IniciobalizaJosé María Echarte Ramos · arquitectura y crítica | N+1José María Echarte...

[:es]José María Echarte Ramos · arquitectura y crítica | N+1[:en]José María Echarte Ramos · Architecture and critique | N+1[:gl]José María Echarte Ramos · arquitectura e crítica | N+1[:]

[:es]

José María Echarte Ramos · arquitectura y crítica | N+1

Hasta la fecha hemos recorrido de la mano de diversos arquitectos, algunas de las más diversas y variadas actividades que desempeñan, bien de forma complementaria a la actividad más tradición del arquitecto o bien como actividad principal.

Hoy nos adentramos en el amplio mundo de la “crítica”, y que mejor manera de hacerlo que de la mano de José María Echarte, uno de los editores junto a María Granados y Juan Pablo Yakubiuk, de N+1. Un blog de arquitectura y crítica cuyos autores definen como:

“un lugar, a veces divertido pero siempre serio, donde puede leerse lo que nadie contaría en un Colegio de Arquitectos.”

Podríamos presentar a José María de una forma formal, pero en esta ocasión y atendiendo al estilo que emplea en su blog, lo más apropiado es utilizar una descripción suya

“yo me dedico… en fin, la verdad, me dediqué a muchas cosas a largo de los años; algunas son más de los Lannister (Sí, trabajé con ingenieros en obras de carreteras, trasvases etc… fui arquitecto municipal) y algunas más de los Stark (Concursos, investigación, docencia) aunque creo que nunca fui de la Guardia de la Noche (Becario sufriente)”.

Sin más dilación os dejamos con la entrevista que nos concedió José María, esperamos que la disfruten, tanto como nosotros.

José María Echarte
José María Echarte
Explícanos, ¿cómo y por qué surge “N+1”?

N+1 lo inicia María Granados en 2004 cuando estaba con el fin de carrera. En parte de forma natural, los blogs estaban pegando fuerte entonces, en parte como vía de escape de esa situación un poco rara que es el PFC y en parte porque no encontraba sitios que escribieran lo que a ella le gustaba leer sobre arquitectura y que tenía mucho que ver con una aproximación diferente a la realidad profesional, a escribir para todo el mundo y que fuera… ¡Entendible!

Yo era lector y comentador y un día María me escribió para decirme que ya estaba bien de que los comentarios fueran más largos que los posts y así empecé a escribir, Juan Pablo también se unió con el tiempo. Lo curioso es que Juan y yo vivíamos en el mismo sitio, en Almería, y nos conocimos antes a través de María –que estaba en Madrid- que en analógico… cosas de internet.

Creo que el espíritu inicial de lo que María pretendía sigue ahí. Escribir de arquitectura, de lo que ocurre, analizarlo todo sin posiciones cerradas, hacerlo sin tabúes, sin servidumbres y para que lo puedan leer nuestras madres, por ejemplo, que siempre hace ilusión y desmitifica mucho. Siempre usamos una frase,

“lo contrario de divertido no es serio, es aburrido”.

Un poco es eso.

¿Os encontrasteis con muchas dificultades? ¿Cuáles fueron las más problemáticas?

En general no. Siempre habíamos escrito… la diferencia es guardarlo en una carpeta en el ordenador o ponerlo en común. Es mucho más enriquecedor lo segundo, evidentemente. Alguna vez ha habido algún problemilla… con un concurso de la junta de Andalucía en el que algunos concursantes nos pidieron que denunciáramos que el ganador era un plagio descaradísimo y que nos costó cambiar de alojamiento por algún comment peligroso… pero poco más. Quizá la más divertida fue la de cierto arquitecto muy mediático que pronunció (en Facebook) la famosa frase

“os llegará una carta de mis abogados”

porque no estaba de acuerdo con lo que escribimos sobre cierta oferta de trabajo suya algo… peculiar. Lo curioso es que esa noticia provenía del semanal del ABC… no sabemos aún si a ellos también les iba a llegar correo postal. Eso ya lo podemos tachar de la lista, son de esas frases que hay que decir o escuchar al menos una vez en la vida, como

“Siga a ese taxi” o “Me acojo a la quinta enmienda”.

Pero quitando estas cosas, en general no. WordPress, donde estamos ahora, nos hace la vida fácil, no tenemos una periodicidad muy clara porque N+1 sigue siendo, de alguna forma, amateur… es una elección consciente. Exige un cierto nivel de atención a lo que pasa a nuestro alrededor, pero en eso las redes sociales ayudan bastante y permiten una inmersión en un caldo de cultivo informativo que puede utilizarse muy provechosamente (O muy mal también, claro).

¿Qué referencias maneja Jose María para sus artículos?

Muchas… y muy raras imagino. Monty Python, Black Adder, The Young ones, Los Simpsons, la música de los 70, las bandas sonoras de James Bond, series de TV clásicas y nuevas con especial pasión por Los Soprano, videojuegos –desde el Spectrum ZX81 hasta la Play 4-, comics, de Neil Gaiman a Dan Motter y los Hernández Brothers o algunas cosas de Miller. Me interesa la visión política de Tafuri, la entomología de Pevsner, el entendimiento de la crítica necesaria de Panayotis Turnikiotis, el humor de Pedacicos Arquitectónicos o de Mi Mesa Cojea, de El Mundo Today y de Masters of Concrete, La Fiera Literaria por su irreverencia… evidentemente de la combatividad y claridad de Fredy Massad y Alicia Guerrero Yeste (De Alicia también sus reseñas sobre libros, espectaculares), la potencia y la estricta verdad de Antonio Miranda, la capacidad docente de mi madre, la honestidad de mi padre, la inocencia escéptica de mi hija … muchas cosas aprendidas de los profesores fantásticos que tuve y de los horrorosos también –al menos servían para algo, para dar mal ejemplo-. No recuerdo quién decía que un proyecto se hace con todo… y sospecho que para mí escribir es igual. Lo haces con todo, probablemente de forma inconsciente.

¿Qué finalidad tienen tus artículos?

Creo que siempre es la misma. Desnudar al emperador. O gritar que en realidad ya venía desnudo de casa, y que era evidente que estaba enseñando las vergüenzas e incluso bailando la conga en plan comando. Procuro hacerlo siempre justificando mis criterios –que pueden o no compartirse- y trato de acercarme a las cuestiones con cierto nivel de humor e ironía, aunque a veces es imposible no ponerse algo más serio. Hay veces que lees artículos o entrevistas a arquitectos y piensas: si esto lo leyera un muggle –o sea un no-arquitecto-, alguien sin mediatizar pero con un buen nivel educativo y que no tiene por qué saber de la arquitectura paramétrica ni del continuo diferenciado ni puñetera falta que le hace… esto acababa en carne de meme. Yo quiero hacer ese meme. Aunque por escrito. Y de forma analítica.

En realidad es lo que te decía, creo que el espíritu de N+1 está en lo que escribo. A lo mejor es una reacción a una formación que salvo excepciones era muy poco crítica y nada autocritica. A ese borreguismo cargado de fanatismo que a veces es como una losa para la profesión.

Artículo de José María en N+1
Artículo de José María en N+1
En muchas de ellos reflexionas sobre diferentes temas, ¿podríamos decir que realizas crítica de arquitectura?

No lo sé. Es una pregunta que siempre está presente, y que yo mismo me hago. Creo que Antonio Miranda diría que hago crítica paranoica… y en parte creo que llevaría razón. Siempre me acuerdo de que el tristemente desaparecido Luis Moreno Mansilla –que fue junto a Álvaro Soto uno de mis mejores profesores- decía que los proyectos se hacen con obsesiones y se convierten en piedra con la técnica. Hay algo de eso.

En el fondo creo que sí hago crítica de arquitectura… aunque no hago lo que tradicionalmente se entiende por crítica de arquitectura. No me interesa demasiado el análisis sesudo de un proyecto, por ejemplo, aunque me parece que es una labor complejísima que hay quien hace fantásticamente y me gusta mucho leerlos. Lo he hecho alguna vez, pero me interesa más el funcionamiento del sistema, del ecosistema si prefieres. Las dinámicas laborales, sociales históricas y éticas que configuran la profesión… Y me interesa la falsedad, el discurso impostado, ya sabes:

“los eventos consuetudinarios que acurrenn en la calle”

que diría Mairena… y reírme de mi mismo, que creo que es lo más sano que uno puede hacer en esta vida. Cuando te empiezas a tomar demasiado en serio o a dar conferencias en tercera persona como Emilio Ambasz, peligro.

Preguntado lo anterior, es casi ineludible plantearte la siguiente, ¿crees que la crítica de arquitectura ha muerto?

