Automoribundia | Borja López Cotelo

Podemos mirar á Morte de face; pero sabendo, como algúns de nós saben hoxe, o que é a vida humana, ¿quen podería sen tremer mirar de fronte a hora do seu nacemento?

Thomas de Quincey

Primeiro tempo. A festa que cheiraba a napalm.

Alí estaba o meu pai, mirándome con aprobación. O seu único fillo decidira estudar arquitectura e iso tranquilizáballe. Acabáronse para min esas tardes nas que dilataba as horas entre libros, revistas e tebeos. Por fin decidira aplicar o sentido común e escoitar os seus consellos. Era un bo estudante e, como tal, debía escoller unha carreira que me ofrecese un futuro: sería arquitecto.

Recordo o meu primeiro día na facultade. Vin ese edificio, esa masa ingente de hormigón gris como aquela mañá de outubro, e pensei que ninguén podía ser feliz alí. Pero pronto descubrín que me equivocaba; chegara xusto a tempo para unirme á festa que estaban celebrando. Era 1998 e ninguén se preguntaba canto podía durar a juerga. Talvez fose a actitude correcta porque, en realidade, as festas sempre acaban antes de que un déase conta, ou antes polo menos de que o acepte. Por iso son festas.

Formarse como arquitecto no medio dese paroxismo hedonista deixa secuelas. Nos primeiros anos do novo século, nada era comparable a estudar arquitectura en España, o país do milagre económico. Os oligarcas fotografábanse cos seus arquitectos, que viaxaban en avións privados para desprazarse á outra punta do mundo ao día seguinte. Rem facía soar a flauta e os prohombres seguíanlle sen cuestionarse sequera onde estaban sendo conducidos. Non era moi diferente a vida de Zaha, a de Jacques e Pierre, a de Rafa, a de Juan ou a daqueles mozos holandeses. Todos queriamos ser como eles, aínda que nos fodía recoñecelo. O arquitecto estrela era un chamán nos últimos estertores do neoliberalismo feroz; era o Heisenberg capaz de cociñar ese excelso cristal azul que todos, políticos e cidadáns, cobizaban.

El laboratorio móvil de Heisenberg. Breaking Bad (V.Gilligan, 2008)
O laboratorio móvil de Heisenberg. Breaking Bad (V.Gilligan, 2008)

A figura do arquitecto agrandábase. Á fin e ao cabo, ¿quen podía prescindir desas pezas de autor? Bilbao non podía, Valencia non podía. Madrid, por suposto, non podía; nin Barcelona, Londres ou Berlín. Nin sequera Nova York. Como ben de consumo, a arquitectura caeu na trampa de exaltar a mocidade como valor absoluto para explotar un mercado virxe. Boten unha ollada ás publicacións da época: Sangre fresca, Próxima generación, La arquitectura que viene. Pasajes, Arquitectura Viva, El Croquis. Poucos pensaron entón que talvez isto ía demasiado rápido, que algúns licores esixen unha tediosa destilación. O arquitecto, convertido en estrela do rock, soñaba con destronar a Jagger. Podía camiñar polas rúas como Alex e os seus drugos, como esos Reservoir Dogs que, impecablemente trajeados, discuten banalidades á hora do almorzo porque saben que todo está baixo control. Pero alguén debeu haber avisado: sempre pode fallar algo.

O arquitecto estrela pactara con Mefistófeles para conquistar a Gretchen. Era evidente, xa que logo, que chegaría ese día en que a súa alma habería de render contas1. Pero é difícil pararse a pensar no medio dunha tempestade ou dunha gran batalla. A razón se nubla, a mente embotada só pensa en ir un paso máis aló. Os arquitectos parecían adorar o cheiro do napalm polla mañana, e os outeiros arrasados parecían desprender un inefable aroma a vitoria. Pero, como Kilgore había predicho, un día esa guerra acabou. As cousas cambiaron e os próceres da arquitectura tiveron que cambiar o seu discurso. Ante o manifesto colapso dun sistema económico que prometera un crecemento exponencial e infinito, os políticos -ata entón principais inversores, socios e amigos dos arquitectos estrela- renegaron deles. Era necesario fuxir da ostentación, o mundo debía ser austero e sostenible. Vestir de Armani resultaba obsceno.

