O penalti de Jørn Utzon | Borja López Cotelo

5 (100%) 1 vote[s]

A noite do 20 de xuño de 1976 caía unha chuvia fina sobre Belgrado. Antonín paseou a súa figura pendente polos corenta metros que separan o centro do campo do punto de penalti, colocou o balón e retrocedeu para coller carreira. Levantou a cabeza. Ante el, ese rostro osudo e feroz de Sepp Maier; talvez entón se acordou de Zdeněk Hruška, aquel compañeiro do Bohemians co que ensaiara o lanzamento unha e outra vez. Cando iniciou a carreira cara ao balón, Antonín Panenka sabía que abandonaría para sempre o anonimato: sería admirado por toda Europa ou sería obxecto das súas burlas.

Panenka transformando o penalti na final da Eurocopa de 1976

En 1957, Jørn Utzon estaba a punto de cumprir corenta anos. Percorrera medio mundo visitando arquitecturas orientais e mesoamericanas, formara parte do PAGON -sector noruegués dos CIAM- e mesmo gañara algún concurso1. Pero era consciente de que todo debía cambiar, e o concurso internacional para a construción da Ópera de Sídney2 era a ocasión para facelo. Alí, Utzon decidiu inventar algo incerto que o sacase desa marxinalidade que acompañara aos seus grandes mestres da Kunstakademiet: Kaare Klint, Steen Eiler Rasmussen e mesmo, en menor medida, a Kay Fisker. Debuxou entón un fermoso feixe de curvas sobre o espigón de Bennelong Point e atravesou o albor.

Bosquexo inicial de Utzon para Sídney, c. 1957, publicado orixinalmente no Red Book

Todo o mundo sabe o final da historia. Utzon gañou o primeiro premio (grazas, en boa medida, á obstinación de Eero Saarinen) e empezaron os problemas. Porque iso que o danés debuxara non podía ser construído, nin sequera por Ove Arup: ‘O deseño de Utzon […] consistiu en catro pares de cascas triangulares sustentadas nun punto do triángulo; as dúas cascas simétricas de cada par inclinábanse unha cara a outra, como un par de mans ou abanos. O arco gótico que se formaba entre os dous soportes de cada par non seguía a liña de pulo, polo que se producían momentos de peso morto. Se contamos con que as cascas estaban fixadas aos soportes veremos que, xusto cando se necesita unha forza máxima, a anchura da casca se ve reducida ao mínimo. E o que é máis, cada par de cascas non está equilibrado lonxitudinalmente, senón que transmite a súa forza ao par seguinte […] Leste é un deses casos frecuentes en que a mellor forma arquitectónica non coincide coa forma estrutural máis apropiada. Se tivésemos sabido a tempo onde nos estabamos a meter, é posible que tivésemos desistido’3 , escribiu o enxeñeiro sueco. O debuxo co que Utzon seducira o xurado era xestual, tiña un inefable vigor expresivo; debuxara un desexo, talvez un sono, non a solución a esa entelequia. E o danés -subliña Frampton- non foi o primeiro en proceder deste modo: ‘A ópera de Sídney demostra ata que punto non é necesario que coincidan un concepto tectónico e unha obra estruturalmente racional; unha disfunción que recorda á crítica que fixera Damisch a Viollet-lle-Duc, no sentido de que sempre existe algún salto insalvable entre os medios construtivos e o resultado arquitectónico’4.

Boceto de Utzon para as cubertas de Sídney, c. 1958, publicado no Red Book.
Boceto de Utzon para as cubertas de Sídney, no que se distinguen as nervaduras, c. 1958, publicado no Red Book.

Catro anos despois de gañar o concurso, cando todo parecía perdido, Utzon demostrou a dimensión do seu talento, e foi entón cando se mostrou como un coloso. Talvez o último que a arquitectura deu ata hoxe. Imaxinou unha solución extremadamente sinxela dende o punto de vista construtivo; paradoxalmente, todo estaba aí, nunha xeometría pura, na esfera: ‘No caso da Ópera de Sídney todo pode debuxarse sobre unha esfera, coma se fose unha laranxa conformada por non sei cantos gallos, por pezas similares que se subdividen e mesmo se prefabricar. Esta é a idea’5. A solución estaba moito máis preto de onde todos os demais buscaran.

Maqueta da solución xeométrica final para as cubertas, c. 1960, publicado orixinalmente no número 14 da revista Zodiac
Desenrolo da solución xeométrica para as cubertas, c. 1960, publicado no número 14 da revista Zodiac (1962).

A solución proposta por Utzon permitiu a construción da cúpula na baía de Sídney cun número reducido de pezas prefabricadas de formigón. Esa era a forma de pensar do danés: mesmo o debuxo inicial escondía o xerme dun concepto tectónico. Ao longo do proceso de concreción do edificio xurdiron novas dificultades que puxeron a proba o seu enxeño e a paciencia do estado Nova Gales do Sur6. Así, arquitecto e cliente fóronse distanciando irremisiblemente: cando, en 1973, foi culminada a construción da ópera, Utzon desvinculárase do proxecto e decidira non volver pisar Australia.

Utzon coa maqueta dos falsos teitos acústicos propostos para Sídney, publicado no número 14 da revista Zodiac (1962). Nunca foron construidos.

Foi gol. Sepp Maier deixouse caer cara á súa esquerda e, dende o chan, puido ver como o balón entraba manso, case ingrávido durante uns segundos, polo centro da portaría. Checoslovaquia convertíase así, por primeira vez, en campión de Europa; e Panenka nun mito.

Ás veces imaxino a Utzon no seu estudo de Hellebaek, a miles de quilómetros de Sídney, repetindo unha e outra vez as maquetas da ópera, observándoas mentres recorda os estaleiros de Ålborg nos que pasara a súa infancia. Entón vénme á mente Antonín Panenka, coa súa melena escura e as súas patillas de machado, pulindo o lanzamento día tras día ao finalizar o adestramento. Apostándose chocolatinas co seu compañeiro Hruska. Á fin e ao cabo, penso, a parábola que describiu o balón pateado na final de Belgrado non foi moi diferente á curva debuxada por Utzon dezanove anos antes. Eses dous homes, un mentres collía o seu lapis para esborranchar un papel, o outro mentres camiñaba cara aos once metros, sabían que a súa vida -e quizais a historia das súas respectivas disciplinas- non volvería ser igual. O final era incerto, o fracaso era posible. Pero ambos os dous sabían que non había volta atrás.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto

A Coruña. maio 2013

Notas:

1 En 1953, Utzon gañou o concurso de vivendas económicas Skånska hustiper no sur de Suecia. O proxecto non foi construído, pero deu orixe aos celebrados conxuntos de Elsinor (1956) -as denominadas casas Kingo– ou Fredensborg (1959) en Dinamarca, e de Lund (1957) e Bjuv (1956) en Suecia. En todos eles, Utzon indagou nas posibilidades da agregación da tipoloxía de casa-patio.

2 El concurso foi convocado en decembro de 1955 polo estado de Nova Gales do Sur, e a el presentáronse 233 propostas. Entre os arquitectos participantes encontrábanse Alison e Peter Smithson ou o australiano Harry Seidler. Ver FERRER FORÉS, J.: Jørn Utzon. Obras y Proyectos (Ed. Gustavo Gili, 2008) p. 148

3 Ove Arup, nun texto recollido en FRAMPTON, K.: Estudios sobre cultura tectónica (Ed. Akal Arquitectura, 1999), p.266

4Ibid., p.262

5 Utzon en PUENTE, M.: Conversaciones con Jørn Utzon (Ed. Gustavo Gili, 2010), p.26

6 Especialmente rechamantes son as dificultades xurdidas durante o proceso de definición dos falsos teitos acústicos; de novo, Utzon ideou unha solución baseada nunha xeometría elemental, neste caso a do cilindro. Pero a súa proposta nunca foi construída. Ver WESTON, R.: Utzon (Ed. Bløndal, 2008), p. 168

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: artigos, Borja López Cotelo

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,