Creo que es un enfermo con una eterna mala salud de hierro. Es cierto que hay un cambio interesante, y una mejora que coincide con un cierto relevo generacional. Se resume en aquella frasecita de Iñaki Ábalos

“Antes la crítica te la hacían tus amigos y ahora no sabes quien la hace”.

No sé si hace falta añadir mucho más para imaginarse –salvo excepciones- el estado de la crítica –o de lo que se llamaba crítica- en la década prodigiosa de este país. La capacidad de autopublicación en red ha sido un revulsivo fantástico para la disciplina. Pero no todo es jauja, claro: Como resultado de la facilidad ahora la exigencia de filtrado y de selección está más en el lector… lo cual no es del todo malo. En mis tiempos todo era por el artículo 33, amén Jesús y si se publicaba debía ser que era maná de los dioses. Hoy en día esto no es así, lo que exige probablemente generar un código propio. Creo que la universidad y los años de formación tienen mucho que aportar ahí. Antes salías con la lista aprendida y hoy en día creo que deberías salir con la forma de hacerte tu lista o los criterios de tu lista, mejor. Con el conocimiento suficiente para establecer de forma analítica tus propios criterios y ordenar tus razonamientos.

Por eso me molesta especialmente cuando alguien trata de establecer que hay una crítica “buena” y una “mala”. Que la útil es la que descubre talentos y la inútil la que se hace preguntas y es en ocasiones beligerante. En ese sentido lo que me molesta es la condescendencia con el poder, o con cierto tipo de poder cuyo único objetivo es la perpetuación, ya sabes… Gehry diciendo que en realidad él era un arquitecto verde (super-verde le faltó decir, en plan “El Quinto Elemento”) o Zaha que tuvo una época en la que nos contaba que estaba interesadísima por la sostenibilidad. Gatopardismo puro y duro, como bien explica Fredy Massad en muchos artículos o como diría Miranda, algo demasiado pegado a la crítica inorgánica, positivista.

En mi opinión este resurgir de una crítica más difícil de controlar o que no se rige por los medios y las dependencias conocidas no ha pasado desapercibida para los centros de poder habituales. Cabilderos, agentes futbolístico-arquitectónicos, conseguidores de premios, jurados profesionales y un largo etcétera de figuras vampíricas. De hecho este surgimiento de la “crítica curatorial” como formato me parece una derivada por oposición. Ojo, hay fantásticos comisarios en este país, y me parece una labor encomiable… pero creo que para que algo sea “critica”, el autor no puede ser juez y parte, cosa que ocurre en este caso.

Por resumir, creo que está bien. Que supone un cambio evidente en muchos aspectos, o que debería suponerlo… y siendo optimista, por una vez, creo que puede estar mejor.

Hace unas semanas, Santiago de Molina escribía sobre “vivir sin maestros”, ¿podrías radiografiar el panorama actual de la arquitectura española? ¿E internacional?

Como decía Horst Buchwoltz en “One, two, three”…

“Es grave pero no preocupante”.

Creo que en España el problema no es la capacidad de los arquitectos, sino más bien haberse creído muchas de sus tontunas que no eran sino atavismos empobrecedores… como la de que hay el camino del Jedi y el reverso tenebroso, esto es: que una cosa era hacer arquitectura y otra era “estar en la calle” haciendo lo que fuera. Para mi esa división es una estupidez snob y clasista. Hay buena arquitectura y la hay mala y la hay en todas partes. En parte esa idiotez venia de una formación que otorgaba carnets de buen y mal arquitecto, siendo el bueno únicamente el que hacia concursos –y los ganaba, claro- y daba clase en una universidad… y los malos todos los demás. Creo que las generaciones jóvenes se han dado cuenta de esa falacia y hoy en día están mucho más abiertas a desarrollar la profesión en la infinidad de campos que puede cubrir, y eso –por fuerza- espero que sea enriquecedor. Como sabes, sostengo la teoría de que esa formación sectaria tenía su traslación a un mercado laboral absurdo y llenito de explotadores y que era (y lamentablemente es) en un altísimo porcentaje economía sumergida. Creo que ese es uno de los retos que encara la profesión en este país, el de acabar de entender de una vez por todas que si somos empresas de servicios el personal es lo más importante y que –por ejemplo- cobrar por trabajar con la excusa de la formación está MAL. Vamos, mal, que es de expulsión de la profesión, de traed la brea y las plumas e incluso de “release the Kraken”.

Si me preguntas por la parte más… ¿Creativa? No me gusta la palabra… pero a falta de otra mejor. Creo que en eso no hemos tenido nunca problemas. El arquitecto español está muy bien preparado. Tenemos no obstante aun un resquicio de acriticismo (me incluyo, ojo) que llevamos muy dentro. Me resulta curioso que se hable tanto y tan mal de la poca crítica que cuestiona algo que en general recibe parabienes por doquier. Yo creo que si JJ Abrahams se levanta el día 19 y le dicen que oye, JJ, que todo aplausos menos tres, el tío abre el champan. Pues un poco igual… nos cuesta, y con ese costarnos a veces nos tragamos unas tontunas sicalípticas. También porque creo que somos muy de dar bandazos… esto es algo tremendamente español, más que los cuñados, más que irse a la puerta de la cárcel a gritarle “guapa” a Isabel Pantoja y más que Santiago Calatrava… cuando le interesa, que cuando no es más suizo que la vaca que ríe. Por ejemplo recordarás que durante un tiempo todo tenía que ser espectacular y bigger than life… y ahora sin solución de continuidad todo tiene que ser participativo y nuevas prácticas y de adobe. Estoy generalizando y ridiculizando bastante pero creo que me entiendes. En esa velocidad por ponernos de nuevo donde el sol calienta se nos cuelan cosas que no tienen ningún valor y dejamos pasar otras que si lo tienen. A veces nos pasa esta cosa tan absurda de no pronunciarnos porque tememos quedarnos fuera de “lo último”… una postura que me parece absurdísima.

En lo internacional creo que envidio el concepto empresarial tan claro que se tiene en muchas ocasiones fuera. Aquí esta parte se nos olvida siempre y así acabamos teniendo estudios modelo sweatshop que se sustentan en una cosa absurda, entre la heroica mal entendida y lo inviable. Oye mira, todo necesita un tiempo para crecer, pero hay que tener una perspectiva de cómo hacerlo, un cierto nivel de organización, un orden laboral legal… esas cosas que son lo primero que te van a preguntar en una licitación internacional.

José María Echarte
José María Echarte
La arquitectura, tiene abiertos muchos frentes de batalla (LSP, Bolonia, paro, precariedad laboral, COAs, ETSAs, emigración, comunicación, etc), ¿no serán demasiados para la polarización existente dentro de la misma?

Si lo son. Y sobre todo porque estamos siempre, como profesión, defendiéndonos en formato “El Álamo”. A las últimas, rodeados y con una pared a la espalda. Al final –aparentemente- nos vamos salvando de algunas cosas –de las más graves- pero siempre dejándonos pelos en la gatera y siempre pasando más miedo del debido. Siempre tarde, siempre descoordinados, siempre como el ejército de Pancho Villa después de nacionalizar una fábrica de tequila.

Creo que es una cuestión de organización, evidentemente. No podemos seguir manteniendo una estructura que a todas luces (Y pese a la voluntad de quienes la formen, de la que en general no suelo dudar) es fallida, descoordinada y caótica. Creo que hay unos mínimos que son absolutamente incuestionables y que debemos empezar a abordarlos sin miedo y con claridad porque será la única manera de que construyamos algo sólido.

Te pongo un ejemplo: ahora parece que tenemos un supercomisario de bienales, Patxi Mangado. Sin entrar en cómo se le ha nombrado, que imagino que es a dedo… en el artículo de Scalae en que hablaba de su nombramiento, hacía hincapié de la falta de nivel industrial o de proyección profesional en los estudios españoles y como eso les dificultaba trabajar fuera, pero no nombraba en ningún momento la causa principal de esta situación: La absoluta precariedad laboral de unas empresas que quieren ser lo que no son o peor aún funcionar en economía sumergida con el consiguiente problema para los trabajadores y para el resto de profesionales. Ya sabemos de lo que hablo, esas oficinas que tienen 6 trabajadores en nómina y 30 becarios. ¿Cómo se come eso? Eso se llama competencia desleal y se llama ser un explotador. Es así de fácil. ¿Costaba mucho decirlo? Parece que sí, o que vamos a seguir con los circunloquios y con otras cuestiones que nos gustan más o que dan mejor en foto sin abordar ninguno de los problemas que hay detrás.

