Muros de Contención | Íñigo García Odiaga

Peter Leibing
Peter Leibing

Probablemente a foto máis coñecida da guerra fría é a capturada por Peter Leibing o 15 de agosto de 1961. A imaxe reflicte o instante no que o suboficial da garda de fronteiras da Alemaña Oriental, Conrad Schumann, salta o muro de Berlín, aínda en construción no sector francés da capital Alemá. Máis aló das motivacións políticas, de gobernanza territorial ou militares, o que realmente determinou a construción do muro, foi a perda do que poderiamos denominar capital creativo por parte da RDA.

Calcúlase que entre 1949 e 1960 tres millóns de persoas cruzaron a fronteira pasando a Alemaña Occidental e que durante as dúas primeiras de semanas de agosto de 1961 emigraron 47.533 persoas. Esta situación histórica, revela que o que o muro pretendía era reter o capital técnico, creativo e cultural da poboación de Alemaña Oriental, feito que se ve reforzado no propio nome que a esta construción outorgoulle a RDA; Muro de Contención.

Do mesmo xeito que no pasado foi o Muro de Berlín, son sen dúbida, as zonas nas que existen conflitos, aquelas en as que as condicións de fronteira ven potenciadas. Se por unha banda a existencia do Muro reforza a idea de límite e dótao dunha formalización construtiva, tamén pode entenderse a súa formalización como a revelación da necesidade política de cortar, de aniquilar o funcionamento espacial do territorio fronteirizo, ligado por definición ao intercambio.

É alí onde as condicións de límite e nexo, onde esa dobre condición de fin e de inicio, vese ampliada por disputas de diversas condicións. É nesas localizacións onde os tráficos, os fluxos e os intercambios constantes adquiren, na descontinuidade fronteiriza, a súa máxima expresión. Esta descontinuidade, enténdese como unha irregularidade da monotonía territorial e non como unha rotura. As fronteiras son puntos de tensión social, cultural, política e económica pero ao mesmo tempo son polos de atracción para o intercambio, de novo social, cultural, político e económico.

Policías de Berlín Occidental y Alemania Oriental se enfrentan entre sí a través de la frontera en Berlín, en una imagen del año 1955 (Three LionsHulton ArchiveGetty Images)
Policías de Berlín Occidental e Alemaña Oriental enfróntanse entre si a través da fronteira en Berlín, nunha imaxe do ano 1955 (Three LionsHulton ArchiveGetty Images)

A pesar da súa concreción xeométrica nunha liña, é necesario entender, a nivel territorial, a fronteira como un espazo intermedio. Un espazo no que os mínimos desequilibrios políticos, sociais ou económicos a ambos os dous lados do límite fronteirizo, xeran a acumulación de actividades, que se estenden formando unha rede. A fronteira convértese así nun espazo, que a pesar da clara definición xeopolítica que implica a división territorial, non pertence a ningún dos dous e a ambos ao mesmo tempo. A fronteira é principio e fin. É esta dobre condición a que sintetiza esta pintada no muro fronteirizo da Franxa de Gaza,

Pontes Non Muros”.

O mito da fronteira americana, expresa ben esta idea, por máis que algúns pretendan construír muros, ten a súa orixe na idea de continua expansión que viviu o país cara ao Oeste, anexionando máis e máis territorio. Así, a fronteira americana, vén marcada máis por un espazo que por unha liña divisoria. É dicir esta determinada por un espazo deshabitado ou terra de ninguén, e nese sentido era de novo un muro de contención, que marca ata onde chegara o país.

Aqueles que cren que o muro é para protexerse dos que están fóra, deberían reflexionar e tentar analizar senón serán eles os que quedarán cercados dentro dunha fronteira opaca. Senón serán eles os que quedarán encerrados ao provocar que unha fronteira porosa chaira de actividade, intercambio e por tanto de oportunidades e de riqueza.

Íñigo García Odiaga. Arquitecto
San Sebastián. Febreiro 2017

Relectura de “Límites de oportunidad” publicado en MUGALARI 04.12.2009.

Íñigo García Odiaga

Arquitecto. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: faro, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , , , ,