Os mapas. Unha apropiación do mundo | Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte

“Podo usar un espello, que mostran as cousas como se ven,

ou podo usar un mapa, que mostran as cousas como son pensadas.”

E. Gombrich

Un mundo de papel.

Os mapas constitúen unha representación gráfica do territorio. Pero, tamén á súa vez, sempre constituíron un instrumento de ideoloxía e poder. Responden á necesidade de situar procesos e feitos, tanto pasados coma futuros, fálannos dunha orde social nun tempo e nun espazo concreto.

J. B. Harley, en A nova natureza dos mapas1 defíneos como unha construción social do mundo expresada a través da cartografía. Non obstante, matiza, os mapas nunca son neutrais, nin sequera completamente científicos. Analiza as presións que comprometen a independencia do cartógrafo: limitacións financeiras, económicas ou políticas.

“Ao longo da historia o cartógrafo foi un monicreque vestido cunha linguaxe técnica, cuxos fíos eran manexados por outras persoas”.

O mapa convertíase así nun documento que ía máis alá da representación da imaxe física dun lugar. Neste fío discursivo, o autor considera o mapa como unha arma máis do imperialismo, xa que, en palabras do autor,

Na medida que os mapas se usaron na promoción colonial e se apoderaron das terras en papel, antes de ocupalas efectivamente, os mapas anticiparon o imperio”.

Este argumento é válido tanto para o que expresan os mapas coma para o que silencian. Convértense nun documento intermedio entre o que trata de dicir e o que procura omitir. Invita a analizar estes documentos como unha busca de silencios. Un mapa contiña o real; o que non se vía, non existía.

O propio sistema de representación manipulou a configuración do mundo. Neste aspecto, resulta ilustrativa a proxección terrestre de Mercator (1569), que se ben logrou crear un mapa que non distorsionase os ángulos para a navegación, reflectiu do mesmo modo unha imaxe do mundo cunha Europa central nunha posición privilexiada e hexemónica pero á vez deformada e afastada das altitudes altas. A partir do século XVII avanzouse cara a unha racionalización científica do mapa, nun intento de traducir verdades cartográficas cunha precisión matemática, independentes e obxectivas.

Comparación de representación de Mercator e Peters | commons.wikimedia.org

Unha imaxe do tempo e do espazo.

Italo Calvino, en O viandante no mapa2, subliña como a primeira necesidade do mapa a de fixar sobre o papel unha sucesión de percorridos, de viaxes. Este transcorrer de etapas, exprésase moi ben nas súas primeiras representacións, realizadas a través de rolos de pergameo que mostraban sucesivamente os fitos do percorrido. Son imaxes que non pretendían tanto de expresar unha verdade física e territorial como un sentido lineal. Trátanse de documentos que privilexian o percorrido terrestre: cidades, aldeas, distancias, etc. Así o testemuña a Tabula Peutingeriana, un mapa que reflicte as posesións, os percorridos e as conexións do Imperio Romano. Calvino ve nesas primeiras representacións cartográficas “a necesidade de abranguer nunha imaxe a dimensión do tempo xunto coa do espazo”.

Tabula Peutingeriana | doria.fi

Lonxe de fixar unha tradución literal do territorio, en diversas representacións aparecen uns mapas diagramáticos máis interesados nos fluxos que na morfoloxía terrestre ou mariña. É o caso dos mapas de madeira das Illas Marshall, composto por paus e cunchas. Estes artefactos constituían unha información encriptar e privilexiada sobre a disposición de centos de illotes, así como das correntes mariñas desa parte do océano que permitían a navegación das canoas polas illas da Polinesia.

Mapa Islas Marshall | tectonicablog.es

A partir do século XVII a elaboración de mapas adquiriu unha asombrosa precisión científica, impulsada por cartógrafos venecianos e holandeses, nun intento de reflectir un territorio onde, paradoxalmente, as fronteiras entre a terra e a auga eran incertas.

Un mundo dixital.

Xa en pleno século XX, a necesidade de clasificar o mundo derivou na creación en 1940 do sistema de coordenadas Universal Transversal de Mercator (UTM), que sectorizó o planeta en sesenta zonas de precisión. Posteriormente, en 1978, produciuse unha nova revolución ao lanzarse o primeiro satélite dos vinte e catro que ían configurar o Sistema de Posicionamento Global (GPS). Unha rede de satélites substituiría a visión cartográfica clásica a través dunha pel tecnolóxica que trataba de envolver ao planeta. A partir de entón, un mundo dixital composto pola precisión e a constante actualización dos datos veu a crear unha serie de documentos que reflicten os continuos e veloces cambios do mundo actual.