Yo entiendo que esta cuestión de trabajar con lo que hay para arreglarlo parece la visión lógica… pero empiezo a dudar que lo sea. El lio institucional que tenemos –y que pagamos- es como para pensar en una muy necesaria refundación. Eso exige generosidad, exige compromiso y exige capacidad de autocrítica. Que yo creo que las hay, pero que no acaban de funcionar jamás. Ojo, no quiero que parezca que esto es algo ajeno a nosotros o por señalar, a mí. Yo he sido miembro de Junta y lo habré hecho seguramente fatal. A lo que me refiero es a que los COA por ejemplo tienen asambleas. Y tienen elecciones, votos… etc. Antes de que hiciéramos esto he estado leyendo lo del Colegio de Sevilla, que lamento decir que para los que conocemos a gente de allí que se toma estas cosas en serio y nos contaban lo que veían… no es algo que nos pille de nuevas. Para empezar… ¿Tú vas y votas a un señor que se modifica los estatutos para quedarse en el cargo cuando la tendencia es a limitar los mandatos? Pues oye, ahora no te extrañes que la cosa tenga la mala pinta que tiene. Tengo un amigo que dice siempre eso, que nos quejamos mucho pero que no usamos los pocos medios de que disponemos, y no le falta razón. Ahora, si se confirma que el COAS está en quiebra y empiezan a no poder pagar… ¿Qué ocurre? Es un régimen asambleario, todos los colegiados son responsables y dueños solidarios del Colegio. No me entra en la cabeza que algo tan serio pueda pasar con “yo no voy a las asambleas porque es un rollo”. Pues nada. Ya sabes.

Lo mismo con otras cuestiones. Con la LSCP era para echarse a temblar. Había quien no sabía –después de UN AÑO- de que iba el tema. Descorazonador.

Creo que hay mínimos, repito, en los que vamos a coincidir todos al 99%, y sobre eso creo que hay que trabajar sin miedos y sin líneas rojas. Al menos hay que tener listo el plan B, porque el A ya vemos que en algunos sitios va camino del desastre.

¿Cómo ves el futuro de la arquitectura?

Pues, a pesar de la chapa que te acabo de meter… que parece muy pesimista, lo veo con cierta esperanza. Yo uso mucho en clase la definición de arquitectura de Miranda, parafraseo pero creo recordar que dice que la buena arquitectura (o la arquitectura cuando puede llamarse así) es cuando puede ponerse sin desmerecer junto al voto universal, los derechos de la mujer, el parto sin dolor, la seguridad social etc. etc… poco más se puede añadir. Ese es –creo yo- el objetivo. Espero que algo hayamos aprendido de una época tan rococó como la que hemos pasado y espero que este interés por el aspecto social de la disciplina no se pierda.

Y también que seamos como Pinky y Cerebro y hagamos lo de “take over the world”… o en otras palabras: Que aceptemos sin clasismos que esto no es una profesión “artistizada” sino que lo es en buena medida técnica (Técnicas diferentes, si prefieres) y que nos irá mucho mejor si asumimos la enorme variedad de desempeños que los arquitectos podemos tener: Desde el que -¿Por qué no?- hace concursos, al que tasa o al que calcula instalaciones o es perito.

El futuro para mi es la excelencia. Ojo, no la genialidad, que eso no es enseñable, ni estructurable. La excelencia si lo es. Peritos excelentes, calculistas excelentes, políticos excelentes (Estaría bien…). Y de ahí, empresas excelentes, contratadores excelentes… No basta con salir en las revistas ni en exposiciones que van al MoMA porque eso –estando bien- no nos va a arreglar otros problemas, por tanto no podemos usarlo como barómetro – no como el único barómetro-. A la postre, lo que entiendo es que el sector tiene que estar saneado y funcionando bien.

Por otra parte, creo que es necesario decir esto, de esa excelencia y normalización dependen muchas cosas. Entre ellas, parar la sangría de talento que estamos regalando al exterior. Pienso en Paco Casas y Bea Villanueva, en Julen Asua y Nieves Merayo, en Juan Roldán… que están todos por esos mundos, donde ir más lejos ya es dar la vuelta, y me parece siempre que tener a gente tan brillante lejos dice muy poco de cómo hemos organizado las cosas.

¿Qué opinas de los arquitectos que emprenden en nuevos campos?

Me parece fantástico. Es lo que te comentaba antes, hay muchísimas cosas que podemos hacer, y me parece fantástico que las hagamos. Ojo, también te digo que en este país usamos la etiqueta “emprendedor” con una facilidad pasmosa y a veces lo que se oculta detrás de ciertos emprendimientos es una especie de “no pienso pagar porque soy super cool y tengo un látigo pero es en colores pastel”. Eso son los mismos perros con distintos collares. Peores, si me apuras, porque encima pretenden sustituir la relación laboral normal por una especie de amistad y sentido de la pertenencia mal entendido. Y eso, evidentemente, no vale. Hay que emprender, me parece necesario, pero hay que hacerlo con la creatividad en una mano y el orden y el conocimiento en otra. Y la ética en otra (Sí, hay que tener tres brazos).

Es lo que te decía antes: planes de negocio, presupuestos, expansiones… saber que un trabajador cuesta tanto dinero y que hay que pagarle llueva nieve o haga sol… esas cosas tan básicas.

Décimo aniversario de N+1
Décimo aniversario de N+1
¿Qué proyectos de futuro le esperan a José María? ¿Y a “N+1”?

Pues estoy recopilando algunas cosas de N+1 para una próxima publicación (Os mantengo informados). Supongo que N+1 seguirá como es… quizá con algún pequeño cambio, intercalando artículos algo más cortos a veces para que no pase demasiado tiempo entre unos y otros… prometo que volverán las auténticas entrevistas falsas a arquitectos. Respecto a mí, en realidad soy poco complicado… ver Hora de Aventuras con mi hija mientras elevamos nuestras espadas al aire en el salón, jugar al lego, escribir… espero que siga habiendo algo de trabajo, no tengo un estudio enorme, me conformo con poco pero me gusta hacerlo con cuidado (espero). Seguiré concursando, imagino, porque es una gimnasia fantástica. Me gustaría seguir dando clase muchos años… estoy con el doctorado… no me puedo quejar. Mi hermano -otra persona brillantísima- está en Colombia con la familia, trabajando, y al lado de estar tan lejos… me siento un privilegiado.

Para acabar, ¿qué le aconsejas a los actuales estudiantes y futuros profesionales de arquitectura?

Pues que disfruten. Y que estén siempre atentos a todo. Que esto no es fácil, pero no tiene porque no ser divertido. Que deben cuestionarse todo, para empezar todo lo que he dicho yo aquí, y para acabar hasta a ellos mismos y desarrollar un armamento para enfrentarse a las facetas de esta profesión con orden y con honestidad. Les diría que fueran honestos, que ya sé que es una palabra algo viejuna, pero que es necesaria.

Honestos y generosos, creo que solo con eso, ya tienen la mitad del camino hecha. El resto es estar atento y ser cuidadoso. Y saber el teléfono del que sabe, claro.

José María Echarte Ramos · arquitectura y crítica | N+1
Noviembre 2015

Entrevista realizada por Ana Barreiro Blanco y Alberto Alonso Oro. Agradecer a la José María su paciencia, tiempo y predisposición con este espacio.

[:en]

Up to the date we have crossed of the hand of diverse architects, some of the most diverse and varied activities that they recover, well of complementary form to the activity more tradition of the architect or as principal activity.

Today we enter the wide world of the “critique”, and that better way of it doing that of José María Echarte’s hand, one of the publishers together with María Granados and Juan Pablo Yakubiuk, de N+1. A blog of architecture and critique which authors define as:

“A place, sometimes enterteining but always serious, where there can be read what nobody would count in an Architects’ College.”

We might present Jose Maria of a formal form, but in this occasion and attending to the style that it uses in his blog, the most appropriate thing is to use the his one

“I devote myself … in end, the truth, I have devoted myself to many things throughout the years; some sound more of the Lannister (Yes, I have been employed with engineers at works of roads, transfers etc … I have been a municipal architect) and some more of the Stark (Contests, investigation, teaching) though I think that I have never belonged to the Guard of the Night (Scholar sufriente)”.

Ado delay we leave you with the interview that Jose Maria granted to us, hope that they enjoy it, so much as us.

José María Echarte
José María Echarte

Explain to us, how and why does it arise “N+1”?

N+1 Maria Granados initiates it in 2004 when it was in order career. Partly of natural form, the blogs were sticking loudly then, partly as route of leak of this a bit rare situation that is the PFC and partly because he was not finding sites that were writing what liked to read her on architecture and that much had that to see with an approximation different from the professional reality, to writing for the whole world and that was… Understandable!

I was reading and a commentator and one day Maria wrote to me to say to me that already it was nice of that the comments were longer than the posts and this way I started writing, Juan Paul also joined with the time. The curious thing is that Juan and I were living in the same site, in Almeria, and we knew ourselves before across Maria -who was in Madrid- that in analogical… Internet things.

Yo era lector y comentador y un día María me escribió para decirme que ya estaba bien de que los comentarios fueran más largos que los posts y así empecé a escribir, Juan Pablo también se unió con el tiempo. Lo curioso es que Juan y yo vivíamos en el mismo sitio, en Almería, y nos conocimos antes a través de María –que estaba en Madrid- que en analógico… cosas de internet.

I think that the initial spirit of what Maria was claiming continues there. To write of architecture, of what it happens, about analyzing everything without closed positions, about doing it without tabúes, without servitudes and in order that our mothers could read, for example, that always does illusion and demythologizes very much. Always we use a phrase,

“the opposite of enterteining is not serious, is boring”.

A bit it is it.

Did you meet many difficulties? Which were the most problematic?

In general not. Always we had written … the difference it is to guard it in a folder in the computer or to put it jointly. The second thing is much more wealth-producing, evidently. At some time there has been some problemilla … with a contest of the meeting of Andalusia in which some competitors asked us to denounce that the winner was the most shameless plagiarism and that it found it hard to us to change housing for some dangerous comment … but little more. Probably the most enterteining was that of certain very media architect who declared (in Facebook) the famous phrase

“there will come to you a letter of my attorneys”

Because something did not agree with what we write on certain his offer of work … peculiar. The curious thing is that this news was coming from the weekly one of the ABC … we do not know still if also postal mail was going to come to them. It already we it can correct of the list, they are of these phrases that it is necessary to say or listen at least once in the life, since

“Continue to this taxi” or “I take refuge in the fifth amendment”.

But removing these things, in general not. WordPress, where we are now, does the easy life to us, we do not have a very clear periodicity because N+1 continues being, of any form, amateur … is a conscious choice. It is required a certain level of attention to what it goes on to ours around, but in it the social networks help enough and allow a dip in an informative favorable environment that can be in use very profitably (Or very badly also, clear).

What references does Jose Maria handle for his articles?

Many … and very rare I imagine. onty Python, Black Adder, The Young ones, The Simpsons, the music of the 70, the sonorous bands of James Bond, series of classic and new TV with special passion for The Soprano, video games – from the Spectrum ZX81 up to the Play 4-, comics, of Neil Gaiman to Dan Motter and the Hernández Brothers or some Miller’s things. I am interested in Tafuri’s political vision, Pevsner’s entomology, the understanding of Panayotis Turnikiotis’s necessary critique, the humor of Pedacicos Arquitectónicos or of Mi Mesa Cojea, of El Mundo Today and of Masters of Concrete, La Fiera Literaria for his disrespect… Eevidently of the combativeness and clarity of Fredy Massad and Alicia Guerrero Yeste (Of Alicia also his reviews on books, spectacular), the power and the strict truth of Antonio Miranda, the educational capacity of my mother, the honesty of my father, the sceptical innocence of my daughter … many things learned of the fantastic teachers that I had and as the horrifying ones also – at least less they were using for something, to give badly example-. I do not remember the one who was saying that a project is done by everything … and suspect that for me writing is equal. You do it with everything, probably of unconscious form.

What purpose have they your articles?

I think that always it is the same. To undress the emperor. Or about shouting that actually already nude of house was coming, and that was evident that it was teaching the shames and even dancing the conga in plan I command. I try to do it always justifying my criteria – that can or not compartirse – and I try myself to approach the questions with certain level of humor and irony, though sometimes it is impossible not to become slightly more serious. There are times that you read articles or interview architects and think: if a muggle was reading this – or it is one not – arquitecto-, someone without mediatizing but with a good educational level and that does not have why to know of the architecture paramétrica not of continuous differentiated not puñetera is absent that it does to him … this was finishing in meat of meme. I want to do this meme. Though in writing. And of analytical form.

Actually it is what he was saying to you, I think that the spirit of N+1 is in what I write. Probably it is a reaction to a formation that except exceptions was very slightly critical and not self-critical at all. To this borreguismo loaded with fanaticism that sometimes is like a slab for the profession.

Artículo de José María en N+1
José María´s article in N+1

In many of them you think about different topics, might we say that you realize critique of architecture?

I don’t know. It is a question that always is present, and that I itself do to myself. I think that Antonio Miranda would say that I do critique paranoica … and partly I think that it would take reason. Always I agree myself that the sadly missing Luis Moreno Mansilla – that it was together with Álvaro Soto one of my better teachers – was saying that the projects are done by obsessions and turn into stone with the technology. There is something of it.

In the bottom I think that yes I do critique of architecture … though I do not do what traditionally is understood by critique of architecture. I am not interested too much in the brainy analysis of a project, for example, though it seems to me that it is a labor complejísima that exists the one who does fantasticly and me much likes to read them. I have done it at some time, but I am interested more in the functioning of the system, of the ecosystem if you prefer. The labor, social historical and ethical dynamics that form the profession … And I am interested in the falsehood, the speech impostado, already you know:

“the customary events that happen in the street”

that Mairena would say … and to laugh at my same one, which I think that it is the healthier thing that one can do in this life. When you start yourself taking too seriously or giving conferences in third person as Emilio Ambasz, danger.

Asked the previous thing, it is almost unavoidable the following one to appear, do you think that the critique of architecture has died?

I think that he is a patient with an eternal bad health of iron. It is true that there is an interesting change, and an improvement that coincides with a certain generational relief. It is summarized in that Iñaki Ábalos’s phrase

“Before the critique they were making her to you your friends and now you do not know the one who does it”.

Do not be if it is necessary to add much more to imagine – except exceptions – the condition of the critique – or of what was called a critique – in the prodigious decade of this country. The capacity of autopublication in network has been a fantastic revulsive for the discipline. But not everything is jauja, clearly: As result of the facility now the exigency of leaked and of selection there is more in the reader … which is not completely bad. In my times everything was for the article 33, amen Jesus and if it was publishing it had to be that it was a manna of the gods. Nowadays this is not like that, which is required to generate probably an own code. I think that the university and the years of formation have great that to contribute there. Before you were going out with the learned list and nowadays I think that you should go out with the way of doing to you your list or the criteria of your list, better. With the sufficient knowledge to establish of analytical form your own criteria and to arrange your reasonings.

Because of it I cannot stand specially when someone tries to establish that there is a “good” critique and “bad” one. That the useful one is the one that discovers talents and the useless one the one that does questions to herself and is in occasions belligerent. In this sense what I cannot stand is the condescension with the power, or with certain type of power which only aim is the perpetuation, already you know … Gehry saying that actually he was a green architect (super-green it was necessary to him to say, in plan “The Fifth Element”) or Zaha that had an epoch in the one that was telling us that it was the most interested for the sustainability. Pure and hard Gatopardismo, as good explains Fredy Massad in many articles or as he would say Elevated place, something too much stuck to the inorganic, positivist critique.

In my opinion this one to re-arise from a critique more difficult to control or that is not ruled by the means and the known dependences has happened unnoticed for the habitual centers of power. Lobbyists, soccer – architectural agents, conseguidores of prizes, professional jurors and a length etc of figures vampíricas. In fact this emergence of the “critique curatorial” as format it looks like to me a derivative for opposition. Eye, there are fantastic commissioners in this country, and look like to me a labor encomiable … but I think that in order that something is “critical”, the author cannot be an interested party, thing that happens in this case.

For summarizing, I think that it is nice. That supposes an evident change in many aspects, or that should suppose it … and being an optimist, for once, I think that it can be better.

A few weeks ago, Molina’s Santiago was writing on living without teachers”, might you X-ray the current panorama of the Spanish architecture? And international?

As Horst Buchwoltz was saying in “One, two, three”…

“It is serious but not worrying”.

