Un ensaio sobre Peter Zumthor | Santiago Carvajal

Peter Zumthor
Peter Zumthor

Nacido en 1943 en Basilea (Suíza), formouse como ebanista, deseñador e arquitecto na Kunstgewerbeschule de Basilea e no Pratt Institute de Nova York. Dende 1979 ten o seu propio despacho en Haldenstein, Suíza; e é profesor na Accademia dei Architettura de la Università della Svizzera Italiana en Mendrisio. Peter Zumthor gaña o premio Pritzker no ano 2009, considerado por moitos como o premio Nóbel en arquitectura.

O seguinte texto trata sobre o legado deste mestre visionario, que coa súa obra e pensamento, serve de inspiración e referencia a unha xeración de deseñadores e arquitectos. Revisaremos tres proxectos claves que nos permitirán ver o seu xeito de pensar e proxectar: As Termas de Valse (1996), o seu proxecto máis recoñecido a nivel internacional; a Casa Zumthor (2005), vivenda propia do arquitecto onde é posible distinguir as súas máis profundas aspiracións como arquitecto e como usuario; e a Capela Bruder Klaus (2007), onde construción, espazo e forma, se sintetizan nun pequeno proxecto relixioso.

Sobre a súa ética de traballo, Zumthor comenta que trata de ser fiel consigo mesmo, facendo o que lle parece ben; escolle os seus proxectos e prefire facelos se é que realmente teñen sentido dende o punto de vista humano. Interésanlle as casas, non a súa carreira nin o diñeiro, quere facer casas en lugares especiais e en situacións especiais. Para Zumthor, os proxectos necesitan un tempo para repousar (algo que coñecen ben os escritores e os músicos), un tempo para ter unha nova perspectiva, só entón apréciase o bo e o malo, é un proceso de maduración.

“Ninguén me pode dar ordes, para min, compromiso é unha palabra estúpida. O diálogo para encontrar unha solución intelixente é sempre posible, algo que non funcionaría se alguén quere usar o meu nome ou gañar moito diñeiro a curto prazo, necesito responsabilidade.” 1

O ebanista e a materia

Para entender a xenialidade da súa obra, debemos entender os seus inicios, a súa primeira formación: Zumthor realiza os seus estudos como ebanista dende 1958 ata 1962, a partir de entón o seu método de traballo é o dun carpinteiro que selecciona, prepara, lixa, manipula e traballa a madeira; todo este proceso a través dunha extraordinaria combinación entre tacto e vista. As ensambladuras entre pezas danse logo, e soamente despois de tocar e tido sido preparado os materiais. Esta unión de materiais, pensado como un acto de construción, é o que nos achega á definición do que é arquitectura para Mies van der Rohe, un dos arquitectos modernos mais importantes do século XX.

“A arquitectura comeza ao colocar coidadosamente un ladrillo ao lado doutro”.

Sobre forma e construción

Esa fascinación pola materia, é a que leva a que as súas obras non sexan pensadas tanto pola súa forma, senón máis ben pola súa materia prima e as súas unións, e de como a través do coidadoso ingreso da luz, se crea unha coidadosa atmosfera. É por esta razón que a súa arquitectura parece estar pensada para tocala coas mans e os ollos. O exercicio que fai cos seus estudantes, non é tanto sobre a forma, comomuchas persoas pensarían; variadas veces a arquitectura tamén é sensorial, ocomo el prefire describila: é como a arquitectura soa, ás veces como ule, como se sente, en definitiva como é a atmosfera; entendida esta última como o todo do que está constituído un proxecto. Por este motivo, o exercicio cos seus estudantes chámase a casa sen forma; onde os seus discípulos se concentran en todoslos aspectos que non son forma, aspectos como memoria, lugar, bo uso, construción, materiais, combinacións de materiais, entre outros. Para Zumthor, cando fas isto correctamente, a forma fai a súa aparición.

Experiencia e memoria

A súa arquitectura está pensada como unha experiencia sensorial completa, é dicir, o son que producen os materiais, a súa percepción ao tacto, os seus aromas, os seus reflexos á luz, etc. É por isto, que o propio arquitecto prefire que, en lugar de mirar as súas obras a través de fotografías, sexa visitada fisicamente, co fin de ter unha verdadeira experiencia sensorial destas.

A súa arquitectura é racional, é sensorial, a súa arquitectura mestura sentimento e razón. No proceso dos seus proxectos Zumthor trata de facer conscientes as vivencias experimentadas, xa dende neno, do mundo e da arquitectura; porque a arquitectura é máis que nada memoria. Todos experimentamos arquitectura antes sequera de estar consentes de presénciaas dela, antes sequera de estudala; é por iso, a vital importancia de recoñecer as experiencias creando imaxes interiores de arquitecturas boas ou malas, co obxecto de emulalas ou evitalas. Todos os días presenciamos cidade, pobo, paisaxe, arquitectura.

Termas de Vals
Termas de Vals, Peter Zumthor, 1993-96 | Fonte: Wikipedia

Termas de Vals

Situada nun val rodeado dun bosque de piñeiros, dunha sobriedade e simplicidade admirable, a eliminación do superfluo, tanto a nivel visual como auditivo, fan deste, un espazo para o descanso, un ámbito no que é realmente posible desconectarse de ruídos, festas, cancións do verán. É así, que neste espacio,negocio anexo ao hotel do mesmo nome, Zumthor pediu expresamente que non se coloquen reloxos sobre os seus muros, xa que os reloxos omnipresentes recordarían a trasfega diaria aos seus usuarios; no seu lugar, deseñou uns discretos reloxos realizados con tubos verticais de cobre. O lugar fíxose para descansar.

A área principal está dividida en varias piscinas termais con características propias: piscina interior a 32ºC, piscina exterior de inverno a 36ºC, piscina de verán a 30ºC, o baño de lume a 42ºC e o baño de xeo a 14ºC. Muros e pisos están realizados a partir de materiais básicos como a cuarcita de Vals, extraida de minas da rexión. Delgadas franxas ao longo dos espazos bañan de luz cenital rasante os muros de pedra, este efecto é logrado grazas ao sistema estrutural onde as lousas de ceo raso non tocan os muros laterais, dando o efecto de que estas pesadas lousas flotasen sobre os corredores e as piscinas.

“Penso que os esforzos humanos poden crear unha obra, unha novela un poema ou un cuarteto de corda, cando sae ben forma un mundo á parte, un cosmos, e isto crea unha compresión particular, unha visión, unha emoción que é unha totalidade; eu entro aí cando me apetece, como nunha boa película, entro nun mundo específico que leva a pegada de alguén que inventou, pensou e sentiu todo isto por min; é unha fermosa definición da arquitectura cando nos deixa en liberdade.” 2

Estudio Zumthor, Haldenstein, Cantón de los Grisones, Suiza, 1986
Estudio Zumthor, Haldenstein, Cantón dos Grisones, Suiza, 1986 | planosdecasas.net

Casa Zumthor

Tal como Alvar Aalto e outros mestres da arquitectura, Zumthor deseña a súa casa coa súa oficina dentro dela, como unha magnífica alianza entre descanso e traballo; así, o corazón da súa casa é o seu despacho.

Para este arquitecto, vida e traballo estánfuertemente entrelazados, coma se o traballo fose un estilo de vida.

A casa está construída ao redor dun patio onde crecen 13 Pradairos; este é un lugar para ver dende o interior cara ao exterior e dende o exterior cara ao interior. A á sur alberga a vivenda e o despacho, a á oeste un espazo de reunións, finalmente a á norte esta destinado como a área de traballo dos seus colaboradores.

Dende a ventá da súa oficina obsérvase a á oposta, onde o seu equipo de traballo se encontra; a vista é matizada pola vexetación do xardín co seu xogos de luz e movemento das copas das árbores. A á norte, únese coa oficina de Zumthor a través dun espazo cunha gran mesa para reunións que mira cara ao xardín.

A cociña, o estar e o estudo son espazos a dobre altura, que contrastan cos espazos dunha soa altura. A casa esta pensada como un xogo de espazos a dobre altura que se comprimen e expanden a medida que camiñamos, para de pronto abrirse á paisaxe exterior.

Capilla Bruder Klaus, Peter Zumthor, 2007 | Fuente: wikiarquitectura
Capela Bruder Klaus, Peter Zumthor, 2007 | Fuente: wikiarquitectura

Capela Bruder Klaus

Situada no medio do campo, esta edificación é un exemplo de como o proceso construtivo determina a forma do proxecto, levándoa a resultados insospeitados. A capela é construída por unha parella de campesiños en honor ao irmán Klaus, santo patrón dos campesiños católicos.

O proceso construtivo é o seguinte: Dispóñense 112 madeiros de piñeiros de lonxitudes variables amoreados uns contra outros en sentido vertical. Ao exterior colócanse cofres verticais. O formigón tinturado fóndese en 24 tramos ou tongadas de 50 centímetros, equivalente a 24 xornadas de traballo, o que fai que dende o exterior o resultado visual sexan estas 24 franxas horizontais de cada tramo. Unha vez alcanzada a resistencia do formigón, dende o interior e durante tres semanas, quéimanse os 112 madeiros que nun principio serviron de cofre interior; o fume é expulsado por unha abertura superior. O produto obtido, é o negativo de estostroncos, unha superficie texturada por formas cóncavas, coloreadas polo negro do carbón e o fume, aromatizadas polo ritual de queimar eses madeiros de madeira.

Como resultado, o interior é un misterioso e acolledor espazo, coma se se tratase dunha caverna bañada por unha secreta luz cenital, é un espazo para o recollemento e a meditación. Ao ancho dos muros de formigón déixanse uns ocos circulares, nun principio para que elviento que sopra dentro xere un son similar a un órgano de vento; ao final, resultou que estas aperturas xeraban correntes de aire insoportables dentro da capela; para corrixir isto, secolocaron tapóns de vidro e proporcionan un aspecto estrelado de puntos de luz natural que atravesan o grande espesor do muro.

Dende o lonxe percíbese un elemento vertical de formas regulares que contrasta coa horizontalidade desta tranquila paisaxe.

Na súa conferencia escrita en novembro de 1988 e impartida no Southern California Institute of Architecture, California, EUA. Zumthor déixanos estas leccións sobre o que é para el a Arquitectura, o que desexa dos seus proxectos, e como o mesmo traballo é a súa fonte de inspiración.

“Para construír un edificio dunha forma clara e lóxica é necesario facer un proxecto que siga criterios racionais e obxectivos. O proceso de proxecto baséase nun continuo xogo conxunto de sentimento e razón. Por un lado, os sentimentos, as preferencias, as nostalgias e os desexos que emerxen e que queren cobrar forma deben examinarse por medio dunha razón crítica. Do outro, o sentimento dinos se as reflexións abstractas concordan entre si” . 3

“Proxectar significa, en gran parte, entender e ordenar. Pero creo que a xenuína substancia nuclear da arquitectura que buscamos xorde a través da emoción e a inspiración. Os preciosos momentos de inspiración aparecen no curso dun paciente traballo. Cunha imaxe interior que, de súpeto, fai a súa aparición, cun novo trazo no debuxo, parece transformarse e cobrar nova forma en fraccións de segundo a totalidade do edifico proxectado. É coma se, de súbito, un experimentase o efecto dunha estraña droga: todo o que sabía un pouco antes acerca do obxecto a crear aparece baixo unha nova e nítida luz. E sento alegría e paixón, e hai algo no meu que parece dicir: Esta é a casa que quero construir!” 4

Santiago Carvajal. arquitecto
Cuenca (Ecuador). novembro 2014

Notas:

1. Peter Zumpthor

2. Película As Termas de Vals, Richard Copans

3. Zumthor, Peter. Pensar la arquitectura. Editorial Gustavo Gili, SL. Barcelona, España. Segunda edición ampliada. Conferencia escrita en novembro de 1988 e impartida no Southern. California Institute of Architecture (SCI-ARC), Santa Mónica, California, EE UU.

4. Zumthor, Peter. Pensar la arquitectura. Editorial Gustavo Gili, SL. Barcelona, España. Segunda edición ampliada. Conferencia escrita en noviembre de 1988 e impartida en el Southern. California Institute of Architecture (SCI-ARC), Santa Mónica, California, EE UU.

Santiago Carvajal Ochoa

Magister en Proyectos Arquitectónicos. Profesor de la Universidad del Azuay, Cuenca Ecuador. Experto en el uso de herramientas BIM + CAD (ArchiCAD con dos licencias de uso) para desarrollo de diseño y documentación de proyectos, cursos impartidos en Cuenca, Quito y Guayaquil.

follow me

Arquivado en: faro, Santiago Carvajal Ochoa

Tags: , , , , , , , , , , , , , ,