Satélites GPS | celestiamotherlode.com

Mapa Illas Marshall | Xa non só se mapean territorios. Existe unha vontade irreprimible de expresar graficamente accións, fluxos, situacións, desexos, etc.; todo aquilo que poida configurar dalgún modo a complexa realidade contemporánea. Neste sentido, entramos na era dos datos masivos (Big Data), da acumulación de información absolutamente interconectada. A partir de 1924, os descubrimentos da mecánica cuántica destruíron para sempre o sono da medición exhaustiva e perfecta”.3El novo paradigma da complexidade xa non busca os efectos causais, renega da lóxica positivista; acepta certo grao de imprecisión e desorde a cambio da posibilidade de correlacionar grandes cantidades de información.

A metade de século XX irrompe unha vontade de obter mapas específicos que reflectisen a acción humana. Mapas sociais, ecolóxicos, subxectivos, emocionais, etc. Mapas que antepoñen os fluxos á materialidade da cidade. Unha realidade que empezou a desmaterializarse a través dos vectores de desexo, como reflectiu Debord en “The naked City” (1957), onde a morfoloxía urbana era literalmente borrada nalgunhas zonas da cidade; ou máis recentemente, os planos de Twitter ou Flickr que privilexian máis as conexións que a territorialidade.

Mapa Tokio de ubicacións de Flickr y Twitter | metalocus.es

E neste intento de mapear a realidade, aparecen dous novos protagonistas: Amazon e Google. Por un lado Amazon aposta pola dixitalización de documentos, de conter a información. Google, non obstante, aposta pola datificación, a acumulación de datos que, a través das súas intricadas relacións e de numerosos clics, conteñen a chave do mundo.

A partir de alí, xorden unha serie de axencias (MarketPsych, Thomson Reuters..) que captan innumerables datos para xerar diversos índices que intentan reflectir, non xa verdades sobre o territorio, senón cuestións tan etéreas como o optimismo, a melancolía, o medo, a cólera, a innovación, o conflito, etc. E estes datos xa non poden ser manipulados nin asimilados por unha mente humana. Son potentes máquinas programadas as que buscan

correlacións inadvertidas que poidan traducirse en beneficios (…) Os estados de ánimo quedaron datificados.4

Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte. Arquitectos (estonoesunsolar)

Zaragoza-Venezia-Foggia. Abril 2015.

Notas:

1 Harley, Brian. “A nova natureza dos mapas”. Fondo de Cultura Económica, 2005.

2 Calvino, Italo. O viandante no mapa, en “Colección de arena”. Siruela, 2002.

3 Mayer-Schönberger, V; Cukier, K. “Big Data. A revolución dos datos masivos”. Turner, 2013.

4 Mayer-Schönberger, V; Cukier, K. Op. cit.

Ignacio Grávalos – Patrizia di Monte

Ignacio Grávalos es arquitecto por la ETSAB (Barcelona, 1994). Doctor por la Universidad de Zaragoza (2020) con su tesis “El fin de la modernidad. Visiones del espacio urbano desde una perspectiva cinematográfica”. Master de Investigación y Formación Avanzada en Arquitectura por la Universidad San Jorge (2013). Es profesor titular de Expresión Arquitectónica y Proyectos Fin de Grado de la Escuela de Arquitectura de la Universidad San Jorge.

Patrizia Di Monte es arquitecta por el I.U.A.V., becada por el Gobierno Italiano para estudios de postgrado del 1996 al 1998, titulo de Master ETSAB-UPC-CCCB, doctorado ETSAB-UPC, profesora de Urbanismo y Arquitectura Social y coordinadora de relaciones internacionales de la ETSA USJ hasta 2014. Visiting professor del Politecnico de Milán, Master NIB, y SOS en Italia desde 2015. Validated Lead Expert Urbact + Cost.

En 1998 fundan gravalosdimonte arquitectos, desarrollando proyectos culturales, que abarcan desde el arte a la arquitectura, estrategias de regeneración urbana, paisajismo, arquitectura participativa y urbanismo sostenible. Autores intelectuales del programa “estonoesunosolar”. Ganadores de los premios internacionales, Eurocties Planning for people, 2011; Innovazione e Qualitá urbana 2010, Saie Selecion 12 Urban Regeneration and development, Biennale Spazio Pubblico 2013 Cittá sociale, mención de investigación XI BEAU; sus trabajos han sido expuestos en NAI – Rótterdam, DAZ – Berlín, MAXXI – Roma, Biennale Architettura Venezia y Bienal Arquitectura Urbanismo Española.

follow me

Arquivado en: faro, Ignacio Grávalos - Patrizia di Monte

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,