Do horizonte (e a súa disolución) | Pedro Hernández

O presente texto é, primeiro de nada, unha simple e pequena reflexión sobre a exposición ‘Relatos dunha negociación que recolle a obra pictórica do artista Francis Alÿs e desenvolveuse -ata o domingo 16 de agosto- no Museo Tamaio de Cidade de México.

Vaian por diante algunhas advertencias. Aínda que admiro enormemente a obra do artista (belga)mexicano, o meu coñecemento sobre o seu traballo resúmese aos clásicos clichés: “estudou arquitectura”, “?chegou a México no 86 tras o terremoto”, “traballaba percorrendo o centro da cidade”, “fai camiñadas no espazo público?, etc, etc. Unha visión -explicada aquí de forma conscientemente reducida- que quere deixar a entrever que isto non é senón unha lectura acoutada e parcial da experiencia persoal que produciu a visita á exposición e que non quere entrar dentro dun debate maior -nin teórico nin artístico- do seu traballo.

Advirto aquí porque, tras a visita, recibín e atopei diversos comentarios que tentan inserir esta mostra dentro do corpo de obra de Alÿs, apuntando cousas que me interesan tan pouco como que “leste? Alÿs perdeu o seu “frescura” e agora é máis “un artista de taller”, apuntando que a exposición aínda que “moi boa” é para “xente que non sabe de arte”. Como eu insírome nese grup(úscul)ou de xente considero que, no persoal, pouco impórtame establecer que práctica é mellor -se a de hai uns anos ou esta máis actual. Confío en cada quen para sacar as súas propias conclusións.

O meu interese aquí é máis reducido: centrarme na visión dun concepto que parecía asomarse de forma continua ao longo da mostra: o horizonte. Que técnica é usada e cuan efectiva -ou efectista- pode chegar a ser para abordalo, pouco impórtame.

Vista satelite del Estrecho de Gibraltar | Fuente IMEDEA
Vista satelite do Estreito de Xibraltar | Fonte IMEDEA

Mirar a outro (lado).

“Os mapas demostran o teatro das operacións para controlalo”.

Alejandro Hernández Gálvez

Ao entrar na sala que abre a exposición no Museo Tamayo, o primeiro que un se atopa nunha mesa cun enorme mapa do Estreito de Xibraltar -formado en realidade por catro planos pegados- realizado por un instituto cartográfico (non lembro ben se era o do Estado español), é dicir, un mapa de carácter oficial. Nel, as liñas, ben demarcadas, ilustran con máxima precisión os límites entre terra, mar, estados e continentes; e debuxan con claridade as fronteiras e as áreas de influencia marítima.

Un mapa como o que se presenta é un exercicio clásico de claridade, de certidumbre e de precisión. O que se marca sobre el é unha representación intencionadamente obxectiva e científica nun exercicio de abstracción que constrúe unha visión -vertical e ortogonal- imposible de percibir en realidade polo ollo humano, pero que aprendemos a ler case de forma natural.

Exposición ‘Relatos de una-negociación’ | Autor Pedro Hernández
Exposición ‘Relatos dunha-negociación’ | Autor Pedro Hernández

Se podemos pensar que natureza deste tipo de mapas non é só infomacional, senón tamén estratéxica e militar, na medida que nos permite reducir a complexidade o mundo, establecer diferenzas e lanzar formas de operación sobre o territorio, entón podemos imaxinar a Alÿs -no seu taller, por que non- marcando a súa estratexia -ou era estrataxema?- de acción. Sobre o plano, o artista coloca, xusto sobre o estreito, dous tenedores que se entrecruzan e mantéñense elevados nun precario equilibrio creando un punto de contacto entre ambos os territorios. Ou o que é o mesmo, unha ponte entre ambos os territorios. Os tenedores -algo, doutra banda, bastante común nas nosas casas- parece que son só un elemento que axuda a ilustrar a operación.

Exposición ‘Relatos de una-negociación’ | Autor Pedro Hernández
Exposición ‘Relatos dunha-negociación’ | Autor Pedro Hernández

Xunto ao mapa o artista colocou dúas pantallas. Cada unha contén un vídeo con estruturas similares. Un tomado desde Europa mirando a África e outro tomado desde África mirando a Europa. Formalmente parecidos, a moitos nos custaría saber desde onde está tomado cada vídeo se non fóra polas persoas que aparecen nel. As súas vestimentas delátannos diferenzas e podemos entón establecer que territorio está ao norte e cal ao sur.

Cun xesto simple, Alÿs crea un espello onde reflectirse -polo menos eu que son español e mediterráneo-. Os vídeos permiten dar conta da escasa distancia que separa ambos os mundos. E digo mundos porque o estreito é, sen dúbida, un deses lugares onde as diferenzas extrémanse. Alí sepáranse dous continentes, dúas relixións, dúas economías e dúas cosmovisións. Para Europa -por que non dicilo- o que vive alén é alguén estraño, que ou quere “invadir” e eliminar aquilo que é. Desde África, algúns ven certo final da viaxe, certa esperanza que lles permita deixar de vagar. O estreito, co seu vibrante mar, é a última fronteira e a última esperanza de mesturarse ou permanecer separados. O horizonte da diferenza.

O que (non) se alcanza a ver

Unha anécdota. Un bo amigo ten todo un traballo artístico desenvolvido sobre o concepto mesmo de horizonte. El, galego, fala constantemente sobre como o seu territorio -principalmente montañoso- carece de horizonte salvo no mar. O océano é o único punto desde onde poder trazar coa mirada unha liña recta.

Pero Galicia (e Portugal), que para os romanos era o fin do mundo coñecido -Finisterrae- enfróntase sempre á incerteza sobre que haberá máis aló. A mitoloxía, consciente da inmensidade do mar naqueles territorios, imaxinou un lugar poboado de monstruosas criaturas que só abocaban a unha xigantesca fervenza que nos faría caer nun absoluto baleiro. Esas historias forxaron o carácter daquel lugar e deron ao linguaxe palabras tan marabillosas como saudade ou morriña.

Por contra, os que nacemos no Mediterráneo temos unha relación coa auga máis ben distinta. Primeiro atopámonos cun mar tranquilo, suave e ata tépedo que forxou un intercambio continuo entre África, Europa e o Medio Oriente. A diferenza do noroeste, os mediterráneos sabemos que, aínda que non o vexamos, sempre hai un territorio -xa explorado?- detrás do horizonte ao que chegar.

La frontera entre Europa y África. El exceso de luz es una consecuencia natural, permite ver con extremo detalle y nitidez quién se atreve a cruzarla.
A fronteira entre Europa e África. O exceso de luz é unha consecuencia natural, permite ver con extremo detalle e nitidez quen se atreve a cruzala | Fonte: blogdebanderas.com

Con todo, aquel territorio aberto e mesturado terminou por extremar as súas diferenzas: arriba-abaixo, norte-sur, nós-eles, colonizadores-colonizados, que levou, xa na contemporaneidad a crear valos como as de Ceuta e Melilla ou os distintos sistemas de seguridade, con cámaras infravermellas e demais sistemas de monitoreo que os acompañan. Un sistema de vixilancia que quere evitar o cruzamento do non desexado.

Vista aérea (ou de non chegar nunca)

As imaxes das dúas pantallas e o mapa -vista frontal e vista ortogonal respectivamente- acompáñanse dunha conxunto de cadros que seguen a mesma temática. Neles o punto de vista elixido é, con todo, diferente. A oÿs utiliza en case todos a vista aérea, onde a auga ocupa case a totalidade do cadro, relegando as figuras humanas a ocupar tan só unha pequena parte do espazo pictórico, reforzando a innecesidad do mar fronte á vista do horizonte destino. As imaxes lembran ás fotos aéreas que aparecen comunmente na prensa. Coa ausencia de terra, o mar faise máis inconmensurable e lémbranos, de novo, o perigo que supón cruzalo e o esforzo que supón a distancia bañada de azul que (nos) separa. Ao tempo, algúns cadros crúzanse con enormes figuras mitológicas que cargan nos seus brazos ou sobre as súas cabezas as balsas cargadas de migrantes. Será unha especie de protector?

Perder o horizonte / Morir Afogado

No texto Imaxina que caes, Fito Steyerl fai un pequeno repaso do horizonte. Para iso fálanos primeiro do desenvolvemento da perspectiva lineal. A idea é simple, esta forma de mirar alude a un individuo que mira e a un algo que se observa: unha paisaxe, unha cidade ou unha arquitectura que pode ser reducida a condicións xeométricas. A perspectiva lineal é unha mirada ocularcentrista, unha forma de dominio.

Hoxe, con todo, advirte Steyerl, a perspectiva lineal xa non é a nosa forma de visión. No mundo sobreinformado perdemos o horizonte, desaparecido tras a bruma dun exceso que cobre os nosos ollos. Perdido o horizonte perdemos orientación e puntos de referencia e estamos obrigados a vagar fronte á incerteza.

A oÿs mergúllanos entón neste debate. Nun vídeo a dúas pantallas -de novo a condición do espello- o artista coloca unha fila de nenos que portan nas súas mans unhas sandalias convertidas en barcos de xoguete. Entre risas e empuxóns a fila avanza cara ao mar que pasa da tranquila beira a algo máis axitado avanzado uns metros. Nese momento, a cámara, que trazaba unha liña nítida entre ceo e mar, empeza a ser afectada pola ondada, afógase, perde contacto coas risas dos nenos, e o son vólvese inquietante. De cando en vez vemos unha figura que podería ser un neno. A fila que antes era clara, agora parece divida e desfeita pola acción do mar, que se traga todo ao seu paso, ata o horizonte.

