A percepción psicolóxica da cidade | Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte

No ano 2007, e por primeira vez na historia, a poboación urbana mundial era xa máis numerosa que a poboación rural.1 Segundo as previsións do Departamento de Asuntos Económicos e Sociais de Nacións Unidas, no ano 2050 o 75% da poboación vivirá nas cidades.

Ben distinta era a situación a finais de século XIX, cando tan só o 10% da poboación era urbana. Nese momento, a incipiente cidade industrial xa era un feito. Unha nova sociedade urbana íase adaptando a un novo escenario e empezaba a sufrir unha transformación nas súas principais estruturas. Un dos temas principalmente abordados polos sociólogos urbanos nos anos trinta do século XX, é o da perda das relacións primarias (do cara a cara) fronte á inmensa rede de contactos (lazos secundarios) que impulsaba a realidade metropolitana. Prodúcese neses anos unha metamorfose, para certos teóricos bañada de nostalxia, dos modos de relación das sociedades agrícolas.

Como reacciona o home co desmaio deste tipo de relación íntima e pechada fronte á explosión de interaccións múltiples e diversas que agora lle ofrecía a gran cidade?

En que medida determina a cidade o comportamento dos individuos e a vida social?

Chicago, 1909 | Fuente: bifurcaciones.cl
Chicago, 1909 | Fonte: bifurcaciones.cl

A multitude dos impactos sensoriais da metrópole esixían ao cidadán una sobre-tensión, unha implicación imposible que non lle era dado soportar e que Simmel,2 a principios de século XX, denominou como o

“acrecentamento da vida nerviosa”.

Sucedía algo similar coa proliferación das numerosas relacións interpersoais da vida urbana que tendían a saturar a capacidade emotiva do individuo. Este, víase obrigado a seleccionar facetas concretas nas que relacionarse co resto de individuos; cada cidadán era un ser poliédrico que mostraba algunha das súas caras á vez que ocultaba outras. En certo xeito, o individuo víase abocado a jerarquizar, a centrar as súas implicacións neses aspectos que consideraba prioritarios. E establecendo, a modo de defensa, unha serie de automatismos que lle liberaban da fatiga de certas eleccións afectivas.

Produciuse por unha banda a perda do núcleo familiar, mentres que, por outro, inseríase ao cidadán nun gran grupo. As súas decisións, cada vez máis, eran influenciadas por unha especie de consenso social, onde perdía forza a elección individual en favor dunha certa conformidaderespecto a a conduta establecida pola masa social. Paralelamente, o ser urbano ía camuflando a súa maneira de sentir para pasar a representar un papel na escena urbana. E o conxunto de todas esas representacións é o que constituía a súa personalidade. En palabras de E. Goffman,4

“a vida é unha representación teatral”.

Diversos sociólogos da Escola de Chicago analizaron a relación entre a cidade e a sociedade, nun momento en que ambas estaban en continua transformación. Robert E. Park,5 un dos membros fundadores, expuña a cidade como un laboratorio, un

“estado da mente”,

como un campo de estudo do comportamento e da psicoloxía humana, unha plataforma na que se desenvolvía unha nova forma de vivir.

“Future city”, Corbett (Popular Science, 1925). (www.worldidentitylab.net)
“Future city”, Corbett (Popular Science, 1925) | Fonte: worldidentitylab.net

Cuestións como o distanciamento afectivo, a perda de núcleos familiares, a disolución de grupos relixiosos e a alteración das clases sociais, ían substituíndo os lazos que antes unían ás persoas co territorio por outros máis difusos e deslocalizados. Esta situación provocou unha reconfiguración dos sentimentos de identidade e, de igual modo, unha transposición do que Halbwachs6 denominou a

“memoria colectiva”.

Esta memoria, tal e como explica o autor, é unha produción que precisa marcos sociais (nunca estamos sós), e só se constrúe na medida que é capaz de establecer puntos de referencia co resto da sociedade. Con todo, eses puntos xa non eran os mesmos. Aqueles recordos ancorados na tradición e nos costumes da sociedade agrícola eran os que aseguraban un vínculo íntimo e necesario co territorio que, á súa vez, era o seu propio sustento. Coa nova realidade urbana, iníciase un desprazamento, unha recolocación dos referentes concretos que a cidade tende a dispersar impedindo a reconstrución dos recordos, das representacións psíquicas.

Pero non só é unha cuestión emocional, tamén se inicia un percorrido constante cara á desaparición do “lugar”, cada vez máis imprevisible, ou mellor, cada vez máis determinado polo indeterminado. As cuestións relativas á perda do lugar antropolóxico, alteran a capacidade simbólica dos individuos de recoñecerse no territorio. Existía neses anos unha tendencia cara ao estudo do artefacto urbano, a maioría das veces considerado como nocivo, como un elemento que interfería coa vida social.

Louis Wirth,7 outro membro da mencionada Escola de Chicago, afirmaba que o comportamento do cidadán está determinado polas estruturas sociais e os factores ambientais. É o escenario o que define a conduta da sociedade. A aparición da gran cidade conleva a eclosión dun novo comportamento emocional, condicionado pola cidade mesma, que presenta un amplo abanico de posibilidades: desde atopar unha identificación concreta para cada obsesión particular, o transitar entre descoñecidos ou a capacidade de disolverse no anonimato. En todo iso, a cidade ofrece un elemento indispensable na vida urbana: a aparición do inesperado, da sorpresa e polo que John F. Lofland8 denomina,

“a presenza dun estraño”.

Fotograma de Wonderland, de Michael Winterbottom
Fotograma de “Wonderland”, de Michael Winterbottom

Xa na década os sesenta, Kevin Lynch9 realizou estudos sobre a cidade tentando sistematizar aquelas imaxes ambientais que transmiten ao individuo unha seguridade afectiva. Articúlaos ao redor de lecturas sobre a senda, a mouteira, o bordo, o nodo e o barrio. Con todo, a pesar de requirir un medio urbano moi ben organizado, poético e simbólico, non perde de vista o capital fundamental da realidade urbana: os cidadáns e os seus fluxos cotiáns que dan sentido ao escenario metropolitano.

Existen, pois, unha serie de dimensións físicas ou dixitais que condicionan a conduta urbana. E existe, de igual modo, un intento de humanizar e reequilibrar ambas as tendencias. David Harvey denominábao

“a urbanización da conciencia”,

Saskia Sassen fai referencia á

“urbanización da tecnoloxía”.

A atención dos estudos psicosociais sobre a cidade iníciase a principios dos anos setenta. Existe unha atención especial aos cambios psicolóxicos da sociedade urbana. Paralelamente, neses mesmos anos, experiméntase un novo modo de regular as bases do plan urbano, no que a figura do planificador vólvese máis permeable a través de procesos de participación cidadá, e pasa a ser un elemento de equilibrio, un facilitador entre os diversos axentes implicados.

Estes estudos derivan nunha consideración especial sobre os espazos urbanos como escenario privilexiado para articular as relacións sociais. Apoiándose no estudo de varios autores (Proshansky y Fabian, Gehl), Corraliza10 resume os criterios de calidade destes espazos nos seguintes puntos:

· A necesidade de control do contacto e da interacción social.
· A necesidade de seguridade e responsabilidade no mantemento.
· A necesidade de actividades sociais variadas.
· A necesidade de satisfacción estética.

Devanditos criterios dannos a clave sobre o éxito e o fracaso dos espazos públicos. E non é casual que sexa precisamente sobre estes argumentos sobre os que se articulan as cuestións (e as friccións) do ámbito público e privado. Atendendo a estes criterios poderíase elaborar un diagnóstico de por que se chegou ao que algúns autores denominaron a

“privatización do espazo público” e,

do mesmo xeito, á

“masificación social dos espazos privados”.

Cabería preguntarse, por tanto, que fallou, de que nos esquecemos na concepción dos espazos públicos.

Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte. Arquitectos (estonoesunsolar)
Zaragoza-Venezia. Novembro 2019.

Notas:
Segundo os indicadores de desenvolvemento do Banco Mundial, en 2013 a poboación urbana establecíase no 53% do total.
Simmel, Georg. O individuo e a libertade. Barcelona: Península. (1911)
A tendencia á conformidade foi estudada por Solomon Asch en “Studies fo Independence and Conformity” (1956)
Goffman, Erving. A presentación da persoa na vida cotidiana, 1959
Park, Robert E., A cidade e a ecoloxía urbana e outros ensaios, 1952
Halbwachs, Maurice. A memoria colectiva, 1950
Wirth, Louis. O urbanismo como modo de vida, 1938
Lofland, John. Analyzing social settings, 1976
Lynch, Kevin. A imaxe da cidade, 1960
10 Corraliza, José Antonio. Cidade, arquitectura e calidade de vida: notas para unha discusión. En R. de Castro(comp.), Psicoloxía ambiental: intervención e evaluación da contorna, 1991.

Artigo publicado orixinalmente en La Ciudad Viva en abril 2015.

Ignacio Grávalos – Patrizia di Monte

Ignacio Grávalos y Patrizia Di Monte fundan gravalosdimonte arquitectos en 1998, un estudio que trabaja en los diversos ámbitos de la arquitectura y del paisaje, participando en proyectos de actividad cultural, estudios de regeneración urbana, trabajos de arquitectura participativa y estudios experimentales sobre urbanismo de no conformidad. En la actualidad alternan la actividad profesional con la docente, así como la presencia en numerosos procesos de investigación en ámbito europeo.

Ignacio Grávalos es arquitecto por la ETSAB (Barcelona, 1994). Es profesor titular de Expresión Arquitectónica de la Escuela de Arquitectura de la Universidad San Jorge de Zaragoza.
Patrizia Di Monte es arquitecta por el IUAV (Venecia, 1995). En 1998 consiguió el título de máster (La Gran Escala) por la UPC y la suficiencia investigadora (tesis doctoral en curso). Ha sido arquitecta colaboradora Fund. Peggy Guggenheim en Venecia de 95-97, miembro de la comisión de cultura del COAA de 2003-06, miembro del comité cientifico Capitalidad Cultural Zaragoza 2016, profesora de Proyectos III de la Escuela de Arquitectura de la USJ de Zaragoza y actualmente es profesora de Urbanismo I. Obtienen el 1er premio concurso paseo marítimo en Torre Mileto, 1er premio concurso de ideas reforma C.O.A.A., 1er premio concurso bloque de viviendas en torre en Zaragoza, 1er premio concurso bloque de viviendas en el Canal Imperial Zaragoza, 3er premio concurso ideas internacional “Oficinas Expo 2008”, adjudicatarios de numerosos concursos de estudio sobre el Casco Histórico de Zaragoza.

Creadores del programa “estonoesunosolar”, iniciativa experimental de intervenciones temporales en vacíos urbanos para uso público, reconocida con 1er premio Saie Urban regeneration and development 2012, 1er premio Eurocities 2011 Participation, 1er premio Innovazione e Qualitá Urbana 2010, mención de investigación XI Bienal Española Arquitectura y Urbanismo, 2º premio SAIE Selection 10, 3er premio SMART Future Minds 2010, finalista premios FAD 2011, finalista City to City FAD awards 2012, finalista Future Cities awards 2012, ganadores convocatoria internacional “Architecture of Consequence” del NAI (ND) , obra seleccionada 6ª y 7ª Bienal Europea de Paisaje, mención XXII y XXVI premios de Arquitectura García Mercadal.

Entre sus últimas obras construidas se encuentra la escuela infantil del Casco Histórico de Zaragoza (en colaboración con S. Carroquino), que ha recibido el accésit premio Children in Scotland’s Making Space Awards 2010.

Han sido arquitectos invitados a: Congreso Eurocities Culture Forum 2009, Congreso Caceres Ciudades Creativas 2009, Congreso Ciudades Creativas 2010 (Kreanta), XIX Congreso Centro Iberoamericano Desarrollo estratégico Urbano en Mérida (Méjico), Reunión Agenda 21 para la Cultura en Belo Horizonte (Brasil), Xunta de Galicia, Ayto. de Sevilla, Ayto. de Vitoria, COAC, COAG, Master Arquitectura Medioambiental y Urbanismo Sostenible PAMUS de Univ. La Salle, Universidad Internacional de Andalucia, Universidad de País Vasco, Master Progettazione Interattiva Sostenibile e Multimedialità de Roma3, Master in Paesaggistica-Unifi/AIAPP/LUS Univ. di Firenze, Univ. Di Trento, Ayto. de Turín, Ayto. De Napoles, Milano Made Expo 12, SAIE 12 Bologna, Politecnico de Milán, Cité de l’ Architecture de París, DAZ de Berlín, Master Public Space Berlage Institute de Rótterdam entre otros.

follow me

Arquivado en: artigos, Ignacio Grávalos - Patrizia di Monte

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,