I think that in Spain the problem is not the capacity of the architects, but rather have thought themselves many of his tontunas that they were not but atavisms empobrecedores … as her of which there is the way of the Jedi and the dark back, this is: that a thing was to make architecture and another age “be in the street” doing what was. For my this division it is a stupidity snob and class. There is good architecture and there is the bad one and she is everywhere. Partly this idiocy permission of a formation that was granting season-tickets of well and badly architect, being the good one only the fact that towards contests – and it was gaining them, clearly – and it was giving lessons in a university … and the villains all the rest. I think that the young generations have realized this deceit and nowadays they are much more opened to developing the profession in the field infinity that it can cover, and it – for force – I hope that it is wealth-producing. Since you know, I support the theory of which this sectarian formation had his adjournment to a labor absurd market and llenito of exploiters and that was (and lamentably it is) in the highest percentage black economy. I believe that this it is one of the challenges that faces the profession in this country, of having just understood once and for all that if we are companies of services the personnel is the most important thing and that – for example – to charge for working with the excuse of the formation is BAD. We go, badly, that it is of expulsion of the profession, of bring the tar and the pens and even of “release the Kraken”.

If you ask me on the part more … creative? I do not like the word … but for lack of better other one. I think that in it we have never had problems. The Spanish architect is very well prepared. We have nevertheless even a chink of acriticismo (I include myself, eye) that we take very inside. It turns out to me curious that one speaks so much and so badly of small critique that questions something that in general receives congratulations all over. I believe that if JJ Abrahams gets up on the 19th and they say to him that it hears, JJ, that quite plaudits less three, the uncle opens the champagne. Since a bit equal … it finds it hard to us, and with this to cost us sometimes we swallow a few tontunas sicalípticas. Also because I think that we are very of giving jolts … this is something tremendously Spanish, more than the brothers-in-law, more than to be going at the edge of the jail to shout “handsome” Isabel Pantoja and more than Santiago Calatrava … when he is interested in it, that when it is not more Swiss than the cow that he laughs. For example you will remember that during a time everything had to be spectacular and bigger than life… and now without solution of continuity everything has to be participative and new practices and of adobe. I am generalizing and ridiculing enough but I think that you understand me. In this speed for putting again where the Sun warms there slip past things that do not have any value and we stop others happen that if they have it. Sometimes this so absurd thing happens to us of not declaring ourselves because we are afraid to remain out of “the last thing” … a position that seems to me to be the most absurd.

In the international thing I think that I envy the managerial concept so clear that is had in many occasions out. Here this part forgets us always and this way we end up by having studies model sweatshop that sustain in an absurd thing, between the heroic one badly understood and the unviable thing. It hears gun-sight, everything needs a time to grow, but it is necessary to have a perspective of how it does, a certain level of organization, a labor legal order … these things that are the first thing that they are going to ask you in an international bidding.

José María Echarte
José María Echarte

The architecture, it has opened many fronts of battle (LSP, Bologna, unemployment, labor precariousness, Spades, ETSAs, emigration, communication, etc), will not they be too much for the existing polarization inside the same one?

If they it are. And especially because we are always, like profession, defending ourselves in format “El Álamo”. To the last ones, surrounded and with a wall to the back. Ultimately – seemingly – we are saving ourselves from some things – from the most serious – but always leaving hair us in the cathole and always spending more fear of the due one. Always late, always descoordinados, always as the army of Pancho Villa after nationalizing a factory of tequila.

I think that it is a question of organization, evidently. We cannot continue supporting a structure that to all lights (And in spite of the will of those who form her, that in general I am not in the habit of doubting) is unsuccessful, descoordinada and chaotic. I think that there are a few minimums that are absolutely unquestionable and that we must start approaching without fear and with clarity because it will be the only way of which we construct something solid.

I put an example: now it looks like that we have a supercommissioner of biennial shows, Patxi Mangado. Without entering how there has been named, that I imagine that it is to finger … in Scalae’s article in which he was speaking about his appointment, it was emphasizing of the lack of industrial level or of professional projection in the Spanish studies and it they was impeding as it to work out, but it was not naming ever the mainspring of this situation: The absolute labor precariousness of a few companies that want to be what they are not or worse still to work in black economy with the consequent problem for the workers and for the rest of professionals. Already we know about what I speak, these offices that 6 workers have in list and 30 scholars. How does one eat it? It is called a disloyal competition and calls to be an exploiter. It is like that of easily. Was it difficult to say it very much? It seems that yes, or that we are going to follow with the circumlocutions and with other questions that we like more or that give better in photo without approaching any of the problems that exists behind.

I understand that this question of working with what exists to arrange it looks like the logical vision … but I start doubting that it it is. The institutional mess that we have – and that we pay – is like to think about a very necessary refoundation. It demands generosity, demands commitment and demands capacity of self-criticism. That I think that they are, but that have never just worked. Eye, I do not want that it seems that this is something foreign to we or for indicating, to me. I have been a member of Meeting and I will have made it surely fatal. To what I refer it is to that the COA for example have assemblies. And they have choices, votes … etc. Before we were doing this I have been reading it of the College of Seville, which I regret saying that for that we know people of there that takes these things seriously and us they were counting what they saw … it is not anything that plunders us of new. To begin … do you go and vote for a gentleman who modifies the bylaws to remain in the post when the trend is to limiting the mandates? Since it hears, now do not be surprised that the thing has the bad looks who has. I have a friend who says always it, that we complain very much but that we do not use few means which we have, and him lacking reason. Now, if it is confirmed that the COAS is in bankruptcy and they start not being able to pay … what does happen? It is a regime asambleario, all the collegiate ones are responsible and solidary owners of the College. It me does not enter the head that a little so serious could happen with “I do not go to the assemblies because it is a roll”. So at all. Already you know.

The same thing with other questions. With the LSCP it was to begin to tremble. There had the one who did not know – after of ONE YEAR – of which the topic was going. Disheartening.

I think that there are minimums, repeat, with that we all are going to coincide to 99 %, and on it I think that it is necessary to work without fears and without red lines. At least it is necessary to have ready the plan B, because To already we see that in some sites way of the disaster goes.

How do you see the future of the architecture?

So, in spite of the sheet that I you have just put … that seems to be very pessimistic, I see it with certain hope. I use very much in class the definition of Miranda’s architecture, paraphrase but am thinking about remembering that he says that the good architecture (or the architecture when it can call this way) is when it can put without being unworthy close to the universal vote, the women’s rights, the childbirth without pain, the social safety etc. Etc … little more it is possible to add. This the aim is – I believe-. I hope that something have learned of an epoch so rococo like that we have happened and hope that this interest for the social aspect of the discipline does not get lost.

And also that we are like Pinky and Brain and do it of “take over the world”… or in other words: That we accept without clasismos that this is not a profession “artist” but it it is mostly technical (different Technologies, if you prefer) and that it us will go much better if we assume the enormous variety of performances that the architects we can have: From that – why not? – it does contests, which it appraises or to the one that calculates facilities or is expert.

The future for my is the excellence. Eye, not the genius, that it is not enseñable, not estructurable. The excellence if it it is. Excellent experts, calculistas excellent, excellent politicians (It Would Be nice …). And of there, excellent companies, contratadores excellent … it is enough to go out neither in the magazines nor in exhibitions that go to the MoMA because it – being good – is not going to arrange other problems, therefore we cannot use it as barometer – not as the only barometer-. At last, which I understand is that the sector has to be select and working nice.

On the other hand, I think that it is necessary to say this, on this excellence and normalization many things depend. Between them, about stopping the bleeding talent that we are giving on the outside. I think about Alpaca Houses and Bea Villanueva, about Julen Asua and Snow Merayo, in Juan Roldán … that are all for these worlds, where to go beyond already is to give the return, and seems to me providing that to have so brilliant people far says very little of how we have organized the things.

What do you think of the architects who undertake in new fields?

It seems to me to be fantastic. It is what was commenting on you before, there are many things that we can do, and it seems to me to be fantastic that we do. Eye, also I say to you that in this country we use the label “entrepreneur” with an amazing facility and sometimes what hides itself behind certain entrepreneuris a species of “I do not think to pay because I am super cool and have a whip but it is in colors cake”. It they are the same dogs with different necklaces. Worse, if you purify me, because above they try to replace the labor normal relation with a species of friendship and sense of the belonging understood evil. And it, evidently, does not cost. It is necessary to undertake, seems to me to be necessary, but it is necessary to do it with the creativity in a hand and the order and the knowledge in other one. And the ethics in other one (Yes, it is necessary to have three arms).

It is what he was saying to you before: plans of business, budgets, expansions … to know that a worker costs so much money and that it is necessary to pay him rains snow or be sunny … these so basic things.

Décimo aniversario de N+1
Tenth anniversary of N+1

What projects of future do wait for Jose Maria? And to “N+1”?

