A percepción psicolóxica da cidade | Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte

No ano 2007, e por primeira vez na historia, a poboación urbana mundial era xa máis numerosa que a poboación rural.1 Segundo as previsións do Departamento de Asuntos Económicos e Sociais de Nacións Unidas, no ano 2050 o 75% da poboación vivirá nas cidades.

Ben distinta era a situación a finais de século XIX, cando tan só o 10% da poboación era urbana. Nese momento, a incipiente cidade industrial xa era un feito. Unha nova sociedade urbana íase adaptando a un novo escenario e empezaba a sufrir unha transformación nas súas principais estruturas. Un dos temas principalmente abordados polos sociólogos urbanos nos anos trinta do século XX, é o da perda das relacións primarias (do cara a cara) fronte á inmensa rede de contactos (lazos secundarios) que impulsaba a realidade metropolitana. Prodúcese neses anos unha metamorfose, para certos teóricos bañada de nostalxia, dos modos de relación das sociedades agrícolas.

Como reacciona o home co desmaio deste tipo de relación íntima e pechada fronte á explosión de interaccións múltiples e diversas que agora lle ofrecía a gran cidade?

En que medida determina a cidade o comportamento dos individuos e a vida social?

Chicago, 1909 | Fuente: bifurcaciones.cl
Chicago, 1909 | Fonte: bifurcaciones.cl

A multitude dos impactos sensoriais da metrópole esixían ao cidadán una sobre-tensión, unha implicación imposible que non lle era dado soportar e que Simmel,2 a principios de século XX, denominou como o

“acrecentamento da vida nerviosa”.

Sucedía algo similar coa proliferación das numerosas relacións interpersoais da vida urbana que tendían a saturar a capacidade emotiva do individuo. Este, víase obrigado a seleccionar facetas concretas nas que relacionarse co resto de individuos; cada cidadán era un ser poliédrico que mostraba algunha das súas caras á vez que ocultaba outras. En certo xeito, o individuo víase abocado a jerarquizar, a centrar as súas implicacións neses aspectos que consideraba prioritarios. E establecendo, a modo de defensa, unha serie de automatismos que lle liberaban da fatiga de certas eleccións afectivas.

Produciuse por unha banda a perda do núcleo familiar, mentres que, por outro, inseríase ao cidadán nun gran grupo. As súas decisións, cada vez máis, eran influenciadas por unha especie de consenso social, onde perdía forza a elección individual en favor dunha certa conformidaderespecto a a conduta establecida pola masa social. Paralelamente, o ser urbano ía camuflando a súa maneira de sentir para pasar a representar un papel na escena urbana. E o conxunto de todas esas representacións é o que constituía a súa personalidade. En palabras de E. Goffman,4

“a vida é unha representación teatral”.

Diversos sociólogos da Escola de Chicago analizaron a relación entre a cidade e a sociedade, nun momento en que ambas estaban en continua transformación. Robert E. Park,5 un dos membros fundadores, expuña a cidade como un laboratorio, un

“estado da mente”,

como un campo de estudo do comportamento e da psicoloxía humana, unha plataforma na que se desenvolvía unha nova forma de vivir.

“Future city”, Corbett (Popular Science, 1925). (www.worldidentitylab.net)
“Future city”, Corbett (Popular Science, 1925) | Fonte: worldidentitylab.net

Cuestións como o distanciamento afectivo, a perda de núcleos familiares, a disolución de grupos relixiosos e a alteración das clases sociais, ían substituíndo os lazos que antes unían ás persoas co territorio por outros máis difusos e deslocalizados. Esta situación provocou unha reconfiguración dos sentimentos de identidade e, de igual modo, unha transposición do que Halbwachs6 denominou a

“memoria colectiva”.

Esta memoria, tal e como explica o autor, é unha produción que precisa marcos sociais (nunca estamos sós), e só se constrúe na medida que é capaz de establecer puntos de referencia co resto da sociedade. Con todo, eses puntos xa non eran os mesmos. Aqueles recordos ancorados na tradición e nos costumes da sociedade agrícola eran os que aseguraban un vínculo íntimo e necesario co territorio que, á súa vez, era o seu propio sustento. Coa nova realidade urbana, iníciase un desprazamento, unha recolocación dos referentes concretos que a cidade tende a dispersar impedindo a reconstrución dos recordos, das representacións psíquicas.

Pero non só é unha cuestión emocional, tamén se inicia un percorrido constante cara á desaparición do “lugar”, cada vez máis imprevisible, ou mellor, cada vez máis determinado polo indeterminado. As cuestións relativas á perda do lugar antropolóxico, alteran a capacidade simbólica dos individuos de recoñecerse no territorio. Existía neses anos unha tendencia cara ao estudo do artefacto urbano, a maioría das veces considerado como nocivo, como un elemento que interfería coa vida social.

Louis Wirth,7 outro membro da mencionada Escola de Chicago, afirmaba que o comportamento do cidadán está determinado polas estruturas sociais e os factores ambientais. É o escenario o que define a conduta da sociedade. A aparición da gran cidade conleva a eclosión dun novo comportamento emocional, condicionado pola cidade mesma, que presenta un amplo abanico de posibilidades: desde atopar unha identificación concreta para cada obsesión particular, o transitar entre descoñecidos ou a capacidade de disolverse no anonimato. En todo iso, a cidade ofrece un elemento indispensable na vida urbana: a aparición do inesperado, da sorpresa e polo que John F. Lofland8 denomina,

“a presenza dun estraño”.

Fotograma de Wonderland, de Michael Winterbottom
Fotograma de “Wonderland”, de Michael Winterbottom

Xa na década os sesenta, Kevin Lynch9 realizou estudos sobre a cidade tentando sistematizar aquelas imaxes ambientais que transmiten ao individuo unha seguridade afectiva. Articúlaos ao redor de lecturas sobre a senda, a mouteira, o bordo, o nodo e o barrio. Con todo, a pesar de requirir un medio urbano moi ben organizado, poético e simbólico, non perde de vista o capital fundamental da realidade urbana: os cidadáns e os seus fluxos cotiáns que dan sentido ao escenario metropolitano.

Existen, pois, unha serie de dimensións físicas ou dixitais que condicionan a conduta urbana. E existe, de igual modo, un intento de humanizar e reequilibrar ambas as tendencias. David Harvey denominábao

“a urbanización da conciencia”,

Saskia Sassen fai referencia á

“urbanización da tecnoloxía”.

A atención dos estudos psicosociais sobre a cidade iníciase a principios dos anos setenta. Existe unha atención especial aos cambios psicolóxicos da sociedade urbana. Paralelamente, neses mesmos anos, experiméntase un novo modo de regular as bases do plan urbano, no que a figura do planificador vólvese máis permeable a través de procesos de participación cidadá, e pasa a ser un elemento de equilibrio, un facilitador entre os diversos axentes implicados.

Estes estudos derivan nunha consideración especial sobre os espazos urbanos como escenario privilexiado para articular as relacións sociais. Apoiándose no estudo de varios autores (Proshansky y Fabian, Gehl), Corraliza10 resume os criterios de calidade destes espazos nos seguintes puntos:

· A necesidade de control do contacto e da interacción social.
· A necesidade de seguridade e responsabilidade no mantemento.
· A necesidade de actividades sociais variadas.
· A necesidade de satisfacción estética.

Devanditos criterios dannos a clave sobre o éxito e o fracaso dos espazos públicos. E non é casual que sexa precisamente sobre estes argumentos sobre os que se articulan as cuestións (e as friccións) do ámbito público e privado. Atendendo a estes criterios poderíase elaborar un diagnóstico de por que se chegou ao que algúns autores denominaron a

“privatización do espazo público” e,

do mesmo xeito, á

“masificación social dos espazos privados”.

Cabería preguntarse, por tanto, que fallou, de que nos esquecemos na concepción dos espazos públicos.

Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte. Arquitectos (estonoesunsolar)
Zaragoza-Venezia. Novembro 2019.

Notas:
Segundo os indicadores de desenvolvemento do Banco Mundial, en 2013 a poboación urbana establecíase no 53% do total.
Simmel, Georg. O individuo e a libertade. Barcelona: Península. (1911)
A tendencia á conformidade foi estudada por Solomon Asch en “Studies fo Independence and Conformity” (1956)
Goffman, Erving. A presentación da persoa na vida cotidiana, 1959
Park, Robert E., A cidade e a ecoloxía urbana e outros ensaios, 1952
Halbwachs, Maurice. A memoria colectiva, 1950
Wirth, Louis. O urbanismo como modo de vida, 1938
Lofland, John. Analyzing social settings, 1976
Lynch, Kevin. A imaxe da cidade, 1960
10 Corraliza, José Antonio. Cidade, arquitectura e calidade de vida: notas para unha discusión. En R. de Castro(comp.), Psicoloxía ambiental: intervención e evaluación da contorna, 1991.

Artigo publicado orixinalmente en La Ciudad Viva en abril 2015.

Ignacio Grávalos – Patrizia di Monte

Ignacio Grávalos es arquitecto por la ETSAB (Barcelona, 1994). Doctor por la Universidad de Zaragoza (2020) con su tesis “El fin de la modernidad. Visiones del espacio urbano desde una perspectiva cinematográfica”. Master de Investigación y Formación Avanzada en Arquitectura por la Universidad San Jorge (2013). Es profesor titular de Expresión Arquitectónica y Proyectos Fin de Grado de la Escuela de Arquitectura de la Universidad San Jorge.

Patrizia Di Monte es arquitecta por el I.U.A.V., becada por el Gobierno Italiano para estudios de postgrado del 1996 al 1998, titulo de Master ETSAB-UPC-CCCB, doctorado ETSAB-UPC, profesora de Urbanismo y Arquitectura Social y coordinadora de relaciones internacionales de la ETSA USJ hasta 2014. Visiting professor del Politecnico de Milán, Master NIB, y SOS en Italia desde 2015. Validated Lead Expert Urbact + Cost.

En 1998 fundan gravalosdimonte arquitectos, desarrollando proyectos culturales, que abarcan desde el arte a la arquitectura, estrategias de regeneración urbana, paisajismo, arquitectura participativa y urbanismo sostenible. Autores intelectuales del programa “estonoesunosolar”. Ganadores de los premios internacionales, Eurocties Planning for people, 2011; Innovazione e Qualitá urbana 2010, Saie Selecion 12 Urban Regeneration and development, Biennale Spazio Pubblico 2013 Cittá sociale, mención de investigación XI BEAU; sus trabajos han sido expuestos en NAI – Rótterdam, DAZ – Berlín, MAXXI – Roma, Biennale Architettura Venezia y Bienal Arquitectura Urbanismo Española.

follow me

Arquivado en: artigos, Ignacio Grávalos - Patrizia di Monte

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,