Arquitectura Espontánea | Íñigo García Odiaga

Favela Painting, 2006, un proxecto de Jeroen Koolhaas e Dre Urhahn

Os valores das cidades autoconstruídas. A economía da globalización, coa crise actual entre os seus referentes, arrastra sen concesións á sociedade contemporánea cara a un maior desequilibrio entre clases; talvez esquecidas en occidente pero nin moito menos nos países emerxentes. Este desequilibrio acentúa as fronteiras entre a cidade do urbanismo e o que poderiamos denominar a cidade espontánea, a das favelas, as choupanas ou as canellas reais.

Brasil é recoñecido na actualidade como unha das economías emerxentes máis importantes do planeta, e curiosamente neste país latinoamericano encontramos a nivel social e urbanos contraste dificilmente reconciliables.

A principios deste ano 2010 celebrábase o 50 aniversario da inauguración de Brasilia, talvez o proxectos urbanístico construído máis ambicioso do século XX. O presidente de corte progresista Juscelino Kubitschek organizou un concurso para construír unha nova capital nunha zona forestal do centro do país na que non había nada. O urbanista Lucio Costa proxecto unha planta de xeométrica rotundidade en forma de búmeran para dar cabida ás infraestruturas da cidade e un xovencísimo Oscar Niemeyer construíu cunha linguaxe inequivocamente moderna todos os edificios representativos da cidade. Corenta e un meses despois inaugurábase Brasilia, bautizada como un milagre de formigón xurdido da nada. Brasilia ideouse como unha utopía de igualdade e modernidade, pero coa perspectiva que dan os 50 anos transcorridos críticos como William J. R. Curtis xulgan hoxe falido o resultado, sobre todo no que se refire ao obxectivo inicial de igualdade social. O urbanismo planificado do movemento moderno, con grandes espazos abertos e enormes mazás residenciais articuladas polo grande eixe monumental dos edificios administrativos xerou unha cidade dependente do vehículo na que os ricos transitan dun lugar a outro e os pobres están obrigados a vivir nese espazo baleiro.

Brasilia, Lucio Costa e Lucio Costa

No outro extremo e cunha historia antitética encóntrase Rocinha. Rocinha é o nome dunha das favelas máis grandes de Rio de Janeiro. Segundo datos oficiais calcúlase que nela residen ao redor de 57.000 persoas, é dicir unha poboación a medio camiño entre a do municipio de Santurtzi e Irun, por establecer dous referentes próximos. En 1931 levantouse a considerada como primeira edificación ilegal da favela, os trámites para o seu derrubamento comezaron no ano 1952. A desidia dunha administración moi burocratizada propiciou que moitos inmigrantes chegados a Rio para traballar nas obras de infraestruturas da zona sur da cidade buscasen o seu espazo en Rocinha.

Son innegables os problemas que estes métodos espontáneos de colonización do territorio xeran. Barrios con problemas de salubridade, con redes de subministración sen ningún tipo de control, a utilización de soares con serios problemas de estabilidade do terreo, aos que hai que engadir problemáticas de índole social como a inseguridade, o analfabetismo ou a falta de servizos sociais.

Rocinha é unha favela da Zona Sur de Río de Xaneiro, Brasil

Pero por contraposición ao modelo ortodoxo de Brasilia a cohesión social e o sentimento de colectividade é un valor capital deste “modelo urbano”. Talvez esta condición identitaria foi descuberta pola administración cando nas protestas e manifestacións a favela se levantaba como un único elemento social, sen fisuras e con fortes unións entre os seus membros.

Precisamente esta condición de colectividade é a que expertos urbanistas aclamaron e utilizaron como impulso para a reforma destes asentamentos. Plans como o Favela Barrio, un programa de acción que mediante pequenos proxectos de cirurxía urbana pretende obter beneficios sociais, promovendo a integración e a transformación da favela en barrio. En definitiva romper a imaxe desa “terra de ninguén” que un día alguén fixo súa e que é a imaxe da arquitectura da pobreza mediante o rescate dos valores inherentes a estes asentamentos como a cultura social de comunidade.

Tanto urbanistas coma artistas contemporáneos ven neste sentimento de colectividade, un potencial que a cidade académica do taboleiro de debuxo disciplinar non posúe. Esta realidade levanto o proxecto Favela Painting, como unha forma de atraer a atención da comunidade internacional sobre os valores activos que moven a estas comunidades que teñen trasgredido a legalidade urbana para poder subsistir.

Favela Painting, 2006, un proxecto de Jeroen Koolhaas e Dre Urhahn

O proxecto Favela Painting desenvólvese noutra barriada marxinal de Rio, Vila Cruzeiro, dirixido polos artistas de orixe holandesa Jeroen Koolhaas e Dre Urhahn. O proxecto intenta revalorizar a beleza das estruturas urbanas xurdidas de forma aleatoria, nas que unha gran porcentaxe dos seus habitantes intentan vivir con tranquilidade e honestidade rompendo a barreira da pobreza.

A proposta artística consiste en pintar mediante murais xigantes as circulacións verticais das favelas, transformando así os muros que forman as escaleiras e as paredes das vivendas en grandes carteis-escaparate que fan a favela presente para o reto da cidade. Ademais o proxecto apóiase na comunidade local para realizar os traballos que se executan coa mesma aleatoriedade e espontaneidade que creou a trama urbana hai case 100 anos.

O valor destes asentamentos sempre deostados pola súa orixe marxinal, reside no seu valor social e no da súa arquitectura. Unha arquitectura baseada na espontaneidade para dar resposta a problemáticas individuais que se revelou como a mellor das receitas para a colectividade, en contraposición ao urbanismo proxectado para a colectividade que a miúdo esquece os problemas do individuo.

Favela Painting, 2006, un proxecto de Jeroen Koolhaas e Dre Urhahn

íñigo garcía odiaga . arquitecto

san sebastián. Outubro 2008

Publicado en MUGALARI 10.10.08

Íñigo García Odiaga

Arquitecto. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: faro, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,