Os mapas. Unha apropiación do mundo | Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte

“Podo usar un espello, que mostran as cousas como se ven,

ou podo usar un mapa, que mostran as cousas como son pensadas.”

E. Gombrich

Un mundo de papel.

Os mapas constitúen unha representación gráfica do territorio. Pero, tamén á súa vez, sempre constituíron un instrumento de ideoloxía e poder. Responden á necesidade de situar procesos e feitos, tanto pasados coma futuros, fálannos dunha orde social nun tempo e nun espazo concreto.

J. B. Harley, en A nova natureza dos mapas1defíneos como unha construción social do mundo expresada a través da cartografía. Non obstante, matiza, os mapas nunca son neutrais, nin sequera completamente científicos. Analiza as presións que comprometen a independencia do cartógrafo: limitacións financeiras, económicas ou políticas.

“Ao longo da historia o cartógrafo foi un monicreque vestido cunha linguaxe técnica, cuxos fíos eran manexados por outras persoas”.

O mapa convertíase así nun documento que ía máis alá da representación da imaxe física dun lugar. Neste fío discursivo, o autor considera o mapa como unha arma máis do imperialismo, xa que, en palabras do autor,

Na medida que os mapas se usaron na promoción colonial e se apoderaron das terras en papel, antes de ocupalas efectivamente, os mapas anticiparon o imperio”.

Este argumento é válido tanto para o que expresan os mapas coma para o que silencian. Convértense nun documento intermedio entre o que trata de dicir e o que procura omitir. Invita a analizar estes documentos como unha busca de silencios. Un mapa contiña o real; o que non se vía, non existía.

O propio sistema de representación manipulou a configuración do mundo. Neste aspecto, resulta ilustrativa a proxección terrestre de Mercator (1569), que se ben logrou crear un mapa que non distorsionase os ángulos para a navegación, reflectiu do mesmo modo unha imaxe do mundo cunha Europa central nunha posición privilexiada e hexemónica pero á vez deformada e afastada das altitudes altas. A partir do século XVII avanzouse cara a unha racionalización científica do mapa, nun intento de traducir verdades cartográficas cunha precisión matemática, independentes e obxectivas.

Comparación de representación de Mercator e Peters | commons.wikimedia.org

Unha imaxe do tempo e do espazo.

Italo Calvino, en O viandante no mapa2, subliña como a primeira necesidade do mapa a de fixar sobre o papel unha sucesión de percorridos, de viaxes. Este transcorrer de etapas, exprésase moi ben nas súas primeiras representacións, realizadas a través de rolos de pergameo que mostraban sucesivamente os fitos do percorrido. Son imaxes que non pretendían tanto de expresar unha verdade física e territorial como un sentido lineal. Trátanse de documentos que privilexian o percorrido terrestre: cidades, aldeas, distancias, etc. Así o testemuña a Tabula Peutingeriana, un mapa que reflicte as posesións, os percorridos e as conexións do Imperio Romano. Calvino ve nesas primeiras representacións cartográficas “a necesidade de abranguer nunha imaxe a dimensión do tempo xunto coa do espazo”.

Tabula Peutingeriana | doria.fi

Lonxe de fixar unha tradución literal do territorio, en diversas representacións aparecen uns mapas diagramáticos máis interesados nos fluxos que na morfoloxía terrestre ou mariña. É o caso dos mapas de madeira das Illas Marshall, composto por paus e cunchas. Estes artefactos constituían unha información encriptar e privilexiada sobre a disposición de centos de illotes, así como das correntes mariñas desa parte do océano que permitían a navegación das canoas polas illas da Polinesia.

Mapa Islas Marshall | tectonicablog.es

A partir do século XVII a elaboración de mapas adquiriu unha asombrosa precisión científica, impulsada por cartógrafos venecianos e holandeses, nun intento de reflectir un territorio onde, paradoxalmente, as fronteiras entre a terra e a auga eran incertas.

Un mundo dixital.

Xa en pleno século XX, a necesidade de clasificar o mundo derivou na creación en 1940 do sistema de coordenadas Universal Transversal de Mercator (UTM), que sectorizó o planeta en sesenta zonas de precisión. Posteriormente, en 1978, produciuse unha nova revolución ao lanzarse o primeiro satélite dos vinte e catro que ían configurar o Sistema de Posicionamento Global (GPS). Unha rede de satélites substituiría a visión cartográfica clásica a través dunha pel tecnolóxica que trataba de envolver ao planeta. A partir de entón, un mundo dixital composto pola precisión e a constante actualización dos datos veu a crear unha serie de documentos que reflicten os continuos e veloces cambios do mundo actual.

Satélites GPS | celestiamotherlode.com

Mapa Illas Marshall | Xa non só se mapean territorios. Existe unha vontade irreprimible de expresar graficamente accións, fluxos, situacións, desexos, etc.; todo aquilo que poida configurar dalgún modo a complexa realidade contemporánea. Neste sentido, entramos na era dos datos masivos (Big Data), da acumulación de información absolutamente interconectada. A partir de 1924, os descubrimentos da mecánica cuántica destruíron para sempre o sono da medición exhaustiva e perfecta”.3El novo paradigma da complexidade xa non busca os efectos causais, renega da lóxica positivista; acepta certo grao de imprecisión e desorde a cambio da posibilidade de correlacionar grandes cantidades de información.

A metade de século XX irrompe unha vontade de obter mapas específicos que reflectisen a acción humana. Mapas sociais, ecolóxicos, subxectivos, emocionais, etc. Mapas que antepoñen os fluxos á materialidade da cidade. Unha realidade que empezou a desmaterializarse a través dos vectores de desexo, como reflectiu Debord en “The naked City” (1957), onde a morfoloxía urbana era literalmente borrada nalgunhas zonas da cidade; ou máis recentemente, os planos de Twitter ou Flickr que privilexian máis as conexións que a territorialidade.

Mapa Tokio de ubicacións de Flickr y Twitter | metalocus.es

E neste intento de mapear a realidade, aparecen dous novos protagonistas: Amazon e Google. Por un lado Amazon aposta pola dixitalización de documentos, de conter a información. Google, non obstante, aposta pola datificación, a acumulación de datos que, a través das súas intricadas relacións e de numerosos clics, conteñen a chave do mundo.

A partir de alí, xorden unha serie de axencias (MarketPsych, Thomson Reuters..) que captan innumerables datos para xerar diversos índices que intentan reflectir, non xa verdades sobre o territorio, senón cuestións tan etéreas como o optimismo, a melancolía, o medo, a cólera, a innovación, o conflito, etc. E estes datos xa non poden ser manipulados nin asimilados por unha mente humana. Son potentes máquinas programadas as que buscan

correlacións inadvertidas que poidan traducirse en beneficios (…) Os estados de ánimo quedaron datificados.4

Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte. Arquitectos (estonoesunsolar)

Zaragoza-Venezia-Foggia. Abril 2015.

Notas:

1 Harley, Brian. “A nova natureza dos mapas”. Fondo de Cultura Económica, 2005.

2 Calvino, Italo. O viandante no mapa, en “Colección de arena”. Siruela, 2002.

3 Mayer-Schönberger, V; Cukier, K. “Big Data. A revolución dos datos masivos”. Turner, 2013.

4 Mayer-Schönberger, V; Cukier, K. Op. cit.

Ignacio Grávalos – Patrizia di Monte

Ignacio Grávalos y Patrizia Di Monte fundan gravalosdimonte arquitectos en 1998, un estudio que trabaja en los diversos ámbitos de la arquitectura y del paisaje, participando en proyectos de actividad cultural, estudios de regeneración urbana, trabajos de arquitectura participativa y estudios experimentales sobre urbanismo de no conformidad. En la actualidad alternan la actividad profesional con la docente, así como la presencia en numerosos procesos de investigación en ámbito europeo.

Ignacio Grávalos es arquitecto por la ETSAB (Barcelona, 1994). Es profesor titular de Expresión Arquitectónica de la Escuela de Arquitectura de la Universidad San Jorge de Zaragoza.
Patrizia Di Monte es arquitecta por el IUAV (Venecia, 1995). En 1998 consiguió el título de máster (La Gran Escala) por la UPC y la suficiencia investigadora (tesis doctoral en curso). Ha sido arquitecta colaboradora Fund. Peggy Guggenheim en Venecia de 95-97, miembro de la comisión de cultura del COAA de 2003-06, miembro del comité cientifico Capitalidad Cultural Zaragoza 2016, profesora de Proyectos III de la Escuela de Arquitectura de la USJ de Zaragoza y actualmente es profesora de Urbanismo I. Obtienen el 1er premio concurso paseo marítimo en Torre Mileto, 1er premio concurso de ideas reforma C.O.A.A., 1er premio concurso bloque de viviendas en torre en Zaragoza, 1er premio concurso bloque de viviendas en el Canal Imperial Zaragoza, 3er premio concurso ideas internacional “Oficinas Expo 2008”, adjudicatarios de numerosos concursos de estudio sobre el Casco Histórico de Zaragoza.

Creadores del programa “estonoesunosolar”, iniciativa experimental de intervenciones temporales en vacíos urbanos para uso público, reconocida con 1er premio Saie Urban regeneration and development 2012, 1er premio Eurocities 2011 Participation, 1er premio Innovazione e Qualitá Urbana 2010, mención de investigación XI Bienal Española Arquitectura y Urbanismo, 2º premio SAIE Selection 10, 3er premio SMART Future Minds 2010, finalista premios FAD 2011, finalista City to City FAD awards 2012, finalista Future Cities awards 2012, ganadores convocatoria internacional “Architecture of Consequence” del NAI (ND) , obra seleccionada 6ª y 7ª Bienal Europea de Paisaje, mención XXII y XXVI premios de Arquitectura García Mercadal.

Entre sus últimas obras construidas se encuentra la escuela infantil del Casco Histórico de Zaragoza (en colaboración con S. Carroquino), que ha recibido el accésit premio Children in Scotland’s Making Space Awards 2010.

Han sido arquitectos invitados a: Congreso Eurocities Culture Forum 2009, Congreso Caceres Ciudades Creativas 2009, Congreso Ciudades Creativas 2010 (Kreanta), XIX Congreso Centro Iberoamericano Desarrollo estratégico Urbano en Mérida (Méjico), Reunión Agenda 21 para la Cultura en Belo Horizonte (Brasil), Xunta de Galicia, Ayto. de Sevilla, Ayto. de Vitoria, COAC, COAG, Master Arquitectura Medioambiental y Urbanismo Sostenible PAMUS de Univ. La Salle, Universidad Internacional de Andalucia, Universidad de País Vasco, Master Progettazione Interattiva Sostenibile e Multimedialità de Roma3, Master in Paesaggistica-Unifi/AIAPP/LUS Univ. di Firenze, Univ. Di Trento, Ayto. de Turín, Ayto. De Napoles, Milano Made Expo 12, SAIE 12 Bologna, Politecnico de Milán, Cité de l’ Architecture de París, DAZ de Berlín, Master Public Space Berlage Institute de Rótterdam entre otros.

follow me

Arquivado en: faro, Ignacio Grávalos - Patrizia di Monte

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,