Mies van der Rohe mal interpretado ou mal publicado? O caso do Seagram | Rodrigo Almonacid

5 (100%) 2 votes

Mies van der Rohe boceto de la perspectiva de acceso al Seagram Building a nivel de calle desde Park Avenue, New York (h. 1955).
Mies van der Rohe bosquexo da perspectiva do acceso o Seagram Building a nivel da rúa dende Park Avenue, Nova Iork (h. 1955).

Recoñezo ser un apaixonado pola obra de Mies van der Rohe desde que iniciei as miñas investigacións para lograr publicar o meu primeiro libro Mies van der Rohe: o espazo da ausencia (2006). A pesar de que esta predilección por Mies -nestes días, todo un rara avis– lévame unha e outra vez sobre a súa obra, a verdade é que non deixo de quedarme absorto cada vez que me tento enfrontar a unha das súas obras en particular. Aí é cando humildemente un recoñece a enorme diferenza de talento, está claro. Pero, Mies foi un ser humano, pouco “humano” quizá (se ledes os episodios “persoais” en Mies van der Rohe: unha biografía crítica de Franz Schulze, xa me diredes), de conviccións dubidosas (o mesmo sentiu afinidade polo comunismo ao adherirse á Sociedade de Amigos da Nova Rusia da man do nada dubidoso Eduard Fuchs, que se arrimou aos nazis para xustificarse e facerse cargo do proxecto do Pavillón de Alemaña para a Feira Mundial de Bruxelas de 1935) e moi conciso nas súas palabras escritas ou pronunciadas en público. Pero “humano” á fin e ao cabo, co seu enorme talento e as súas limitacións.

Digo ésto non para desmitificar a súa figura (nin podo nin quero), senón para achegala, para facela máis tanxible, máis nosa. Insisto en ésto porque creo que a súa obra está moi pouco contada, e aínda peor publicada para o gran público. Non me refiro aos textos críticos ou de investigación que se foron apilando ao longo do tempo, senón á publicación gráfica da súa obra.

A historia, din, escríbena os gañadores, pero no caso de Mies parece ser ao revés, pois creo que os seus monografías e estudos máis populares terxiversaron a súa obra notablemente. E fixérono en base a unha innecesaria simplificación dos seus planos, ou sexa, anulando as fontes orixinais do coñecemento. É verdade que en ocasións precísase re-debuxar planos para acomodalos a certa liña editorial, o cal adoita supoñer a simplificación gráfica. Pero no caso de Mies,

era/é realmente necesario? Sinceramente creo que non.

En calquera proxecto de Mies a arquitectura redúcese a “case nada” (lembremos a súa lema “beinahe nichts”), e a súa representación gráfica tamén asume tal condición, en lóxica coherencia (hoxe desgraciadamente tan ausente na Arquitectura contemporánea, salvo contadísimas excepcións). Se á habitual dificultade por entender ou aproximarnos á obra do mestre alemán engádeselle a da terxiversación da mensaxe, non me estraña que Mies fágase case inaccesible.

Só poñerei un exemplo, sobre o que estou a investigar recentemente, para ilustrar esta reflexión: o Seagram Building (1954-58). Compararei as reproducións desa obra neoyorkina no clásico “Paperback” de Werner Blaser editado en España por G. G. e a que aparece no citado libro do seu “biógrafo”, Franz Schulze, da editorial Hermann Blume. E quedareime, por non estenderme, coa planta e a imaxe completa (non parcial) do edificio en cuestión, simplemente.

Vexámolo por separado:

Selección de imágenes para publicación del Seagram Building por W.Blaser (“Paperback”).
Selección de imágenes para publicación del Seagram Building por W.Blaser (“Paperback”).

1ª. No “Paperback” a planta elixida por W. Blaser é a do nivel de rúa, a máis popular, aquela que reflicte a praza dianteira aberta entre a Park Avenue e o volume vertical. Da súa planta case só podemos deducir que se trata dun edificio que se eleva sobre alicerces do nivel de rúa sobre unha retícula cadrada de alicerces entre a que se acomodan os 4 núcleos de ascensores da torre.

Tras este corpo principal intuímos un volume servido por unha escaleira central e flanqueada por outros dous núcleos, pero nada máis, pois carece de grafismo algún que nos explique a súa natureza ou disposición. Case parecería que esa parte traseira non pertence ao proxecto de Mies.

E non é de estrañar, porque a foto de “corpo enteiro” do edificio que se publica é unha imaxe frontal desde o edificio de en fronte, coa liña de horizonte situada a unha altura moi elevada respecto ao plano do chan e cun encadre perfectamente simétrico que nos oculta (como a representación en planta) o que hai tras el prisma de bronce e vidro tintado.

El Seagram Building según F.Schulze en Mies van der Rohe una biografía crítica
O Seagram Building según F.Schulze en Mies van der Rohe: unha biografía crítica.