Foi entón cando acabei a carreira. Converteume en arquitecto, pero a vida non cambiara moito. Certo é que miraba de xeito distinto os edificios que me rodeaban, outrora simplemente un mudo decorado que acompañaba os meus pasos, e que abandonara os meus debuxos de persoas para realizar apuntes a man alzada de casas, vilas ou cidades. Con todo, nada parecía sinalarme como un elixido, como o home destinado a alterar o devir da metrópolis contemporánea. Nada en min recordaba á vida deses demiurgos de Entreguerras que me ensinaran a idolatrar. Fun, por así dicilo, eyectado a un mundo estraño que nada tiña que ver co escenario que me pintaron na facultade. Estaba, ademais, confuso ante a mutación de pel que experimentara o discurso daquelas figuras que cinco anos antes sinalaban o camiño con xesto firme. Xa non partira de rookies no all star, os arquitectos novos xa non eramos máis populares que os vocais de grupos alternativos. Houbo tempo para a ira; recordei o memorable delirio de Aguirre na boca de Kinski e prometín ser, como el, a cólera de Deus. Pensei en marcharme, en dar a razón ao gran Castelao cando aseguraba que o galego non protesta, emigra. Logo tranquiliceime e pensei que faltaba moito por facer, que debía existir algunha alternativa. Sempre me gustou camiñar cara a casa só e a paso lento logo da festa, porque de noite o recordo disfraza de gesta a anécdota.

Segundo tempo. Dies irae

Moitos choraron. Ao pé dunha árbore, recordaron tempos pasados de vitorias aplastantes, de capitais conquistadas e vastos imperios. Non foi o meu caso. É absurdo chorar por paraísos que nunca foron meus2. Non espero ser sinalado como un dos xustos no Dies Irae, nese postrero Día da Ira. Pero tampouco acepto as peroratas de quen lamentan que alguén apague a música cando eles estaban a piques de conseguilo, de levarse á máis guapa; porque eu nin sequera cheguei a tempo de entrar na festa.

El paraíso perdido. La expulsión del paraíso, W. Blake, 1807
O paraíso perdido. A expulsión do paraíso, W. Blake, 1807

Pero, unha vez máis, o vento cambiou e os arquitectos falan agora cunha soa voz. Como na historia de tantas nacións, foi necesario atopar un inimigo que servise de argamasa e resultase, ao mesmo tempo, sustrato fértil para un credo común. Ese inimigo foi unha nova lei que altera os límites das nosas competencias. Agora estamos unidos: todos a un tempo, aqueles que defenderon durante anos os valores inherentes a esta disciplina e os serviles que medraron grazas á connivencia de políticos prevaricadores. Resulta paradoxal, e talvez artificial, buscar un discurso homoxéneo e defender a boa praxe á vista das cicatrices que os anos de festa deixaron na nosa paisaxe. Doutra banda, pregúntome si a loita (necesaria, sen dúbida) contra este novo marco legal non esconde baixo a súa alfombra unha realidade máis complexa e dolorosa; pregúntome si non é un problema maior a reforma do sistema universitario, ou o feito de que o número de arquitectos titulados anualmente sexa sensiblemente maior que o demandado pola sociedade neste momento; pregúntome si non será leste o tiro de graza a unha universidade pública moribunda, infectada de nepotismo, abandonada aos intereses dos seus caciques e incapaz de competir en productividade, lastrada pola cuestionable efectividade do seu sistema de becas. Reconfórtame, non obstante, ver como os colexios se enrolan nesta a cruzada, xa que nos anos de opulencia renunciaron a fixar unhas condicións óptimas para os contratos profesionais de recéns titulados (¿nunca se preguntaron por que esa abismal diferenza entre o número de arquitectos licenciados e o de colexiados?) e -nalgúns casos- ampararon concursos que vulneraban a máis elemental integridade desta profesión.

O domingo pasado, un día de sol, fun comer co meu pai. Facía tempo que non nos viamos. Falamos de como fora o acto de lectura da miña tese, ao que el preferiu non asistir. Preguntoume polo meu traballo, polas miñas expectativas para o futuro inmediato; preguntoume que pensaba facer agora que, por primeira vez en tres décadas, non tiña posibilidade de continuar a miña formación académica. Mireino e, tras un silencio estraño, dei un grolo longo á miña cervexa. Observoume serio durante un momento, deume a enhoraboa polo doctorado e, antes de cambiar de tema, díxome que tiña un agasallo para min. Era un tebeo3.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto
A Coruña. Xullo 2013

Notas:

1 As veces penso que, no sucesivo, a lectura da primeira parte do Fausto de Goethe debería ser lectura obrigada nas escolas de arquitectura.

2 A idea do paraíso perdido sempre me atraeu. Non só o máis soado entre todos, o de Milton, senón tamén outros máis ordinarios como o que canta Ferreiro. Por iso fascíname a figura dun Cortés humano e derrotado, chorando polo seu terrenal paraíso perdido ás portas de Tenochtitlan na Noite Triste.

3 Era, en concreto, Os anos Sputnik, de Baru. Unha lectura recomendable para quen pensan que calquera tempo pasado foi mellor.

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: Borja López Cotelo, el primo Ramón, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , ,