José María Echarte Ramos · arquitectura e crítica | N+1

Ata a data percorremos da man de diversos arquitectos, algunhas das máis diversas e variadas actividades que desempeñan, ben de forma complementaria á actividade máis tradición do arquitecto ou ben como actividade principal.

Hoxe penetrámonos no amplo mundo da “crítica”, e que mellor xeito de facelo que da man de José María Echarte, un dos editores xunto a María Granados e Juan Pablo Yakubiuk, de N+1. Un blogue de arquitectura e crítica cuxos autores definen como:

“un lugar, ás veces divertido pero sempre serio, onde pode lerse o que ninguén contaría nun Colexio de Arquitectos.”

Poderiamos presentar a José María dunha forma formal, pero nesta ocasión e atendendo ao estilo que emprega no seu blogue, o máis apropiado é empregar unha súa

“eu dedícome… en fin, a verdade, dediqueime a moitas cousas ao longo dos anos; algunhas son máis dos Lannister (Si, traballei con enxeñeiros en obras de estradas, trasvases etc… fun arquitecto municipal) e algunhas máis dos Stark (Concursos, investigación, docencia) aínda que creo que nunca fun da Garda da Noite (Becario sufriente)”.

Sen máis dilación deixámosvos coa entrevista que nos concedeu José María, esperamos que a gocen, tanto como nós.

José María Echarte
José María Echarte

Explícanos, como e por que xorde “N+1”?

N+1 iníciao María Granados en 2004 cando estaba co fin de carreira. En parte de forma natural, os blogs estaban pegando forte entón, en parte como vía de escape desa situación un pouco rara que é o PFC e en parte porque non atopaba sitios que escribisen o que a ela lle gustaba ler sobre arquitectura e que tiña moito que ver cunha aproximación diferente á realidade profesional, a escribir para todo o mundo e que fose… Entendible!

Eu era lector e comentador e un día María escribiume para dicirme que xa estaba ben de que os comentarios fosen máis longos que os posts e así empecei a escribir, Juan Pablo tamén se uniu co tempo. O curioso é que Juan e eu viviamos no mesmo sitio, en Almería, e coñecémonos antes a través de María –que estaba en Madrid- que en analóxico– cousas de internet.

Creo que o espírito inicial do que María pretendía segue aí. Escribir de arquitectura, do que ocorre, analizalo todo sen posicións pechadas, facelo sen tabús, sen servidumes e para que o poidan ler as nosas nais, por exemplo, que sempre fai ilusión e desmitifica moito. Sempre usamos unha frase,

“o contrario de divertido non é serio, é aburrido”.

Un pouco é iso.

Atopástesvos con moitas dificultades? Cales foron as máis problemáticas?

En xeral non. Sempre escribiramos… a diferenza é gardalo nun cartafol no ordenador ou poñelo en común. É moito máis enriquecedor o segundo, evidentemente. Algunha vez houbo algún problemilla… cun concurso da xunta de Andalucía no que algúns concursantes pedíronnos que denunciásemos que o ganador era un plaxio descaradísimo e que nos custou cambiar de aloxamento por algún comment perigoso… pero pouco máis. Quizá a máis divertida foi a de certo arquitecto moi mediático que pronunciou (en Facebook) a famosa frase

“chegaravos unha carta dos meus avogados”

porque non estaba de acordo co que escribimos sobre certa oferta de traballo súa algo… peculiar. O curioso é que esa noticia proviña do semanal do ABC… non sabemos aínda si a eles tamén lles ía a chegar correo postal. Iso xa o podemos tachar da lista, son desas frases que hai que dicir ou escoitar polo menos unha vez na vida, como

“Siga a ese taxi” ou “Me acollo á quinta enmenda”.

Pero quitando estas cousas, en xeral non. WordPress, onde estamos agora, fainos a vida fácil, non temos unha periodicidad moi clara porque N+1 segue sendo, dalgunha forma, amateur… é unha elección consciente. Esixe un certo nivel de atención ao que pasa ao noso ao redor, pero niso as redes sociais axudan bastante e permiten unha inmersión nun caldo de cultivo informativo que pode utilizarse moi provechosamente (Ou moi mal tamén, claro).