2ª. ENa “biografía crítica” F. Schulze narra o Seagram coa mesma planta de rúa, só que esta aparece notablemente máis detallada: na “torre” lense as carpinterías e portas giratorias de todos o acceso ao edificio, comprobamos que as “tripas” dos núcleos de ascensores non son só de ascensores senón que albergan escaleiras, espazos de servizo e instalacións e saídas de emerxencia; e na parte posterior represéntanse a cuadrícula de alicerces, unhas divisións interiores formando tres pezas, e o cerramento de vidro e montantes exteriores que se estende por completo ata a medianeira do solar, cun sutil retranqueo no muro cortina ao acometer a dita medianería que nos advirte da presenza doutro tipo de peche (que logo pola foto deduciremos que se trata das dúas entradas de mercadorías do edificio desde as rúas 52 e 53).

A imaxe que se presenta na páxina que acompaña a planta comentada é un encadre de perfil, como un alzado lateral, o cal nos permite entender mellor a complexidade do proxecto no seu volumetría: un prisma dianteiro de gran esbeltez co seu rostro monumental cara á Park Avenue, secundado no seu parte posterior por un volume encostado que “ desdibujaba” o contorno ideal da torre de 3×5 vans ao engadir outro de 1×3 máis estreito. Se miramos con detemento vemos que a crujía engadida conserva o mesmo muro cortina de perfís e antepechos de bronce, pero con placas de mármore no canto de vidros tintados. E isto, unido á cuestión volumétrica permítenos entender que esa crujía funciona como un verdadeiro respaldo estrutural, auténtico puntal contra o vento da torre, pois incorpora senllos muros de formigón en prolongación dos dos que acompañan aos seus dous núcleos de escaleiras, en perpendicular á maior anchura do prisma en definitiva.

A este reforzo hai que engadir o corpo central que se eleva por encima dos dous laterais máis baixos, xusto ocupando a mesma anchura de 3 crujías que o corpo engadido á torre, con maior profundidade (3×3 crujías) para axudar a resolver esa difícil transición volumétrica entre o prisma e o corpo baixo en contacto co chan.

Como ti mesmo puideches comprobar, querido lector, a primeira descrición é necesariamente breve, pois pouco se pode colegir dos datos achegados. A súa impresión de monumentalidad, de opacidade, de obxecto imposto ao lugar con rotundidade é unha mensaxe tan directa como equivocado. Da segunda, e non sen dificultade, un pode extraer moita máis información e deducir polo menos unha serie de temas que serán fundamentais para poder entender a obra de aquí en diante: un polo menos intúe xa as principais cuestións que orientaron os aspectos formais, volumétricos e ata estruturais; enténdese moito mellor o uso, a xerarquía dos diversos accesos, as escalas ás que cada peza atende dentro do conxunto, a idea de prisma como pantalla que “oculta” e que se deixa ver tras o receso na avenida, etc.

Evidentemente, ningunha das dúas explicacións é suficiente por si mesma, pero mentres a primeira apenas lle abre a un o camiño á súa interpretación, a segunda espértanos un interese pola enorme fertilidade deductiva con apenas uns poucos datos máis. Si poucos, pero altamente relevantes. Porque

cada elemento que Mies debuxou tiña un significado e un sentido, tanto ou máis que os que NON debuxaba.

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. abril 2014

Nota:

Alegraríame moitísimo saber que este post serviuche a ti, querido lector, a continuar a túa propia senda no entendemento desta ou outra obra de Mies. Aínda que non prodigo con igual intensidade esta afinidade cara á obra de Lle Corbusier ou Wright (mal que lle pese ao ultra- wrightiano, FB amigo e blogger José Ramón Hernández Correa), hei de advertirche que con eles (e outros) tamén se cometeron graves inxustizas (ou infamias III y III), só que a eles aféctanlles algo menos porque sempre foron máis “ilustrativos” coas súas narracións. Se te animas a desempoar algún libro de Mies, verás que a súa Arquitectura contén problemas universais e solucións lóxicas (as de Mies sonverdaderamente excepcionais na súa gran maioría pola súa beleza, como recentemente expuxo a miña FB amigo miesiano e arquitecto- blogger do ano Jaume Prat), algo ao que calquera arquitecto enfróntase ao tentar abordar un proxecto arquitectónico. E se o conseguín, querido lector, só pídoche que mo fagas saber a través dos comentarios deste blogue, e farasme moi feliz; tanto como repetir con outro post que espero sexa tanto ou máis interesante que este. Grazas en todo caso. Eu pecho aquí, que tanto tratar do Seagram lembroume o rica que era a súa xenebra, e non é mala ocasión para brindar polos 60 anos que transcorreron desde que Mies recibiu o encargo. E menos mal, porque a alternativa ía ser un horrendo edificio feito por uns arquitectos de certo éxito comercial en Miami dos que xa che podes imaxinar o resultado: nin con cinco gin- tonics de Seagram’ s tiña un pase. Afortunadamente Mr. Seagram escoitou a voz atenta da súa culta filla, que se non…

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,