Nova Belgrado, capital virtual da Iugoslavia de Perico | Jelena Prokopljević

“Estamos felices de poder realizar a túa gran idea de construír Nova Belgrado e listos para empregar todas as nosas forzas para cumprir con este gran deber…”,

dicía a carta que o 11 de abril de 1948 as brigadas xuvenís leron ao Mariscal Perico na festa de inicio de obras en Nova Belgrado. Preto de 150.000 mozos voluntarios participaron ata 1950 na construción do que se imaxinaba como a nova capital de Iugoslavia. O despregamento humano era enorme: calcúlase que máis de 30 millóns de toneladas de area foron abocadas para consolidar o terreo, que foi elevado artificialmente uns 5 metros de media, para evitar as inundacións.

Sondeo de terreno en Nueva Belgrado, Boža Ilić, oleo de 1947
Sondeo do terreo na Nova Belgrado, Boža Ilić, óleo de 1947

Aínda que o plan urbanístico de 1923 xa prevía a ampliación de Belgrado alén do río Sava e as primeiras construcións realizáronse nos anos 30, o cambio de réxime tras a II Guerra Mundial deu o impulso decisivo para construír a nova capital sobre as ciénagas da confluencia do Sava no Danubio, entre Belgrado e Zemun. A cidade ía crecer en antigo territorio inimigo: ata 1918 do imperio Austro-Húngaro e ata 1945 do Estado prol-nazi de Croacia. O espazo que ofrecía aquel pantano, a pesar de non dispoñer case de chan firme, era ideal para a experimentación arquitectónica, porque non obrigaba a compromisos formais co patrimonio histórico nin funcionais coa vida diaria da cidade.

A creación da nova sociedade socialista nunha reunificada Iugoslavia multicultural buscaba nese terreo a súa máxima representación. Ás costas da capital histórica, danada nos bombardeos da II Guerra Mundial, a finais de 1946 convocouse o concurso arquitectónico para dar forma aos tres edificios craves: a sede do goberno federal, o edificio do comité central do Partido Comunista e un hotel de primeira categoría. Non existía unha base urbanística definida nin unha idea clara sobre como se comunicaría a nova cidade cos núcleos históricos de Belgrado e Zemun.

A sede gobernamental e o hotel subordinábanse á funcionalidade, mentres que a sede do Partido imaxinábase como un monumento ao novo poder:

“a expresión da forza creativa, o símbolo poderoso do Partido Comunista, líder dos pobos iugoslavos”.

Ía ser un rañaceos situado diante de Kalemegdan, a cidadela máis antiga de Belgrado, versión local do utópico Palacio dos Soviets de Moscova. A dificultade do reto fixo que o primeiro premio quedase deserto, pero houbo 3 segundos e 5 terceiros premios. Os outros dous proxectos foron adxudicados a equipos de arquitectos croatas: a sede do goberno ao arquitecto Potočnjak e o hotel que se chamaría Iugoslavia ao arquitecto Horvat.

Nos primeiros anos de posguerra a cultura iugoslava seguía o realismo socialista e a arquitectura formulábase como “nacional na forma e socialista no contido”. O modelo soviético convivía coa linguaxe do movemento moderno e o proxecto que se empezou a construír para a sede do goberno era próximo ao realismo socialista aínda que coa planta inspirada o famoso Tsentrosoiuz, o único edificio de Le Corbusier en Moscova. Tras a ruptura de relacións coa URSS en xuño de 1948, Iugoslavia fixo un xiro desestalinizador e a conferencia de arquitectos de Dubrovnik de 1950 anticipouse ao discurso de Jrushchov de 1954 que condenaba ao monumentalismo estalinista. A nova arquitectura inclinaríase cada vez máis cara á versión socialista do estilo internacional, simple e funcionalista, que prioriza a construción industrializada a través de sistemas prefabricados e proxectos tipo.

Tras anos de estancamento da construción en Nova Belgrado e proxectos repetidos para o comité central, na segunda metade dos anos 50 adxudicouse tanto este proxecto como a finalización da sede do goberno a Mihailo Janković, arquitecto do réxime. O resultado, a torre CK -ou torre Ušće, como foi rebautizado tras perder o seu uso político nos anos 90-, é un rañaceos funcionalista de influencia Miesiana, inaugurado en 1964 como o edificio máis alto de Belgrado. En 1999 quedou danado polos bombardeos da OTAN, foi reconstruído como parte do centro comercial máis grande da rexión e aínda espera a construción da súa “torre xemelga”. A primeira conferencia dos países Non Aliñados de 1961 tivo lugar na recentemente inaugurada sede do goberno. O edificio perdeu moito da monumentalidad e do clasicismo do proxecto inicial. Engadíronselle pasarelas e ás laterais para subliñar o seu despregamento horizontal, soportais e columnatas para romper a base de sombras a súa inmensa volumetría.

Tito con los autores del plan urbanístico del centro de Nueva Belgrado 1959
Tito cos autores do plan urbanístico do centro de Nova Belgrado 1959

Nova Belgrado é hoxe o distrito máis poboado de Belgrado. O seu urbanismo e a súa arquitectura incorporan ideas do movemento moderno, como espazos verdes, luz, aire e a rede viaria simple e ordenada. A organización urbanística en bloques de 400x400m é froito dos plans urbanísticos dos anos 50. En Nova Belgrado traballaron os arquitectos de máis renome de Serbia e desde a profesión sempre se resaltaron as súas similitudes con cidades novas como Brasília ou Chandigargh.

As críticas máis persistentes falan da escala sobrehumana das súas avenidas de máis de 80 metros de ancho, interminables fileiras de vivendas e total contraste co acolledor centro histórico. Hai 60 anos Nova Belgrado imaxinábase como a nova capital socialista. Fai 30 funcionaba como pouco máis que unha cidade dormitorio. E hoxe teñen alí as súas oficinas grandes bancos, empresas de telecomunicacións e enerxéticas, hoteis de alta categoría e os dous centros comerciais máis grandes da rexión.

A urbe socialista modélica da Iugoslavia de Tito xa ten dúas igrexas e recintos residenciais de luxo. Aínda que Nova Belgrado non conseguiu nunca arrincar as sedes do poder político da cidade vella, está a converterse hoxe nunha nova capital de negocios.

Proyecto para el centro comercial Ušće de 2003 con las torres gemelas
Proxecto para o centro comercial Ušće de 2003 cas torres xemelgas

Jelena Prokopljevic. Doutora Arquitecta
Barcelona. Decembro 2013

Arquivado en: artigos, Jelena Prokopljević

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,