

“o sentimento do comezar no limiar onde o silencio e a luz atópanse: o silencio co seu desexo de ser e expresar, e a luz como creadora de todas as presenzas”.

Sempre usaba enigmáticas palabras, registros expresivos que viñan significar, no fondo, unha mensaxe sinxela: A arquitectura nace dun continuo vaivén, dun percorrido continuo de ida e volta entre o mental e o físico, entre o que aínda non existe e aquilo que é. Entre o que e o como, en definitiva, entre as ideas e as cousas. A dualidad para Kahn, ese aspecto recurrente do seu pensamento e da súa obra, lonxe de perseguir unha dicotomía, unha confrontación, quere ser un equilibrio, unha balanza na que se consegue un obxectivo: o encontro, o limiar do que el concibiu como as “posibilidades”.

“A arquitectura comeza facendo unha estancia”.

A estancia, a habitación, “the room”, é para Kahn o elemento indivisible da arquitectura. E do seu particular achegamento ao que unha estancia é e pode chegar a ser xorden as súas obras. Toda a evolución formal da súa arquitectura aparece claramente dirixida por unha meditada e sorprendente concepción das estancias. Para Kahn a arquitectura ten que ver con “crear un mundo dentro dun mundo”, é dicir, a arquitectura crea a sensación dun mundo dentro dun mundo, e esa sensación dáa a estancia. A estancia non é para Kahn senón “un lugar cun carácter particular”, e ese carácter está determinado sobre todo por “a relación entre a luz e a estrutura”. A estrutura é para el a xeradora da luz, e esta relación, nuevamente dual, non deixa de ser unha recurrente disquisición entre aspectos si cabo máis profundos; entre a masa e o espazo, entre o baleiro e o cheo, entre o exterior e o interior.

As persoas que coñeceron a Kahn deixáronnos ver que tiña dúas grandes obsesións: a Historia e a estrutura. A alquimia entre ambas é fundamental, como veremos, para comprender a súa arquitectura.

Estando aínda na súa breve estancia en Roma en 1951, logo de estar tres anos ensinando en Yale, xórdelle o seu primeiro gran encargo. Unha oportunidade de ouro para empezar o seu novo camiño como arquitecto. Trala influencia dos seus compañeiros de docencia, élle confiado o traballo de realizar a nova Galería de Arte da Universidade, edificio que debía ser a ampliación do existente de corte historicista. Logo das súas viaxes el interpretaba a arquitectura tan básica e tan “sen tempo” como a que apreciara en Roma, é máis, volvía absolutamente seducido polo arquetípico orde da geometría, e esta consideración non lle abandonaría xamais.

Por aquel entón Kahn interésase polas estruturas tridimensionales. Moi probablemente influenciado pola súa relación de amizade cos enxeñeiros Buckmister Fuller e Le Ricolais. Como consecuencia, o proxecto por el ideado, que sen dúbida non renuncia de momento a abandonar o vocabulario do moderno, é dicir, aparecen plantas diáfanas, muros cortina, fachadas cegas e accesos tangenciales, con todo investiga un novo sistema estructural de forxados cunha peculiar retícula de tetraedros que albergando as instalacións dota aos espazos dunha gran continuidade. Pero é sen dúbida a escaleira triangular inscrita dentro dun cilindro de hormigón e o seu característico lucernario o elemento que permite adiviñar o seu recentemente inaugurado anhelo por concibir un novo vocabulario formal.

Unha vez terminado o edificio arrepíntese de non ser máis categórico no carácter das estancias, e de perseguir demasiada versatilidad, chega a afirmar apesadumbrado:

“Un bo edificio é aquel que o cliente non pode destruír cun mal uso dos espazos”.

En calquera caso, a experiencia sen dúbida seralle de gran axuda para abrir novos campos de investigación formal.

Un debuxo posterior é claramente expresivo de como lle gustou levar ata o final a expresividade do seu invento estructural e así conseguir un carácter máis adecuado das estancias. A retícula de tetraedros esténdese contaxiando aos soportes verticais. Anos máis tarde, no proxecto da City Tower para o centro de Filadelfia, soña cun edificio feito na súa totalidade a partir desta consideración tridimensional da orde.

Trala experiencia de Yale, o gran teórico da arquitectura Colin Rowe, gran amigo de Kahn e coñecedor das súas investigacións, faille chegar un exemplar do influyente libro de R. Wittkower “Principio arquitectónicos nos tempos do humanismo”, sinalándolle en concreto un diagrama de explicación das vilas palladianas e anotándolle:

“creo que podes descubrir actitudes coas que estás en profunda simpatía”.

