De vocacións | Borja López Cotelo

Ninguén no meu barrio coñecía a Mies Van der Rohe. Os nenos non soñabamos con ser Alvar Aalto porque o noso altar o ocupaban Bruce Lee, Rocky Balboa, Peio Uralde ou Zoran Stojadinovic. Eu, que era un pouco raro, ás veces cambiaba de obxectivo e aspiraba a suceder ao gran Sempé. Os días transcorrían entre libros de matemáticas, papeis esborranchados e horas pateando o balón; esperando que chegase pronto o domingo para ir a ver o Deportivo nese estadio que tiña un só fondo sobre o que emerxía hierática a torre de Maratón. Viviamos tranquilos sen ler Cara unha arquitectura, sen visitar Ronchamp, sen oír falar xamais de Louis Kahn.

Años despois fraguáronse os mitos da miña postadolescencia. Mies, Aalto e Le Corbusier, esa Santa Trindade que todo estudante de arquitectura venera, eses perfectos descoñecidos durante os meus primeiros dezasete anos de vida. E máis tarde, a colisión co mundo real me deixou a desconcertante sensación de ter sido estafado: a vida laboral no inescrutable labirinto da burocracia española, o aburrimento, a falta de Rock and roll. Non construín nin un só rañaceos á beira do lago, e o testán do ladrillo non me respondía por máis que lle preguntaba que quería ser. Foi entón cando comecei a formularme abandonar o barco: á fin e ao cabo non son un arquitecto vocacional, ¿por que non empezar de cero? Pronto encontrei a resposta: non o farei porque vin un piar e un incendio.

Un piar

   .

Existe un piar que fai de Klippan o centro do universo. Nese pobo sueco, Lewerentz decatouse de que as bóvedas cerámicas podían apoiarse en dúas enormes vigas metálicas e de que estas, á súa vez, podían transmitir as cargas a un piar. A un só piar. A unha ‘T’ na que podemos ver unha alegoría da cruz ou podemos, pola contra, ver toda a historia da humanidade, mesmo aquela que precedeu á conmemorada crucifixión. Porque ante todo, esa vertical dota de significado un lugar; na súa oposición coa horizontal, co chan, debuxa o axe mundi, o eixe do mundo.  E en torno a este eixe xiraron dende o inicio dos tempos, aquí e alá, centos de crenzas: as que estudo Mircea Eliade, as que Frampton citou nos seus Estudos sobre cultura tectónica1, e moitas outras das que probablemente nunca oiamos falar. É, non por casualidade, o mesmo eixe ao que Le Corbusier dedicou o seu Poema do ángulo recto, a mesma vertical definida polo mastro ao que Ulises se atou para non sucumbir aos cantos de serea.

Non debemos esquecer que os nórdicos -Lewerentz o era, non só por nacer en Suecia- sempre foron, por riba de todo, construtores de barcos. Naves lixeiras que remontaron o Volga, que sucaron o Báltico e o Mar do Norte para acabar avistando Terra Nova. Herdanza que esparexeron polo sur de Europa2. Por iso moitos arquitectos do Norte entenderon a importancia da vertical, do mastro ou o piar: Fehn escribiu, acerca do seu proxecto para unha igrexa no porto de Honningsvag: ‘Dende o seu asento [o mariñeiro] percibe que o piar ten a mesma dimensión que un mastro. Neste recoñecemento séntese seguro. Séntase ao lado dese piar, recoñéceo tamén co suave tacto dos seus dedos. En mar aberto… foi un símbolo no que creu, o que o trouxo de volta a casa’3 . Á súa vez, estes mastros normandos non son moi diferentes do piar que ocupa o centro do máis arcaico templo xintoísta de Xapón4, o Gran Templo de Izumo, que evoca unha pasaxe do mito da Creación: nunha sala de oito brazas construída en torno ao Piar do Ceo cortexáronse Izanami e Izanagi, as deidades primixenias, antes da súa primeira unión5.

Lewerentz, folga dicilo, non inventou o piar nin o seu simbolismo. Simplemente fixo descansar sobre un deles, condensada, a súa experiencia de ancián e a herdanza de moitos séculos de construción de templos e barcos. Lewerentz colocou aí ese piar para recordarnos que sen gravidade non hai arquitectura.

Un incendio

Foi o reverendo Simonsen quen deu a Jørn Utzon unha memorable lección de arquitectura: ‘Un espazo sagrado non se fai’ -dixo- ‘É algo que se consagra. Podería estar debaixo dunha árbore’6. Os que viñeron despois, os arquitectos que sucederon ao mestre danés (polo menos os máis espertos) asumiron que así era. Cando Peter Zumthor construíu unha capela consagrada ao Irmán Klaus, santo patrón de Suíza, decidiu que a solución era prenderlle lume. Como o bíblico lume purificador, como as sete chamas que coroan na súa quietude a Menorá, como aquel outro incendio de Sidonie.

Zumthor fixo construír unha estrutura cónica de madeira para logo verter sobre ela vinte e catro tongadas de formigón noutros tantos días. Máis tarde prendeu lume á cimbra; a madeira quedou imprimida no formigón e, ao consumirse, definiu o baleiro que dende entón só é enchido por unha luz cenital. Esa iluminación é o único acontecemento que ten lugar no interior dun templo que carece mesmo de altar: no seu lugar encontramos un charco formado pola auga de chuvia e a neve derretida. A capela, co seu óculo aberto ao ceo, trae á mente esa estanza da vila Rotonda por cuxo interior se derrama a luz do sol e a auga de chuvia; tamén inevitablemente, ese outro óculo tan célebre, o que converte a luz en materia densa, case tanxible, nas entrañas de Roma. Pero Zumthor parece ter tido outras cousas na cabeza: a rudeza do material, a nudez absoluta, o proceso de evisceración que lle deu forma, suxiren que esa capela é debedora das nuraga sardas e das arquitecturas hipogeas de Capadocia, Mattera ou o Sacromonte.

Zumthor queimou aquela cimbra para recordarnos que a arquitectura é materia, e que a materia transcende o visible: tócase, úlese, percíbese nela a cicatriz deixada polo tempo e o lume.

Intúo que Klaus, o ermitán, estaría satisfeito. A capela érguese hoxe sobre o trigo amarelo, solitaria como un anacoreta; sen luz nin auga corrente, rendida aos elementos, pero firme ante o pulo do tempo e a gravidade. Talvez o lume na cimbra non fose máis que un ritual, unha epifanía previa á catarse. Como ese outro incendio en Preferencia antes do gol de Stoja.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto

A Coruña. septiembre 2013

Ilustracións: El primo Ramón (EpR)

Notas:

1 Ver Frampton, Kenneth: Estudios sobre cultura tectónica (Ed. Akal Arquitectura, 1999), p.249

2 Staffan Mörling, antropólogo sueco, é quen máis afondou no estudo da herdanza nórdica na construción das dornas, embarcacións tradicionais galegas.

3 Ver Fjeld, Per Olaf: The thought of Construction (Ed. Rizzoli, 1983), p. 46

4 É recomendable, a este respecto, ler o ensaio ‘Tra terra e mare, L’Architettura dei Sverre Fehn’, escrito por Francesco Dal Co e incluído en Sverre Fehn. Opera Completa (Ed. Electa, 1997). Nel, Dal co incide no ancestral parentesco entre as construcións xaponesas e as construcións navais nórdicas.

5 Ver o ensaio ‘Kazuo Shinohara: máis alá de estilos máis alá da domesticidade’, de Enric Massip-Bosch, en Kazuo Shinohara. Casas, 2G número 58/59 (Ed. Gustavo Gili, Barcelona, 2011), p. 14

6 Ver Puente, Moisés: Jørn Utzon. Conversaciones y otros escritos (Ed. Gustavo Gili, Barcelona, 2010), p.55.

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: Borja López Cotelo, el primo Ramón, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,