Que referencias manexa Jose María para os seus artigos?

Moitas… e moi raras imaxino. Monty Python, Black Adder, The Young ones, Os Simpsons, a música dos 70, as bandas sonoras de James Bond, series de TV clásicas e novas con especial paixón polos Soprano, videojuegos ?desde o Spectrum ZX81 ata a Play 4-, comics, de Neil Gaiman a Dan Motter e os Hernández Brothers ou algunhas cousas de Miller. Interésame a visión política de Tafuri, a entomología de Pevsner, o entendemento da crítica necesaria de Panayotis Turnikiotis, o humor de Pedacicos Arquitectónicos ou da Mi Mesa Cojea, do Mundo Today e de Masters of Concrete, La Fiera Literaria pola súa irreverencia… evidentemente da combatividad e claridade de Fredy Massad e Alicia Guerrero Yeste (De Alicia tamén os seus apuntas sobre libros, espectaculares), a potencia e a estrita verdade de Antonio Miranda, a capacidade docente da miña nai, a honestidade do meu pai, a inocencia escéptica da miña filla… moitas cousas apresas dos profesores fantásticos que tiven e dos horrorosos tamén –polo menos servían para algo, para dar mal exemplo-. Non recordo quen dicía que un proxecto faise con todo… e sospeito que para min escribir é igual. Falo con todo, probablemente de forma inconsciente.

Que finalidade teñen os teus artigos?

Creo que sempre é a mesma. Espir ao emperador. Ou gritar que en realidade xa viña espido de casa, e que era evidente que estaba ensinando as vergonzas e ata bailando a conga en plan comando. Procuro facelo sempre xustificando os meus criterios –que poden ou non compartirse- e trato de achegarme ás cuestións con certo nivel de humor e ironía, aínda que ás veces é imposible non poñerse algo máis serio. Hai veces que les artigos ou entrevistas a arquitectos e pensas: si isto léseo un muggle –ou sexa un non-arquitecto-, alguén sen mediatizar pero cun bo nivel educativo e que non ten por que saber da arquitectura paramétrica nin do continuo diferenciado nin puñetera falta que lle fai… isto acababa en carne de meme. Eu quero facer ese meme. Aínda que por escrito. E de forma analítica.

En realidade é o que che dicía, creo que o espírito de n N+1 está no que escribo. Se cadra é unha reacción a unha formación que salvo excepcións era moi pouco crítica e nada autocritica. A ese borreguismo cargado de fanatismo que ás veces é como unha losa para a profesión.

Artículo de José María en N+1
Artículigo de José María en N+1

En moitas deles reflexionas sobre diferentes temas, poderiamos dicir que realizas crítica de arquitectura?

Non o sei. É unha pregunta que sempre está presente, e que eu mesmo me fago. Creo que Antonio Miranda diría que fago crítica paranoica… e en parte creo que levaría razón. Sempre me acordo de que o tristemente desaparecido Luís Moreno Mansilla –que foi xunto a Álvaro Soto uno dos meus mellores profesores- dicía que os proxectos fanse con obsesións e convértense en pedra coa técnica. Hai algo diso.

No fondo creo que si fago crítica de arquitectura… aínda que non fago o que tradicionalmente enténdese por crítica de arquitectura. Non me interesa demasiado a análise sesudo dun proxecto, por exemplo, aínda que me parece que é un labor complejísima que hai quen fai fantásticamente e gústame moito lelos. Fíxeno algunha vez, pero interésame máis o funcionamento do sistema, do ecosistema si prefires. As dinámicas laborais, sociais históricas e éticas que configuran a profesión… E interésame a falsedad, o discurso impostado, xa sabes:

“os eventos consuetudinarios que acontecen na rúa”

que diría Mairena… e rirme do meu mesmo, que creo que é o máis san que un pode facer nesta vida. Cando che empezas a tomar demasiado en serio ou a dar conferencias en terceira persoa como Emilio Ambasz, perigo.

Preguntado o anterior, é case ineludible suscitarche a seguinte, crees que a crítica de arquitectura morreu?

Creo que é un enfermo cunha eterna mala saúde de ferro. É certo que hai un cambio interesante, e unha mellora que coincide cunha certa substitución xeneracional. Resúmese naquela fraseciña de Iñaki Ábalos

“Antes a crítica facíancha os teus amigos e agora non sabes quen a fai”.

Non sei si fai falta engadir moito máis para imaxinarse ?salvo excepcións- o estado da crítica ?ou do que se chamaba crítica- na década prodixiosa deste país. A capacidade de autopublicación en rede foi un revulsivo fantástico para a disciplina. Pero non todo é jauja, claro: Como resultado da facilidade agora a esixencia de filtrado e de selección está máis no lector… o cal non é do todo malo. Nos meus tempos todo era polo artigo 33, amén Jesús e si publicábase debía ser que era maná dos deuses. Hoxe en día isto non é así, o que esixe probablemente xerar un código propio. Creo que a universidade e os anos de formación teñen moito que aportar aí. Antes saías coa lista apresa e hoxe en día creo que deberías saír coa forma de facerche a túa lista ou os criterios da túa lista, mellor. Co coñecemento suficiente para establecer de forma analítica os teus propios criterios e ordenar os teus razonamentos.

Por iso moléstame especialmente cando alguén trata de establecer que hai unha crítica “boa” e unha “mala”. Que a útil é a que descobre talentos e a inútil a que se fai preguntas e é en ocasións belixerante. Nese sentido o que me molesta é a condescendencia co poder, ou con certo tipo de poder cuxo único obxectivo é a perpetuación, xa sabes? Gehry dicindo que en realidade el era un arquitecto verde (super-verde faltoulle dicir, en plan “O Quinto Elemento”) ou Zaha que tivo unha época na que nos contaba que estaba interesadísima pola sostenibilidad. Gatopardismo puro e duro, como ben explica Fredy Massad en moitos artigos ou como diría Miranda, algo demasiado pegado á crítica inorgánica, positivista.

Na miña opinión este rexurdir dunha crítica máis difícil de controlar ou que non se rexe polos medios e as dependencias coñecidas non pasou desapercibida para os centros de poder habituais. Cabilderos, axentes futbolístico-arquitectónicos, conseguidores de premios, xurados profesionais e un longo etcétera de figuras vampíricas. De feito este surgimiento da “crítica curatorial” como formato paréceme unha derivada por oposición. Ollo, hai fantásticos comisarios neste país, e paréceme un labor encomiable… pero creo que para que algo sexa “critica”, o autor non pode ser xuíz e parte, cousa que ocorre neste caso.

Por resumir, creo que está ben. Que supón un cambio evidente en moitos aspectos, ou que debería supoñelo… e sendo optimista, por unha vez, creo que pode estar mellor.

Fai unhas semanas, Santiago de Molina escribía sobre “vivir sin mestres, poderías radiografiar o panorama actual da arquitectura española? E internacional?

Como dicía Horst Buchwoltz en “One, two, three”…

“É grave pero non preocupante”.

Creo que en España o problema non é a capacidade dos arquitectos, senón máis ben haberse crido moitas das súas tontunas que non eran senón atavismos empobrecedores… como a de que hai o camiño do Jedi e o reverso tenebroso, isto é: que unha cousa era facer arquitectura e outra era “estar na rúa” facendo o que fose. Para o meu esa división é unha estupidez snob e clasista. Hai boa arquitectura e haina mala e haina en todas partes. En parte esa idiotez venia dunha formación que outorgaba carnets de bo e mal arquitecto, sendo o bo únicamente o que cara a concursos –e gañábaos, claro- e daba clase nunha universidade– e os malos todos os demais. Creo que as xeracións novas déronse conta desa falacia e hoxe en día están moito máis abertas a desenvolver a profesión na infinidade de campos que pode cubrir, e iso –por forza- espero que sexa enriquecedor. Como sabes, sosteño a teoría de que esa formación sectaria tiña a súa traslación a un mercado laboral absurdo e llenito de explotadores e que era (e lamentablemente é) nun altísimo porcentaxe economía mergullada. Creo que ese é un dos retos que encara a profesión neste país, o de acabar de entender dunha vez por todas que si somos empresas de servizos o persoal é o máis importante e que –por exemplo- cobrar por traballar coa escusa da formación está MAL. Imos, mal, que é de expulsión da profesión, de traede a brea e as plumas e ata de “release the Kraken”.

Si pregúntasme pola parte máis… Creativa? Non me gusta a palabra… pero a falta doutra mellor. Creo que niso non habemos ter nunca problemas. O arquitecto español está moi ben preparado. Temos no entanto aínda unha físgoa de acriticismo (inclúome, ollo) que levamos moi dentro. Resúltame curioso que se fale tanto e tan mal da pouca crítica que cuestiona algo que en xeral recibe parabienes por todas as partes. Eu creo que si JJ Abrahams levántase o día 19 e dinlle que oe, JJ, que todo aplausos menos tres, o tío abre o champan. Pois un pouco igual… cústanos, e con ese custarnos ás veces tragámonos unhas tontunas sicalípticas. Tamén porque creo que somos moi de dar bandazos… isto é algo tremendamente español, máis que os cuñados, máis que irse á porta do cárcere a gritarlle “bela” a Isabel Pantoja e máis que Santiago Calatrava… cando lle interesa, que cando non é máis suizo que a vaca que ri. Por exemplo recordarás que durante un tempo todo tiña que ser espectacular e bigger than life… e agora sen solución de continuidade todo ten que ser participativo e novas prácticas e de adobe. Estou xeneralizando e ridiculizando bastante pero creo que me entendes. Nesa velocidade por poñernos de novo onde o sol quenta cóanllenos cousas que non teñen ningún valor e deixamos pasar outras que si o teñen. Ás veces pásanos esta cousa tan absurda de non pronunciarnos porque tememos quedarnos fóra de “o último”… unha postura que me parece absurdísima.

No internacional creo que envexo o concepto empresarial tan claro que se ten en moitas ocasións fóra. Aquí esta parte esquécellenos sempre e así acabamos tendo estudos modelo sweatshop que se sustentan nunha cousa absurda, entre a heroica mal entendida e o inviable. Oe mira, todo necesita un tempo para crecer, pero hai que ter unha perspectiva de como facelo, un certo nivel de organización, unha orde laboral legal… esas cousas que son o primeiro que che van a preguntar nunha licitación internacional.

José María Echarte
José María Echarte

A arquitectura, ten abertos moitas frontes de batalla (LSP, Bolonia, paro, precariedad laboral, COAs, ETSAs, emigración, comunicación, etc), non serán demasiados para a polarización existente dentro da mesma?

Si o son. E sobre todo porque estamos sempre, como profesión, defendéndonos en formato “O Álamo”. Ás últimas, rodeados e cunha parede ás costas. Ao final –aparentemente- ímonos salvando dalgunhas cousas –das máis graves- pero sempre deixándonos pelos na gatera e sempre pasando máis medo do debido. Sempre tarde, sempre descoordinados, sempre como o exército de Pancho Vila logo de nacionalizar unha fábrica de tequila.

Creo que é unha cuestión de organización, evidentemente. Non podemos seguir mantendo unha estrutura que de xeito evidente (E pese á vontade de quen a formen, da que en xeral non adoito dubidar) é errada, descoordinada e caótica. Creo que hai uns mínimos que son absolutamente incuestionables e que debemos empezar a abordalos sen medo e con claridade porque será o único xeito de que construamos algo sólido.

Póñoche un exemplo: agora parece que temos un supercomisario de bienales, Patxi Mangado. Sen entrar en como se lle nomeou, que imaxino que é a dedo? no artigo de Scalae en que falaba do seu nomeamento, facía fincapé da falta de nivel industrial ou de proxección profesional nos estudos españois e como iso lles dificultaba traballar fóra, pero non nomeaba en ningún momento a causa principal desta situación: A absoluta precariedad laboral dunhas empresas que queren ser o que non son ou peor aínda funcionar en economía mergullada co consiguiente problema para os traballadores e para o resto de profesionais. Xa sabemos do que falo, esas oficinas que teñen 6 traballadores en nómina e 30 becarios. Como se come iso? Iso chámase competencia desleal e chámase ser un explotador. É así de fácil. Custaba moito dicilo? Parece que si, ou que imos seguir cos circunloquios e con outras cuestións que nos gustan máis ou que dan mellor en foto sen abordar ningún dos problemas que hai detrás.

Eu entendo que esta cuestión de traballar co que hai para arranxalo parece a visión lóxica… pero empezo a dubidar que o sexa. O lio institucional que temos –e que pagamos- é como para pensar nunha moi necesaria refundación. Iso esixe xenerosidade, esixe compromiso e esixe capacidade de autocrítica. Que eu creo que as hai, pero que non acaban de funcionar xamais. Ollo, non quero que pareza que isto é algo alleo a nós ou por sinalar, a min. Eu fun membro de Xunta e fíxeno seguramente fatal. Ao que me refiro é a que os COA por exemplo teñen asembleas. E teñen eleccións, votos… etc. Antes de que fixésemos isto estiven lendo o do Colexio de Sevilla,que lamento dicir que para os que coñecemos a xente de alí que se toma estas cousas en serio e contábannos o que vían? non é algo que nos pille de novas. Para empezar… Ti vas e votas a un señor que se modifica os estatutos para quedarse no cargo cando a tendencia é a limitar os mandatos? Pois oe, agora non che estrañes que a cousa teña a mala pinta que ten. Teño un amigo que di sempre iso, que nos queixamos moito pero que non usamos os poucos medios de que dispoñemos, e non lle falta razón. Agora, si confírmase que o COAS está en creba e empezan a non poder pagar… Que ocorre? É un réxime asembleario, todos os colexiados son responsables e donos solidarios do Colexio. Non me entra na cabeza que algo tan serio poida pasar con “eu non vou ás asembleas porque é un rolo”. Pois nada. Xa sabes.

O mesmo con outras cuestións. Coa LSCP era para botarse a tremer. Había quen non sabía –logo dun ANO- de que ía o tema. Descorazonador.

Creo que hai mínimos, repito, nos que imos coincidir todos ao 99%, e sobre iso creo que hai que traballar sen medos e sen liñas vermellas. Polo menos hai que ter listo o plan B, porque o A xa vemos que nalgúns sitios vai camiño do desastre.

Como ves o futuro da arquitectura?

Pois, malia a chapa que che acabo de meter… que parece moi pesimista, véxoo con certa esperanza. Eu uso moito en clase a definición de arquitectura de Miranda, parafraseo pero creo recordar que di que a boa arquitectura (ou a arquitectura cando pode chamarse así) é cando pode poñerse sen desmerecer xunto ao voto universal, os dereitos da muller, o parto sen dor, a seguridade social etc. etc… pouco máis se pode engadir. Ese é –creo eu- o obxectivo. Espero que algo aprendamos dunha época tan rococó como a que pasamos e espero que este interese polo aspecto social da disciplina non se perda.

E tamén que sexamos como Pinky e Cerebro e fagamos o de “take over the world”… ou noutras palabras: Que aceptemos sen clasismos que isto non é unha profesión “artistizada” senón que o é en boa medida técnica (Técnicas diferentes, si prefires) e que nos irá moito mellor si asumimos a enorme variedade de desempeños que os arquitectos podemos ter: Desde o que -Por que non?- fai concursos, ao que taxa ou ao que calcula instalacións ou é perito.

O futuro para o meu é a excelencia. Ollo, non a xenialidade, que iso non é enseñable, nin estructurable. A excelencia si o é. Peritos excelentes, calculistas excelentes, políticos excelentes (Estaría ben…). E de aí, empresas excelentes, contratadores excelentes… Non basta con saír nas revistas nin en exposicións que van ao MoMA porque iso –estando ben- non nos vai a arranxar outros problemas, xa que logo non podemos usalo como barómetro –non como o único barómetro-. Ao cabo, o que entendo é que o sector ten que estar saneado e funcionando ben.

Por outra banda, creo que é necesario dicir isto, desa excelencia e normalización dependen moitas cousas. Entre elas, parar a sangría de talento que estamos regalando ao exterior. Penso en Paco Casas e Bea Villanueva, en Julen Asua e Neves Merayo, en Juan Roldán… que están todos por eses mundos, onde ir máis lonxe xa é dar a volta, e paréceme sempre que ter a xente tan brillante lonxe di moi pouco de como organizamos as cousas.

Que opinas dos arquitectos que emprenden en novos campos?

Paréceme fantástico. É o que che comentaba antes, hai muchísimas cousas que podemos facer, e paréceme fantástico que as fagamos. Ollo, tamén che digo que neste país usamos a etiqueta “emprendedor” cunha facilidade pasmosa e ás veces o que se oculta detrás de certos emprendimentos é unha especie de “non penso pagar porque son super cool e teño un látigo pero é en cores pastel”. Iso son os mesmos cans con distintos colares. Peores, si apúrasme, porque encima pretenden substituír a relación laboral normal por unha especie de amizade e sentido da pertenencia mal entendido. E iso, evidentemente, non vale. Hai que emprender, paréceme necesario, pero hai que facelo coa creatividade nunha man e a orde e o coñecemento noutra. E a ética noutra (Si, hai que ter tres brazos).

É o que che dicía antes: plans de negocio, orzamentos, expansións… saber que un traballador custa tanto diñeiro e que hai que pagarlle chova neve ou faga sol… esas cousas tan básicas.

Décimo aniversario de N+1
Décimo aniversario de N+1

¿Qué proyectos de futuro le esperan a José María? ¿Y a “N+1”?

Pues estoy recopilando algunas cosas de N+1 para una próxima publicación (Os mantengo informados). Supongo que N+1 seguirá como es… quizá con algún pequeño cambio, intercalando artículos algo más cortos a veces para que no pase demasiado tiempo entre unos y otros… prometo que volverán las auténticas entrevistas falsas a arquitectos. Respecto a mí, en realidad soy poco complicado… ver Hora de Aventuras con mi hija mientras elevamos nuestras espadas al aire en el salón, jugar al lego, escribir… espero que siga habiendo algo de trabajo, no tengo un estudio enorme, me conformo con poco pero me gusta hacerlo con cuidado (espero). Seguiré concursando, imagino, porque es una gimnasia fantástica. Me gustaría seguir dando clase muchos años… estoy con el doctorado… no me puedo quejar. Mi hermano -otra persona brillantísima- está en Colombia con la familia, trabajando, y al lado de estar tan lejos… me siento un privilegiado.

Para acabar, ¿qué le aconsejas a los actuales estudiantes y futuros profesionales de arquitectura?

Pues que disfruten. Y que estén siempre atentos a todo. Que esto no es fácil, pero no tiene porque no ser divertido. Que deben cuestionarse todo, para empezar todo lo que he dicho yo aquí, y para acabar hasta a ellos mismos y desarrollar un armamento para enfrentarse a las facetas de esta profesión con orden y con honestidad. Les diría que fueran honestos, que ya sé que es una palabra algo viejuna, pero que es necesaria.

Honestos y generosos, creo que solo con eso, ya tienen la mitad del camino hecha. El resto es estar atento y ser cuidadoso. Y saber el teléfono del que sabe, claro.

José María Echarte Ramos · arquitectura e crítica | N+1
Novembro 2015

Entrevista realizada por Ana Barreiro Blanco e Alberto Alonso Oro. Agradecer a José María a súa paciencia, tempo e predisposición con este espazo.

Alberto Alonso Oro

Arquitecto y editor en veredes, arquitectura y divulgación. Invernalia es un buen lugar. A veces escribo en Fundacion Arquia.

follow me

Arquivado en: Alberto Alonso Oro, Ana Barreiro Blanco, baliza

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,