Since I am compiling some things of N+1 for a next publication (I keep You informed). I suppose that N+1 will continue since it is … probably with some small change, inserting slightly more short articles sometimes in order that too much time does not happen between some and others … I promise that they will turn the certifications interviewed false to architects. With regard to me, actually I am slightly complicated … to see Hour of Adventures with my daughter while we raise our swords to the air in the lounge, to play the lay person, to write … hope that there continues being something of work, do not have an enormous study, conform to little but I like to do it carefully (I) (wait). I will continue competing, I imagine, because it is a fantastic gymnastics. I would like to continue giving lessons many years … I am with the doctorate … cannot complain. My brother – another most brilliant person – is in Colombia with the family, working, and next to being so far away … I sit down the privileged one.

To finish, what do you advise the current students and future professionals of architecture?

So that enjoy. And that are always attentive to everything. That this is not easy, but it does not have because not to be enterteining. That must question everything, to begin everything what I have said here, and to end even them themselves and to develop an armament to face the facets of this profession order and honesty. He would say to them that they were honest, that already I know that it is a word some kind of viejuna, but that it is necessary.

Honest and generous, I believe that alone with it, already they have the made half of the way. The rest is to be attentive and to be careful. And to know the telephone of the one that it knows, clearly.

José María Echarte Ramos · architecture and critique | N+1
November 2015

Interview realized by Ana Barreiro Blanco and Alberto Alonso Oro. Jose Maria is grateful to for his patience, time and predisposition with this space.

[:gl]

Ata a data percorremos da man de diversos arquitectos, algunhas das máis diversas e variadas actividades que desempeñan, ben de forma complementaria á actividade máis tradición do arquitecto ou ben como actividade principal.

Hoxe penetrámonos no amplo mundo da “crítica”, e que mellor xeito de facelo que da man de José María Echarte, un dos editores xunto a María Granados e Juan Pablo Yakubiuk, de N+1. Un blogue de arquitectura e crítica cuxos autores definen como:

“un lugar, ás veces divertido pero sempre serio, onde pode lerse o que ninguén contaría nun Colexio de Arquitectos.”

Poderiamos presentar a José María dunha forma formal, pero nesta ocasión e atendendo ao estilo que emprega no seu blogue, o máis apropiado é empregar unha súa

“eu dedícome… en fin, a verdade, dediqueime a moitas cousas ao longo dos anos; algunhas son máis dos Lannister (Si, traballei con enxeñeiros en obras de estradas, trasvases etc… fun arquitecto municipal) e algunhas máis dos Stark (Concursos, investigación, docencia) aínda que creo que nunca fun da Garda da Noite (Becario sufriente)”.

Sen máis dilación deixámosvos coa entrevista que nos concedeu José María, esperamos que a gocen, tanto como nós.

José María Echarte
José María Echarte

Explícanos, como e por que xorde “N+1”?

N+1 iníciao María Granados en 2004 cando estaba co fin de carreira. En parte de forma natural, os blogs estaban pegando forte entón, en parte como vía de escape desa situación un pouco rara que é o PFC e en parte porque non atopaba sitios que escribisen o que a ela lle gustaba ler sobre arquitectura e que tiña moito que ver cunha aproximación diferente á realidade profesional, a escribir para todo o mundo e que fose… Entendible!

Eu era lector e comentador e un día María escribiume para dicirme que xa estaba ben de que os comentarios fosen máis longos que os posts e así empecei a escribir, Juan Pablo tamén se uniu co tempo. O curioso é que Juan e eu viviamos no mesmo sitio, en Almería, e coñecémonos antes a través de María –que estaba en Madrid- que en analóxico– cousas de internet.

Creo que o espírito inicial do que María pretendía segue aí. Escribir de arquitectura, do que ocorre, analizalo todo sen posicións pechadas, facelo sen tabús, sen servidumes e para que o poidan ler as nosas nais, por exemplo, que sempre fai ilusión e desmitifica moito. Sempre usamos unha frase,

“o contrario de divertido non é serio, é aburrido”.

Un pouco é iso.

Atopástesvos con moitas dificultades? Cales foron as máis problemáticas?

En xeral non. Sempre escribiramos… a diferenza é gardalo nun cartafol no ordenador ou poñelo en común. É moito máis enriquecedor o segundo, evidentemente. Algunha vez houbo algún problemilla… cun concurso da xunta de Andalucía no que algúns concursantes pedíronnos que denunciásemos que o ganador era un plaxio descaradísimo e que nos custou cambiar de aloxamento por algún comment perigoso… pero pouco máis. Quizá a máis divertida foi a de certo arquitecto moi mediático que pronunciou (en Facebook) a famosa frase

“chegaravos unha carta dos meus avogados”

porque non estaba de acordo co que escribimos sobre certa oferta de traballo súa algo… peculiar. O curioso é que esa noticia proviña do semanal do ABC… non sabemos aínda si a eles tamén lles ía a chegar correo postal. Iso xa o podemos tachar da lista, son desas frases que hai que dicir ou escoitar polo menos unha vez na vida, como

“Siga a ese taxi” ou “Me acollo á quinta enmenda”.

Pero quitando estas cousas, en xeral non. WordPress, onde estamos agora, fainos a vida fácil, non temos unha periodicidad moi clara porque N+1 segue sendo, dalgunha forma, amateur… é unha elección consciente. Esixe un certo nivel de atención ao que pasa ao noso ao redor, pero niso as redes sociais axudan bastante e permiten unha inmersión nun caldo de cultivo informativo que pode utilizarse moi provechosamente (Ou moi mal tamén, claro).

Que referencias manexa Jose María para os seus artigos?

Moitas… e moi raras imaxino. Monty Python, Black Adder, The Young ones, Os Simpsons, a música dos 70, as bandas sonoras de James Bond, series de TV clásicas e novas con especial paixón polos Soprano, videojuegos ?desde o Spectrum ZX81 ata a Play 4-, comics, de Neil Gaiman a Dan Motter e os Hernández Brothers ou algunhas cousas de Miller. Interésame a visión política de Tafuri, a entomología de Pevsner, o entendemento da crítica necesaria de Panayotis Turnikiotis, o humor de Pedacicos Arquitectónicos ou da Mi Mesa Cojea, do Mundo Today e de Masters of Concrete, La Fiera Literaria pola súa irreverencia… evidentemente da combatividad e claridade de Fredy Massad e Alicia Guerrero Yeste (De Alicia tamén os seus apuntas sobre libros, espectaculares), a potencia e a estrita verdade de Antonio Miranda, a capacidade docente da miña nai, a honestidade do meu pai, a inocencia escéptica da miña filla… moitas cousas apresas dos profesores fantásticos que tiven e dos horrorosos tamén –polo menos servían para algo, para dar mal exemplo-. Non recordo quen dicía que un proxecto faise con todo… e sospeito que para min escribir é igual. Falo con todo, probablemente de forma inconsciente.

Que finalidade teñen os teus artigos?

Creo que sempre é a mesma. Espir ao emperador. Ou gritar que en realidade xa viña espido de casa, e que era evidente que estaba ensinando as vergonzas e ata bailando a conga en plan comando. Procuro facelo sempre xustificando os meus criterios –que poden ou non compartirse- e trato de achegarme ás cuestións con certo nivel de humor e ironía, aínda que ás veces é imposible non poñerse algo máis serio. Hai veces que les artigos ou entrevistas a arquitectos e pensas: si isto léseo un muggle –ou sexa un non-arquitecto-, alguén sen mediatizar pero cun bo nivel educativo e que non ten por que saber da arquitectura paramétrica nin do continuo diferenciado nin puñetera falta que lle fai… isto acababa en carne de meme. Eu quero facer ese meme. Aínda que por escrito. E de forma analítica.

En realidade é o que che dicía, creo que o espírito de n N+1 está no que escribo. Se cadra é unha reacción a unha formación que salvo excepcións era moi pouco crítica e nada autocritica. A ese borreguismo cargado de fanatismo que ás veces é como unha losa para a profesión.

Artículo de José María en N+1
Artículigo de José María en N+1

En moitas deles reflexionas sobre diferentes temas, poderiamos dicir que realizas crítica de arquitectura?

Non o sei. É unha pregunta que sempre está presente, e que eu mesmo me fago. Creo que Antonio Miranda diría que fago crítica paranoica… e en parte creo que levaría razón. Sempre me acordo de que o tristemente desaparecido Luís Moreno Mansilla –que foi xunto a Álvaro Soto uno dos meus mellores profesores- dicía que os proxectos fanse con obsesións e convértense en pedra coa técnica. Hai algo diso.

No fondo creo que si fago crítica de arquitectura… aínda que non fago o que tradicionalmente enténdese por crítica de arquitectura. Non me interesa demasiado a análise sesudo dun proxecto, por exemplo, aínda que me parece que é un labor complejísima que hai quen fai fantásticamente e gústame moito lelos. Fíxeno algunha vez, pero interésame máis o funcionamento do sistema, do ecosistema si prefires. As dinámicas laborais, sociais históricas e éticas que configuran a profesión… E interésame a falsedad, o discurso impostado, xa sabes:

“os eventos consuetudinarios que acontecen na rúa”

que diría Mairena… e rirme do meu mesmo, que creo que é o máis san que un pode facer nesta vida. Cando che empezas a tomar demasiado en serio ou a dar conferencias en terceira persoa como Emilio Ambasz, perigo.

Preguntado o anterior, é case ineludible suscitarche a seguinte, crees que a crítica de arquitectura morreu?

Creo que é un enfermo cunha eterna mala saúde de ferro. É certo que hai un cambio interesante, e unha mellora que coincide cunha certa substitución xeneracional. Resúmese naquela fraseciña de Iñaki Ábalos

“Antes a crítica facíancha os teus amigos e agora non sabes quen a fai”.

Non sei si fai falta engadir moito máis para imaxinarse ?salvo excepcións- o estado da crítica ?ou do que se chamaba crítica- na década prodixiosa deste país. A capacidade de autopublicación en rede foi un revulsivo fantástico para a disciplina. Pero non todo é jauja, claro: Como resultado da facilidade agora a esixencia de filtrado e de selección está máis no lector… o cal non é do todo malo. Nos meus tempos todo era polo artigo 33, amén Jesús e si publicábase debía ser que era maná dos deuses. Hoxe en día isto non é así, o que esixe probablemente xerar un código propio. Creo que a universidade e os anos de formación teñen moito que aportar aí. Antes saías coa lista apresa e hoxe en día creo que deberías saír coa forma de facerche a túa lista ou os criterios da túa lista, mellor. Co coñecemento suficiente para establecer de forma analítica os teus propios criterios e ordenar os teus razonamentos.

Por iso moléstame especialmente cando alguén trata de establecer que hai unha crítica “boa” e unha “mala”. Que a útil é a que descobre talentos e a inútil a que se fai preguntas e é en ocasións belixerante. Nese sentido o que me molesta é a condescendencia co poder, ou con certo tipo de poder cuxo único obxectivo é a perpetuación, xa sabes? Gehry dicindo que en realidade el era un arquitecto verde (super-verde faltoulle dicir, en plan “O Quinto Elemento”) ou Zaha que tivo unha época na que nos contaba que estaba interesadísima pola sostenibilidad. Gatopardismo puro e duro, como ben explica Fredy Massad en moitos artigos ou como diría Miranda, algo demasiado pegado á crítica inorgánica, positivista.

Na miña opinión este rexurdir dunha crítica máis difícil de controlar ou que non se rexe polos medios e as dependencias coñecidas non pasou desapercibida para os centros de poder habituais. Cabilderos, axentes futbolístico-arquitectónicos, conseguidores de premios, xurados profesionais e un longo etcétera de figuras vampíricas. De feito este surgimiento da “crítica curatorial” como formato paréceme unha derivada por oposición. Ollo, hai fantásticos comisarios neste país, e paréceme un labor encomiable… pero creo que para que algo sexa “critica”, o autor non pode ser xuíz e parte, cousa que ocorre neste caso.

Por resumir, creo que está ben. Que supón un cambio evidente en moitos aspectos, ou que debería supoñelo… e sendo optimista, por unha vez, creo que pode estar mellor.

Fai unhas semanas, Santiago de Molina escribía sobre “vivir sin mestres, poderías radiografiar o panorama actual da arquitectura española? E internacional?

Como dicía Horst Buchwoltz en “One, two, three”…

“É grave pero non preocupante”.

Creo que en España o problema non é a capacidade dos arquitectos, senón máis ben haberse crido moitas das súas tontunas que non eran senón atavismos empobrecedores… como a de que hai o camiño do Jedi e o reverso tenebroso, isto é: que unha cousa era facer arquitectura e outra era “estar na rúa” facendo o que fose. Para o meu esa división é unha estupidez snob e clasista. Hai boa arquitectura e haina mala e haina en todas partes. En parte esa idiotez venia dunha formación que outorgaba carnets de bo e mal arquitecto, sendo o bo únicamente o que cara a concursos –e gañábaos, claro- e daba clase nunha universidade– e os malos todos os demais. Creo que as xeracións novas déronse conta desa falacia e hoxe en día están moito máis abertas a desenvolver a profesión na infinidade de campos que pode cubrir, e iso –por forza- espero que sexa enriquecedor. Como sabes, sosteño a teoría de que esa formación sectaria tiña a súa traslación a un mercado laboral absurdo e llenito de explotadores e que era (e lamentablemente é) nun altísimo porcentaxe economía mergullada. Creo que ese é un dos retos que encara a profesión neste país, o de acabar de entender dunha vez por todas que si somos empresas de servizos o persoal é o máis importante e que –por exemplo- cobrar por traballar coa escusa da formación está MAL. Imos, mal, que é de expulsión da profesión, de traede a brea e as plumas e ata de “release the Kraken”.

Si pregúntasme pola parte máis… Creativa? Non me gusta a palabra… pero a falta doutra mellor. Creo que niso non habemos ter nunca problemas. O arquitecto español está moi ben preparado. Temos no entanto aínda unha físgoa de acriticismo (inclúome, ollo) que levamos moi dentro. Resúltame curioso que se fale tanto e tan mal da pouca crítica que cuestiona algo que en xeral recibe parabienes por todas as partes. Eu creo que si JJ Abrahams levántase o día 19 e dinlle que oe, JJ, que todo aplausos menos tres, o tío abre o champan. Pois un pouco igual… cústanos, e con ese custarnos ás veces tragámonos unhas tontunas sicalípticas. Tamén porque creo que somos moi de dar bandazos… isto é algo tremendamente español, máis que os cuñados, máis que irse á porta do cárcere a gritarlle “bela” a Isabel Pantoja e máis que Santiago Calatrava… cando lle interesa, que cando non é máis suizo que a vaca que ri. Por exemplo recordarás que durante un tempo todo tiña que ser espectacular e bigger than life… e agora sen solución de continuidade todo ten que ser participativo e novas prácticas e de adobe. Estou xeneralizando e ridiculizando bastante pero creo que me entendes. Nesa velocidade por poñernos de novo onde o sol quenta cóanllenos cousas que non teñen ningún valor e deixamos pasar outras que si o teñen. Ás veces pásanos esta cousa tan absurda de non pronunciarnos porque tememos quedarnos fóra de “o último”… unha postura que me parece absurdísima.

No internacional creo que envexo o concepto empresarial tan claro que se ten en moitas ocasións fóra. Aquí esta parte esquécellenos sempre e así acabamos tendo estudos modelo sweatshop que se sustentan nunha cousa absurda, entre a heroica mal entendida e o inviable. Oe mira, todo necesita un tempo para crecer, pero hai que ter unha perspectiva de como facelo, un certo nivel de organización, unha orde laboral legal… esas cousas que son o primeiro que che van a preguntar nunha licitación internacional.

José María Echarte
José María Echarte

A arquitectura, ten abertos moitas frontes de batalla (LSP, Bolonia, paro, precariedad laboral, COAs, ETSAs, emigración, comunicación, etc), non serán demasiados para a polarización existente dentro da mesma?

Si o son. E sobre todo porque estamos sempre, como profesión, defendéndonos en formato “O Álamo”. Ás últimas, rodeados e cunha parede ás costas. Ao final –aparentemente- ímonos salvando dalgunhas cousas –das máis graves- pero sempre deixándonos pelos na gatera e sempre pasando máis medo do debido. Sempre tarde, sempre descoordinados, sempre como o exército de Pancho Vila logo de nacionalizar unha fábrica de tequila.

Creo que é unha cuestión de organización, evidentemente. Non podemos seguir mantendo unha estrutura que de xeito evidente (E pese á vontade de quen a formen, da que en xeral non adoito dubidar) é errada, descoordinada e caótica. Creo que hai uns mínimos que son absolutamente incuestionables e que debemos empezar a abordalos sen medo e con claridade porque será o único xeito de que construamos algo sólido.

Póñoche un exemplo: agora parece que temos un supercomisario de bienales, Patxi Mangado. Sen entrar en como se lle nomeou, que imaxino que é a dedo? no artigo de Scalae en que falaba do seu nomeamento, facía fincapé da falta de nivel industrial ou de proxección profesional nos estudos españois e como iso lles dificultaba traballar fóra, pero non nomeaba en ningún momento a causa principal desta situación: A absoluta precariedad laboral dunhas empresas que queren ser o que non son ou peor aínda funcionar en economía mergullada co consiguiente problema para os traballadores e para o resto de profesionais. Xa sabemos do que falo, esas oficinas que teñen 6 traballadores en nómina e 30 becarios. Como se come iso? Iso chámase competencia desleal e chámase ser un explotador. É así de fácil. Custaba moito dicilo? Parece que si, ou que imos seguir cos circunloquios e con outras cuestións que nos gustan máis ou que dan mellor en foto sen abordar ningún dos problemas que hai detrás.

Eu entendo que esta cuestión de traballar co que hai para arranxalo parece a visión lóxica… pero empezo a dubidar que o sexa. O lio institucional que temos –e que pagamos- é como para pensar nunha moi necesaria refundación. Iso esixe xenerosidade, esixe compromiso e esixe capacidade de autocrítica. Que eu creo que as hai, pero que non acaban de funcionar xamais. Ollo, non quero que pareza que isto é algo alleo a nós ou por sinalar, a min. Eu fun membro de Xunta e fíxeno seguramente fatal. Ao que me refiro é a que os COA por exemplo teñen asembleas. E teñen eleccións, votos… etc. Antes de que fixésemos isto estiven lendo o do Colexio de Sevilla,que lamento dicir que para os que coñecemos a xente de alí que se toma estas cousas en serio e contábannos o que vían? non é algo que nos pille de novas. Para empezar… Ti vas e votas a un señor que se modifica os estatutos para quedarse no cargo cando a tendencia é a limitar os mandatos? Pois oe, agora non che estrañes que a cousa teña a mala pinta que ten. Teño un amigo que di sempre iso, que nos queixamos moito pero que non usamos os poucos medios de que dispoñemos, e non lle falta razón. Agora, si confírmase que o COAS está en creba e empezan a non poder pagar… Que ocorre? É un réxime asembleario, todos os colexiados son responsables e donos solidarios do Colexio. Non me entra na cabeza que algo tan serio poida pasar con “eu non vou ás asembleas porque é un rolo”. Pois nada. Xa sabes.

O mesmo con outras cuestións. Coa LSCP era para botarse a tremer. Había quen non sabía –logo dun ANO- de que ía o tema. Descorazonador.

Creo que hai mínimos, repito, nos que imos coincidir todos ao 99%, e sobre iso creo que hai que traballar sen medos e sen liñas vermellas. Polo menos hai que ter listo o plan B, porque o A xa vemos que nalgúns sitios vai camiño do desastre.

Como ves o futuro da arquitectura?

Pois, malia a chapa que che acabo de meter… que parece moi pesimista, véxoo con certa esperanza. Eu uso moito en clase a definición de arquitectura de Miranda, parafraseo pero creo recordar que di que a boa arquitectura (ou a arquitectura cando pode chamarse así) é cando pode poñerse sen desmerecer xunto ao voto universal, os dereitos da muller, o parto sen dor, a seguridade social etc. etc… pouco máis se pode engadir. Ese é –creo eu- o obxectivo. Espero que algo aprendamos dunha época tan rococó como a que pasamos e espero que este interese polo aspecto social da disciplina non se perda.

E tamén que sexamos como Pinky e Cerebro e fagamos o de “take over the world”… ou noutras palabras: Que aceptemos sen clasismos que isto non é unha profesión “artistizada” senón que o é en boa medida técnica (Técnicas diferentes, si prefires) e que nos irá moito mellor si asumimos a enorme variedade de desempeños que os arquitectos podemos ter: Desde o que -Por que non?- fai concursos, ao que taxa ou ao que calcula instalacións ou é perito.

O futuro para o meu é a excelencia. Ollo, non a xenialidade, que iso non é enseñable, nin estructurable. A excelencia si o é. Peritos excelentes, calculistas excelentes, políticos excelentes (Estaría ben…). E de aí, empresas excelentes, contratadores excelentes… Non basta con saír nas revistas nin en exposicións que van ao MoMA porque iso –estando ben- non nos vai a arranxar outros problemas, xa que logo non podemos usalo como barómetro –non como o único barómetro-. Ao cabo, o que entendo é que o sector ten que estar saneado e funcionando ben.

Por outra banda, creo que é necesario dicir isto, desa excelencia e normalización dependen moitas cousas. Entre elas, parar a sangría de talento que estamos regalando ao exterior. Penso en Paco Casas e Bea Villanueva, en Julen Asua e Neves Merayo, en Juan Roldán… que están todos por eses mundos, onde ir máis lonxe xa é dar a volta, e paréceme sempre que ter a xente tan brillante lonxe di moi pouco de como organizamos as cousas.

Que opinas dos arquitectos que emprenden en novos campos?

Paréceme fantástico. É o que che comentaba antes, hai muchísimas cousas que podemos facer, e paréceme fantástico que as fagamos. Ollo, tamén che digo que neste país usamos a etiqueta “emprendedor” cunha facilidade pasmosa e ás veces o que se oculta detrás de certos emprendimentos é unha especie de “non penso pagar porque son super cool e teño un látigo pero é en cores pastel”. Iso son os mesmos cans con distintos colares. Peores, si apúrasme, porque encima pretenden substituír a relación laboral normal por unha especie de amizade e sentido da pertenencia mal entendido. E iso, evidentemente, non vale. Hai que emprender, paréceme necesario, pero hai que facelo coa creatividade nunha man e a orde e o coñecemento noutra. E a ética noutra (Si, hai que ter tres brazos).

É o que che dicía antes: plans de negocio, orzamentos, expansións… saber que un traballador custa tanto diñeiro e que hai que pagarlle chova neve ou faga sol… esas cousas tan básicas.

Décimo aniversario de N+1
Décimo aniversario de N+1

¿Qué proyectos de futuro le esperan a José María? ¿Y a “N+1”?

Pues estoy recopilando algunas cosas de N+1 para una próxima publicación (Os mantengo informados). Supongo que N+1 seguirá como es… quizá con algún pequeño cambio, intercalando artículos algo más cortos a veces para que no pase demasiado tiempo entre unos y otros… prometo que volverán las auténticas entrevistas falsas a arquitectos. Respecto a mí, en realidad soy poco complicado… ver Hora de Aventuras con mi hija mientras elevamos nuestras espadas al aire en el salón, jugar al lego, escribir… espero que siga habiendo algo de trabajo, no tengo un estudio enorme, me conformo con poco pero me gusta hacerlo con cuidado (espero). Seguiré concursando, imagino, porque es una gimnasia fantástica. Me gustaría seguir dando clase muchos años… estoy con el doctorado… no me puedo quejar. Mi hermano -otra persona brillantísima- está en Colombia con la familia, trabajando, y al lado de estar tan lejos… me siento un privilegiado.

Para acabar, ¿qué le aconsejas a los actuales estudiantes y futuros profesionales de arquitectura?

Pues que disfruten. Y que estén siempre atentos a todo. Que esto no es fácil, pero no tiene porque no ser divertido. Que deben cuestionarse todo, para empezar todo lo que he dicho yo aquí, y para acabar hasta a ellos mismos y desarrollar un armamento para enfrentarse a las facetas de esta profesión con orden y con honestidad. Les diría que fueran honestos, que ya sé que es una palabra algo viejuna, pero que es necesaria.

Honestos y generosos, creo que solo con eso, ya tienen la mitad del camino hecha. El resto es estar atento y ser cuidadoso. Y saber el teléfono del que sabe, claro.

José María Echarte Ramos · arquitectura e crítica | N+1
Novembro 2015

Entrevista realizada por Ana Barreiro Blanco e Alberto Alonso Oro. Agradecer a José María a súa paciencia, tempo e predisposición con este espazo.

[:]

Ana Barreiro Blanco
Ana Barreiro Blancohttps://tallerabierto.gal/gl/
Arquitecta y socia fundadora de gestión cultural taller abierto
ARTÍCULOS RELACIONADOS
ARTÍCULOS DEL AUTOR
0 0 votos
Article Rating
Suscribirse
Notificarme
guest
0 Comments
Los más recientes
Los más viejos Los más votados

Espónsor

Síguenos

23,683FansMe gusta
5,321SeguidoresSeguir
1,844SeguidoresSeguir
23,782SeguidoresSeguir

Promoción

También:

feedly

Columnistas destacados

Íñigo García Odiaga
87 Publicaciones0 COMENTARIOS
Antonio S. Río Vázquez
57 Publicaciones0 COMENTARIOS
José del Carmen Palacios Aguilar
54 Publicaciones0 COMENTARIOS
Aldo G. Facho Dede
50 Publicaciones0 COMENTARIOS