No diagrama aparecen doce esquemas de once das máis representativas Vilas Palladianas, sendo o último un esquema que responde á lenda de: “Modelo xeométrico das vilas de Palladio”, un cadrado dividido en nove cadrados con dúas especializadas liñas de contrapunto tiveron que maravillar á creatividade abstracta de Kahn, contaxiada sen dúbida polo coñecemento dos criterios que Tomás de Aquino dese para determinar a beleza dun obxecto: a integridad (integritas), a perfección (perfectio), a simetría e as proporcións (proportio) e a claridade (proportio).

Ese cadrado xerador de geometría e beleza será recurrente na obra de Kahn. Chegando a afirmar en numerosas ocasións

“eu sempre empezo os proxectos por un cadrado”.

Pero non só lle cativou o esquema de Wittkower, o “sistema de habitacións” das plantas Palladianas, esa arquitectura de grosos muros onde non se distinguía a estrutura do cerramiento, íanlle a dirixir por un camiño recurrente no seu repertorio formal: a composición de estancias.

O deseño da casa Adler de 1954, comezou cun esquema claramente Palladiano. Unha planta de cadrados formando unha cruz é o xerme dun “desprazamento” cuxo resultado é unha equilibrada composición de estancias definidas polos grosos soportes das súas esquinas. A estrutura, como non pode ser doutro xeito na obra de Kahn, é a protagonista e a que proporciona o carácter das estancias.

Na casa de baños, única peza construída do proxecto global de Centro para A Comunidade Xudía de Trenton (1954-57), parte do mesmo esquema de cruz grega, pero si no seu desenvolvemento non abandona a rixidez do esquema, introduce unha novidade que lle depararía grandes posibilidades formais: a idea das columnas ocas. As cubertas do edificio apóianse nos grosos soportes das esquinas, pero esta vez albergan no seu interior as funcións secundarias, o cal permite conseguir a perseguida orde de espazos servidos fronte a espazos servidores. Un xeito de estructurar os edificios que obsesionaba a Kahn e que ía ser posta de manifesto en numerosas ocasións.

No encargo para os laboratorios de investigación médica Richards, na Universidade de Pensilvania, ía poder desenvolver os seus recentes descubrimentos formais con maior liberdade. Un programa complexo íalle a permitir distinguir enfáticamente o seu clarificador sistema de espazos servidos e servidores, as súas columnas ocas e desde logo, a perseguida composición de estancias.

Un conxunto de torres cadradas con expresivos elementos servidores nos centros dos paramentos íanlle a permitir liberar as esquinas valorando así a forza da geometría reinante. (Non se nos pode escapar a evidente influencia dalgunhas obras de Mies Van der Rohe). Unha novedosa estrutura prefabricada de hormigón pretensado de superficies inertes se yuxtapone con elegantes panos de ladrillo vermello. A colocación do vidro neste edificio responde á vontade de eliminar da arquitectura os elementos superfluos, é dicir, búscanse os ocos sen dinteles capaces de completar e enfatizar o valor da estrutura.

É sen dúbida unha interesante evolución da súa “planta de pabellones”.

Para entender cales eran as referencias que manexaba Kahn para desenvolver tan enigmática arquitectura é necesario deterse nalgúns aspectos.

Contan os seus colaboradores máis próximos que nunha das paredes principais do seu lugar de traballo Kahn colocara unha reprodución xigante do gravado de Piranesi (o Campo de Marcio) no que facía unha idealización en planta da Roma imperial. A contemplación de semellante familia de formas era sen dúbida unha paisaxe evocadora para a súa arquitectura. A yuxtaposición, a orde geométrico dos muros que encerraban as diversas estancias debían de alimentar constantemente a ferviente creatividade dun Kahn fascinado co intemporal, co descubrimento dunha nova pero eterna arquitectura.

Outra das súas máis fértiles obsesións foron as plantas dos castelos escoceses, cos seus grosos muros habitados polos elementos servidores liberando no seu interior a gran estancia principal.

Dita obsesión viña secundada pola das plantas centradas, resultado da perfección geométrica recomendada polo gran Alberti. Na que da mesma xeito, os grosos muros perimetrales permitían “encapsular” estancias secundarias e jerarquizar dun xeito máis eficaz o espazo.

A casa Esherick de 1965 é un bo exemplo do desenvolvemento da idea dos muros grosos, engordados aquí a través da incorporación de mobiliario aos muros perimetrales.

Na primeira igrexa Unitaria de Rochester (1959-67) adivíñase o grado de implicación con tales obsesións. Os esquemas previos do proxecto finalmente construído fan percibir o desenvolvemento de tales ideas dun xeito máis claro. Kahn comentara que

“debido a que un interior é diferente do exterior… chegamos ao momento onde se pode separar o muro exterior do muro interior… e crear un espazo entre ambos polo que se poida camiñar, cousa que non podería facerse si fose un muro de pedra maciza”.

O muro groso exterior é “habitado” polas estancias secundarias e a súa delimitación a través do corredor perimetral permite organizar e enfatizar a estancia principal de culto.

Kahn estaba en plena efervescencia creadora, empezaba a dominar unha linguaxe persoal geométrico que non tiña límites. O seu repertorio formal ía ampliarse da man da diagonal. Esa sutil aliada do cadrado.

Na casa Goldenberg de 1959, aparece unha nova liberdade, reláxase a planta a través da exploración das diagonales. Unha nova argucia que lle ía permitir abrir o seu campo de actuación.

Na casa Fisher de 1960, o grado de liberdade que se adiviñaba na incorporación da diagonal ía continuar a senda emprendida da composición de estancias xunto coa predilección polo cadrado. Dous cadrados iguais conectados pola esquina dun deles completan un conxunto sorprendente no seu simplicidad e desde logo na súa eficiencia. Canto con tan pouco. Son os inicios do Kahniano mundo da “arquitectura da conexión”.

No proxecto para a residencia Erdman da Universidade de Pensilvania (1960-65), empeza a combinar con maestría os seus achados formais. Se batalla nuevamente cos dous obxectivos primordiales da súa arquitectura: unha estrutura claramente expresada, xeradora do carácter, e a orde geométrico. A arquitectura dos pabellones conectados atópase aquí cos desenvolvementos da planta centrada, os muros grosos habitados e a incorporación da diagonal como método de conexión. Tres concatenados diamantes, cada un deles cunha estancia principal no centro e rodeadas dos dormitorios ían formar a “casa xigante” que Kahn imaxinara para a residencia. Para el era necesario evocar “a presenza dunha casa” e xa que logo diferenciar claramente as zonas públicas (salón, comedor e vestíbulo) das estancias privadas de durmir.

A diagonalidad na conexión íalle a permitir que cada cadrado resolvese a súa conexión coa súa propia esquina, sen elementos intermedios. Tiña como unha das súas máis ventajosas tácticas o evitar as esquinas, sabía que sempre eran un problema a resolver que podía enturbiar a claridade buscada. E que mellor xeito de evitar un problema que non telo.

A arquitectura da conexión chegou á súa cénit co proxecto do convento das Dominicas de Filadelfia (1965-68). Tendo a estancia como a indivisible unidade do deseño arquitectónico recortáronse as pezas dun debuxo previo e dispuxéronse coma se dun collage tratásese. Kahn afirmaba:

“Creo que os arquitectos deberían ser compositores non diseñadores, compositores de elementos, entendendo como elementos as cousas con entidade propia”.

Pero as súas investigacións formais non acababan nas consideracións en planta. Unha das achegas máis novedosas do vocabulario arquitectónico de kahn foron as fiestras en forma de “buraco de chave” (“keyhole”). Kahn experimenta coa forma das aberturas en resposta á luz. Interésalle construír sen dinteles, sen cercos de carpinterias si é posible. Idea este tipo de ocos polo seu especial gradación da luz.

No edificio para o xornal “Tribune Review” en Pensilvania (1958-61), ensaia unha estrutura sinxela onde as estancias vense caracterizadas por este tipo de aperturas “esenciais”.

É no proxecto para o consulado de Estados Unidos en Luanda, Angola (1959-69), onde este mecanismo empézase a considerar como “toldo vertical”, que consegue deixar aire entre os muros interiores e os exteriores, dentro de toda unha familia de mecanismos de protección fronte ao clima tropical. Pero é sen dúbida a súa predilección pola beleza das ruínas, pola ausencia de cercos, pola formación de enigmáticos ocos sen nada detrás, o que lle move principalmente.

No proxecto para a casa Fleisher de 1959 investígase dun xeito máis intenso este mecanismo formal.

Sergio de Miguel, arquitecto
Madrid, marzo 2010

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: faro, Sergio de Miguel

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,