Pensar a arquitectura (III) | Óscar Tenreiro Degwitz

Artigo continuación de “Pensar a arquitectura (II)”.

Peter Eisenman
Peter Eisenman

As notas que escribín sobre este tema teñen que ver coa miña participación en Valencia, España, no Seminario Pensamento e Arquitectura organizado entre outros polo colega José María Lozano da Escola de Arquitectura da Universidade Politécnica. Realizouse entre o 11 e o 15 de Novembro do 2011. O documento editado como convocatoria incorporaba frases de Peter Eisenman, entre as cales destaco estas dúas:

“…non podemos ser os vangardistas que sempre quixemos ser, non podemos selo cando non hai unha novo paradigma. Non se pode ser novo cando é imposible ser novo” e “necesitamos estar involucrados coas paradigmas do noso tempo”.

Frases que resumen o “rumbo” de Eisenman, e que me incomodaban como referencias. Pero non era o único dos participantes que pensaba así. Había campo para un intercambio crítico.

Dúas cousas resaltan das citas. Unha a idea da vangarda, o novo e a outra a das

“paradigmas do noso tempo”.

Sobre o tema de ser vangarda no mundo da arte convén ir cara ao que xa mencionei, que as vangardas de principios do século vinte perderon a frescura inicial para converterse en interpretacións sectarias, reflectidas en normas, dos contidos ideolóxicos da modernidade.

Algo parecido ocorre coa idea de “o novo”. Delimítase o concepto, proponse un significado sobre o cal habería que acordarse. Faise ríxido o sentido da palabra. Rixidez que excluiría mesmo á arquitectura de Peter Eisenman. Porque non xorde dun “novo paradigma” a Cidade da Cultura de Galicia, e a arquitectura resultante ofrece poucas sorpresas. O novo non está pois no discurso senón no que a arquitectura mostra.

Eduardo Souto de Moura
Eduardo Souto de Moura

Premio benvido.

O moi recente Premio Pritzker a Eduardo Souto de Moura (1952) é unha inesperada mostra do sentido do que digo. A súa arquitectura é boa, é de hoxe, nova. O é no sentido das frases de Peter Eisenman? Non. Carece desa ansiedade pola novidade que busca sorprender con desmesuras, sendo con todo un “modo de facer” diferente, expresión dun camiño de reflexión persoal. O novo dos seus edificios está nas xerarquías que establece, no modo de usar vellos materiais, en sutilezas xurdidas dunha intimidade. Hai poesía persoal, hai drama, conmove (atributo esencial da arquitectura para Le Corbusier). Pero non hai ansiedade por ser distinto. É unha achega á tradición moderna: manexo dos volumes e a luz, rigor construtivo que se expresa, rexeitamento ao ornamento superposto. Hai ademais na obra de Souto de Moura pegada do seu mestre, Álvaro Siza (1933), de cuxos edificios poderiamos falar en parecida forma.

Cara alí orientei a miña exposición do seminario, cara á pouca utilidade de recorrer á “explicación” como instrumento do labor crítico versus a palabra dita polo edificio, o que este mostra coa súa realidade física. Dito noutra forma, trátase de falar do edificio destacando os seus valores concretos e facendo uso da capacidade expresiva, poética ou non, do que asume a crítica, facendo visible a dirección das súas preferencias. Algo que parece sinxelo e non o é, porque a crítica vista así esixe máis calidade literaria, menos retórica, e máis sinceridade. E para non menosprezar a descrición, lembremos que a gran tradición novelística é descrición e sentido do poético.

En canto ao compromiso co xuízo de valor, xa o escribín aquí moitas veces, véxoo como un asunto esencial. A crítica é útil se se compromete coa orientación do debate, o cal esixe dicir o que nos parece ben e sinalar o que rexeitamos.

Álvaro Siza
Álvaro Siza

Reservas.

E expresei reservas sobre a tradición crítica que vén establecendo nalgúns medios académicos de España, con doutoramentos que parecen deseñados como alimentadores de si mesmos.

Este movemento cara a unha crítica que se mira a si mesma e o escape a favor da arquitectura do espectáculo, a compracencia co exceso, é parte dun cambio de actitude no ambiente cultural español que subliña as distancias coas condicións do noso exercicio. Os nosos excesos son outros, seica máis destrutivos, pero no terreo estritamente disciplinario non podía deixar de atacar a condescendencia cara á arquitectura da demasía.

Que iso ocorra en España sorprende se lembramos que en tempos do posmodernismo o debate español resistía ao discurso predominante. E axudou a preservar a frescura da arquitectura española ata convertela en referencia inescapable.

Cales foron os impulsos que levaron ás xeracións recentes de España a ver noutras direccións cando tiñan en casa o substantivo, o máis permanente?

Hai moitos. Un deles, o máis obvio, que os máis novos rexeitan o papel histórico de parente pobre, semiatrasado técnica e economicamente, e esfórzanse en mirar como iguais, case compulsivamente, ao resto do vello mundo. Outro, a fascinación da opulencia, cuxo polo magnético está fóra da península, cara ao nordés e noroeste. E finalmente a reacción a esa sorte de deriva cara a América que tentou poetizar Saramago na súa novela A Balsa de Pedra. Isto recálcoo porque erosiona os vínculos cun espazo cultural, o noso, que desde as súas limitacións fixo máis completa a mirada universal de España. Diminuída aínda máis por un separatismo interno ensimesmado. Fíxose afastada a chamada cara á anchura e desigualdade do mundo, sen a cal non hai equilibrio posible.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, abril 2011,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,