Carlos Arniches e o exilio interior | Alberto Ruiz

5 (100%) 1 vote

O museo ICO de Madrid pechou hai uns días unha magnífica exposición que, durante unhas semanas, permitiu achegar ao público as figuras de Carlos Arniches and Martín Domínguez, dous arquitectos que definían a súa propia obra non como racionalista, senón como razoable.1

Encuesta sobre la nueva Arquitectura. La Gaceta Literaria. 15 abril 1928 | Fuente: Hemeroteca de la Biblioteca Nacional de España.
Enquisa sobre a nova Arquitectura. A Gaceta Literaria. 15 abril 1928 | Fonte: Hemeroteca da Biblioteca Nacional de España.

Os arquitectos razoables non parecían ter demasiada cabida na España posterior á Guerra Civil, polo que gran parte da exposición, o catálogo e unha entrañable mesa redonda que tivo lugar na Residencia de Estudantes no mes de outubro viraba en torno ao traballo de Martín Domínguez nos seus exilios cubano e estadounidense.

É sabido que a traxectoria dunha das parellas de arquitectos máis brillantes da nosa historia contemporánea viuse interrompida por mor da identificación política de ambos. Domínguez houbo de optar polo exilio exterior, Arniches polo interior.

O Réxime nado da Guerra Civil non tardou en adoptar represalias contra os que consideraba inimigos aos que a alambicada prosa do primeiro franquismo etiquetaba como ‘desafectos’. Determinados grupos sufriron estas represalias de forma particularmente violenta. Entre un 25% e un 30% do corpo de docentes foi ‘depurado’, e estableceuse un férreo control sobre o material escolar. Á fin e ao cabo, o Réxime non necesitaba tanto mestres como instrumentos de adoctrinamiento.

No campo da arquitectura, o proceso de depuración tivo unhas características moi diferentes. A Xunta Superior de Depuración tramitou 1088 expedientes, dos que se derivaron 179 propostas de sanción. Tras unha revisión destes casos, a Orde Ministerial do 9 de xullo de 1942, que daba oficialidade ás sancións, reducía a lista a 79 nomes,2 aos que aplicaba penas que ían da “inhabilitación perpetua para o exercicio público e privado da profesión” —a maior pena prevista, reservada a Luis LacasaManuel Sánchez Arcas e Bernardo Giner de los Ríos— ata a “contribución de terceiro grao no exercicio privado da profesión” —a máis leve, que recaeu en Carlos Arniches e Alejandro Ferrant Vázquez.

Con diversos graos de castigo atopamos, por citar aos máis coñecidos, a Amós SalvadorJosé Luis Sert, Xosé Puig e Cadafalch, Martín Domínguez, Rafael BergamínMatilde UcelayIgnacio de CárdenasVicente EcedSecundino Zuazo, Fernando Chueca e Fernando García Mercadal. Sería un erro valorar de maneira uniforme os casos de todos estes arquitectos, que conforman un grupo dispar en canto ás súas ideas e a súa práctica profesional. Bergamín, Lacasa e Sert, como o propio Martín Domínguez, proseguiron o seu traballo no exilio.

Noutros casos, a relativa moderación dos castigos permitiu a súa reintegración progresiva na vida laboral —casos de Ignacio de Cárdenas, Zuazo ou Carlos Arniches— ou mesmo a súa incorporación posterior a organismos do Réxime, como sucedeu co nomeamento de García Mercadal como arquitecto do Instituto Nacional de Previsión, en 1946.

Os arquitectos que optaron por permanecer en España tiveron que enfrontarse a un proceso de readaptación que debeu ser, polo menos, tan duro como o dos seus compañeiros exiliados. A obra de Carlos Arniches é un claro exemplo desta obrigada adhesión ao novo estilo ‘español’.

Interior y detalle constructivo del Café Granja el Henar | Fuente: “Notas sobre el decorado de la Granja El Henar y bar del Palace Hotel”, Arquitectura, nº 82, (1926).
Interior e detalle construtivo do Café Granja el Henar | Fonte: “Notas sobre o decorado da Granxa El Henar e bar do Palace Hotel”, Arquitectura, nº 82, (1926).

Resulta complicado atopar ao decidido e elegante arquitecto da Granxa O Henar ou a Residencia de Señoritas da rúa Fortuny en proxectos conservadores, pesados e pouco convencidos como a residencia O Pinarillo, nel Escorial, desenvolvida nos anos inmediatamente posteriores á Guerra sobre un proxecto orixinal de Pedro Muguruza. A brillantez de Carlos Arniches sae a relucir, con todo, nos seus traballos para o Instituto Nacional de Colonización. A parella xa experimentara coa incorporación sutil do vernáculo nos seus proxectos de mocidade, mesmo en pezas tan relacionadas coa modernidade como o hipódromo da Zarzuela.

Resulta complicado encontrar al decidido y elegante arquitecto de la Granja El Henar o la Residencia de Señoritas de la calle Fortuny en proyectos conservadores, pesados y poco convencidos como la residencia El Pinarillo, en El Escorial, desarrollada en los años inmediatamente posteriores a la Guerra sobre un proyecto original de Pedro Muguruza. La brillantez de Carlos Arniches sale a relucir, sin embargo, en sus trabajos para el Instituto Nacional de Colonización. La pareja ya había experimentado con la incorporación sutil de lo vernáculo en sus proyectos de juventud, incluso en piezas tan relacionadas con la modernidad como el hipódromo de la Zarzuela.

A aquela ‘ razonabilidad’ que xa defendían en 1928 houbo de botar man Carlos Arniches cando, máis a miúdo do desexable, as directrices das autoridades pretendían converter o tradicional en folclórico e resumían a arquitectura española nese pastiche historicista que definía desta forma o entón director xeneral de Arquitectura, Francisco Prieto-Moreno:

A tradición arquitectónica madrileña fúndase nas realizacións dos séculos XVI e XVII, nas que destacan como fitos fundamentais o Mosteiro del Escorial, o desaparecido Palacio do Bo Retiro, o Palacio Real e o Museo do Prado. O difícil labor dos arquitectos contemporáneos ha de ser manter e continuar esta tradición sen deixar de comprender e asimilar en todo o seu verdadeiro valor o conxunto de posibilidades técnicas e necesidades sociais que ofrece a vida moderna..3

Algallarín, plano de conjunto (primera propuesta). Carlos Arniches, 1953r | Fuente: Arniches y Domínguez: Museo ICO, del 4 de octubre de 2017 al 21 de enero de 2018. Catálogo de la Exposición (2017). Madrid: Fundación ICO.
Algallarín, plano de conxunto (primeira proposta). Carlos Arniches, 1953r | Fonte: Arniches e Domínguez: Museo ICO, do 4 de outubro de 2017 o 21 de xaneiro de 2018. Catálogo da Exposición (2017). Madrid: Fundación ICO.

Os poboados de Algallarín e Gévora son unha delicada mostra, adaptada ás circunstancias, do que a arquitectura española houbese podido alcanzar de non ser pola Guerra Civil. Un exemplo da calidade dos arquitectos do ‘exilio interior’, profesionais que serviron de ponte e exemplo á xeración dos FisacCabreroSota e Oíza. Quizá os seus anhelos de modernidade víronse sepultos baixo o peso da depuración pero é necesario recoñecer o seu mérito ao seguir desenvolvendo obras de gran calidade nas máis difíciles circunstancias sociais e económicas.

Fernando Chueca relataba unha anécdota sobre Carlos Arniches:

«Unha vez iamos andando, creo que por El Escorial e parouse compracido ante unha sinxela fachada. “Viches que ben fai? –dixo-. Non parece de arquitecto».

Para Arniches, el valor de una obra anónima, sin imposturas ni prejuicios, sin protagonismos ni rasgos de autor, residía precisamente en su cualidad de auténtica tradición, en su austeridad y sencillez. En su condición de arquitectura razonable, al fin y al cabo.

Gévora, plano de conjunto. Carlos Arniches, 1954 | Fuente: Arniches y Domínguez: Museo ICO, del 4 de octubre de 2017 al 21 de enero de 2018. Catálogo de la Exposición (2017). Madrid: Fundación ICO.
Gévora, plano de conxunto. Carlos Arniches, 1954 | Fonte: Arniches e Domínguez: Museo ICO, do 4 de outubro de 2017 o 21 de xaneiro de 2018. Catálogo da Exposición (2017). Madrid: Fundación ICO.

Alberto Ruiz. Arquitecto, docente e investigador.
Madrid. Abril 2017.

Notas:

1Enquisa sobre a nova Arquitectura. La Gaceta Literaria. 15 abril 1928.

2. Para un estudo pormenorizado deste proceso de depuración, consultar Suau Mayol, Tomàs. «A depuración franquista dos Colexios de Arquitectos, 1939-1942.» Actas do II Encontro de Xóvenes Investigadores en Historia Contemporánea. Granada: Editorial Universidade de Granada, 2010.

3La Vanguardia. “O Gran Madrid proxectado”. 11 de setembro de 1946, páxina. 1

Arquivado en: artigos, Raquel Martínez - Alberto Ruiz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,