Diluir as figuras

En Tornado -serie de vídeos realizados pola oÿs durante unha década- a poesía do asunto desbórdase da pantalla. Nunha sala escura, fronte a unha enorme pantalla, somos testemuñas -desde a propia mirada do artista- do nacemento e formación dun tornado. Primeiro levantando algo de po e logo convertido nunha mancha marrón -en México dirían café- que avanza e absorbe sen dilixencia todo o que se atopa. O estraño aquí e que Alÿs tivo o acerto de destacar é como cando a nube de po engole o que se cruza no seu camiño, como un arbol, por exemplo, acaba por diluír a súa figura ata convertelo nunha mancha sen forma. Como nos cadros de temática mariña de William Turner, onde as figuras pérdense e mesturan nas ondas dun mar revolto e furioso, aquí, as árbores, ao mesturarse coa area suspendida no aire, perden o seu contorno e acaban convertidos nunha imaxe borrosa de cor marrón escura.

De novo Alÿs expón á mirada a un xogo de disolución. Somos incapaces de determinar unha liña que clarifique as figuras. Todo é emborronamiento e incerteza.

Corpos inmolados

Parece entón natural que o seguinte paso sexa recortar a distancia que nos separa desas paisaxes. É entón cando Alÿs decide maltratar o seu corpo lanzándose e inmolándose contra esa forza da natureza. Desde fóra podemos ver ao artista como unha figura que pasa a ser un manchón, un emborronamiento do que algunha vez puido ser unha persoa. Desde dentro -lembremos que os vídeos están tomados desde o punto de vista do propio Alÿs- encerrámonos nun mundo ruidoso, que golpea a cámara-ollo e notamos, nos quejidos do artista, que fai dano. Pero, para que? Cal é a utilidade de lanzarse contra iso? Por que alguén se quixese expoñer a iso?

O xesto é puramente poético e toca reivindicalo como tal. En si mesmo, encerra as mesmas cuestións que a daqueles que se lanzan ao mar buscando chegar alén -como fai os nenos no vídeo do estreito- para atopar un mundo mellor: Merece a pena mesturase cun medio que che vai a facer dano só por iso? Só hai unha resposta: si. Se non, ninguén o faría.

Certo é que hai unha diferenza entre as augas que separan África e Europa dos campos de Milpa Alta. Certo é, tamén, que uns aparecen obrigados por un mundo (o do capital) que os trata ?a pesar da dureza da palabra? como un recurso prescindible. Se non son eles, outros chegasen, outros ocupasen o seu lugar. Por iso en Europa choramos a traxedia do Costa Concordia ou do Titanic, demandamos un mellor control das viaxes e queremos xustiza cega para encerrar aos responsables, e por iso, ao escoitar a morte de 1,000 migrantes, só esbozamos un “que pena de mundo” e seguimos tomando o noso café.

Non se trata de esquecer esa diferenza, nin de situar a acción da Alÿs -enmarcada no contexto artístico do museo- da difícil e estraña realidade que marca o mundo dos fluxos de capital (humano). Pero quizais, ao compartir o mesmo espazo de exposición, crese un diálogo que nos poñan nunha situación incómoda aínda que só sexa por un momento.

Haberá quen pense “E que cambia?” Os espectadores -consumistas por excelencia- seguirán coas súas vidas, esquecerán o que viron e volverán aos seus problemas. Ninguén esbozará un mea culpa ou se fará activista por ver a exposición.

É bastante probable.

A arte foi neutralizado fai xa moito tempo polo mercado. É posible que non sirva de nada facelo. Pero hai que facelo. Pero penso aquí en Harun Farocki e o seu lume inextingible. Se a queimadura de cigarro autoinflingida que se realizaba o creador alemán causábanos dor -benvida empatía- que nos causará a imaxe dos queimados pola guerra de Vietnam? Unha imaxe tan violenta será demasiado para o espectador que atafegado, apuntaba Farocki, apartará a mirada ante os efectos do Napalm.

O xesto de Farocki poderalle, con todo, facer consciente deses problemas a través dunha comparativa. Un xesto poético, se queremos chamalo así, que nos saque do noso propio ensimismamiento.

Sempre haberá perigos, pero hai que seguir lanzándose contra o tornado -metáfora deste mundo capital- que o devora todo e expoñernos a toda a súa crueldade e incerteza visual.

Pedro Hernández · arquitecto
Ciudad de México. setembro 2015

Soy arquitecto por la Universidad de Alicante, pero mi interés sobre esta disciplina se encuentra alejado de su papel tradicional de diseño de espacios. Más bien, me interesa entender cómo las representaciones de la arquitectura, el paisaje, el diseño o el territorio construyen y materializan determinados discursos ideológicos, imponiendo posturas, subjetividades y formas de acción sobre los cuerpos que la habitan.

En mi trabajo edito estos discursos –sus imágenes, sus historias o sus restos materiales– y reelaboro comentarios críticos que ponen en evidencia sus controversias y contradicciones, formalizándolos en diversos formatos como textos, fotografías, vídeos, objetos o instalaciones, muchas veces entrecruzados entre sí.

He publicado artículos y ensayos en diversos medios de Estados Unidos, Italia, Croacia, España, Chile y México. Desde enero de 2013-2018 residí en la Ciudad de México donde trabajaba como coordinador de contenidos en Arquine. Actualmente resido en Madrid.

follow me

Arquivado en: artigos, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , ,