Cidade e arquitectura: unha díada | Óscar Tenreiro Degwitz - veredes

Cidade e arquitectura: unha díada | Óscar Tenreiro Degwitz

5 (100%) 1 vote

Hace veinte años, Jesús Tenreiro (1936-2007) camina frente a la Plaza de Edelca en Ciudad Guayana | Óscar Tenreiro Degwitz | Fuente: oscartenreiro.com
Fai vinte anos, Jesús Tenreiro (1936-2007) camiña fronte á Praza de Edelca en Cidade Guaiana | Óscar Tenreiro Degwitz | Fonte: oscartenreiro.com

Facer da arquitectura un instrumento fundamental na construción da cidade foi o máis significativo da evolución do pensamento urbano das dúas últimas décadas.

Pero chegar a ese punto non foi fácil. Aínda que é verdade que no debate sobre a cidade dos primeiros anos do século vinte esa noción parecía ser un argumento prioritario de quen loitaba a favor dunha nova forma de ver a arquitectura, iso era non tanto parte do avance do coñecemento senón máis ben un resultado da forma de actuar na cidade herdada dos séculos anteriores.

Por esa razón foi natural nos arquitectos pioneiros dos primeiros 1900, que expresasen o seu pensamento sobre a cidade con imaxes de arquitectura. Pero neses mesmos anos ía nacendo a moderna “ciencia” do urbanismo, un modo de ver a cidade que pode describirse como unha sumatoria de aplicacións técnicas que se foron asociando progresivamente á herdanza anterior. E aos poucos, esa “visión técnica” foi facéndose forte porque era obxectiva, baseada na ciencia, e lémbrese que a procura de “obxectividade” foi asunto crave no debate político-social de entón ata que despois da Segunda Guerra tomou o mando. A cidade bidimensional, expresada en ocupación ordenada do terreo e eficiencia das redes, foi opoñéndose a calquera visión arquitectónica. A idea do “Deseño Urbano” nada nos cincuenta e feita madura unhas dúas décadas despois coa proliferación de estudos de posgrao, non puido complementar a visión bidimensional senón moi lentamente.

A este proceso que describín rapidamente débese o descrédito da visión arquitectónica da cidade que manexaran os pioneiros. Le Corbusier foi tomado como o principal chibo expiatorio pero en realidade quíxose desprezar case todo o que se manexou nas catro primeiras décadas do vinte. Eu, novo estudante a fins dos cincuenta, fun testemuña dese descrédito. As primeiras imaxes de Chandigarh na India, encargadas ao mestre suízo-francés, eran criticadas e ata ridiculizadas, como o foron unha década despois as de Louis I. Kahn sobre Filadelfia ou como se vía con sorna e sospeita que hoxe aínda ten adeptos, a experiencia de Brasilia.

E con todo, Chandigarh converteuse en patrimonio cultural dun país milenario. O conxunto da Asemblea Nacional e os Ministerios de Dacca en Bangladesh, fixo do proxecto do estranxeiro Luís Kahn parte do orgullo nacional, E a Brasília monumental está non só viva e ben, senón que segue sendo motivo de admiración asociado ao espírito de grandeza dun país. Tres probas de que a identidade dunha cidade está na súa arquitectura e o espazo público e non nas redes. Porque tanto en Chandigarh como en Brasília ( Dacca non é unha cidade nova) a concepción da rede produciu problemas de escala, de interrelacións urbanas, de vida en gran fino que deberán irse corrixindo. Pero a arquitectura fixou os atributos dunha identidade.

A nosa Cidade Guaiana xurdiu un pouco despois da experiencia de Brasília. E naceu marcada pola visión tecnolóxica, moi asociada ao modo anglosaxón de ver a planificación urbana que reinaba nese momento no mundo. E sostiña eu nunha conversación recente cos colegas Víctor Artís e Gustavo Ferrero Tamayo, o primeiro urbanista recoñecido e o segundo pioneiro desa actividade aquí, lúcido aos seus oitenta e seis anos, que me parecía que o principal problema da nosa nova cidade dos anos sesenta, fora a falta de confianza na arquitectura. Tivemos un intercambio de ideas moi interesante, en presenza dunha arquitecta holandesa, Simone Rots, que está entre nós documentándose precisamente sobre a que foi a máis importante experiencia urbana de Venezuela.

Desde que visitei por primeira vez Brasil en 1958 quedoume a impresión dunha sociedade con extraordinaria fe en si mesma, e aínda que aberta ao mundo, moi orgullosa da súa capacidade de achega en termos de invención e reflexión propias. Esa confianza ofrece unha clave en relación a Brasília porque Lucio Costa (1902-1998), ademais de ser un home de pensamento universal era un brasileiro seguro de si mesmo e das capacidades do seu país. E se puidese reprochárselle que practicamente entregou en mans dun só arquitecto (Óscar Niemeyer) a “forma” inicial dunha gran cidade, nos anos que seguiron aos sesenta fóronse multiplicando as achegas doutras figuras que, aínda que, non coa enerxía dos tempos de Kubitschek (1902-1976) o Presidente que fixo Brasília, foron sumándose á arquitectura monumental da cidade. E cabe dicir ademais que esa fe na indubidable grandeza de Niemeyer é á súa vez unha mostra de grandeza e da madurez cultural dunha sociedade. Exemplos sobran na historia.

E iso non sucedeu aquí. Estaba vivo Villanueva e non construíu unha soa obra nese territorio que se facía cidade. Un busca en balde exemplos de achegas dos contemporáneos dos planificadores. E dos máis novos, hoxe setentones, ademais da excelente escola de Borges e Pimentel para os Xesuítas só atopa, figura piramidal arquetipal, único e illado símbolo nun mundo urbano nado das máis actualizadas técnicas, a Sede de Edelca en Alta Vista, proxecto fundamental de Jesús Tenreiro.

Por iso, por esa carencia de arquitectura nesa cidade nosa, recollo o devandito por Artís na conversación que menciono: aínda falta moito para darlle forma a Cidade Guayana. Confiemos en que haberá menos sospeita no futuro. Porque a arquitectura non pode separarse de calquera intento de facer cidade.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, maio 2009,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Óscar Tenreiro Degwitz
Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , ,