Kokfelt, casa mínima de intensidade máxima | Rodrigo Almonacid

5 (100%) 2 votes

Arne Jacobsen imagen de época de la casa Kokfelt vista desde el jardín (h.1957).
Arne Jacobsen, imaxe de época da casa Kokfelt vista dende o xardín (h.1957).

A casa Kokfelt, máis que unha casa, é unha forma de vida, unha díaita ou deiæ ta que dirían os clásicos. Foi deseñada polo danés Arne Jacobsen entre 1955 e terminada de construír en 1957 como aloxamento de verán para unha pequena familia. Non é desas pezas memorables polo seu carácter modélico en termos formais nin tecnolóxicos, pero ao seu autor permitiulle afianzar unha liña de investigación doméstica que daría froitos tan brillantes como a Siesby (1957) e a Jensen (1960), seguramente máis coñecidas por todos.

Máis aló de tratar aquí da súa xénese, paréceme oportuno dedicar esta reflexión á mantenta de dúas dos seus mellores atributos por ser hoxe tan desprezados (cando non deostados): a economía de medios e a discreción. A pesar diso (ou precisamente por iso) a solución definitiva mostra unha beleza inusitada, baseada no simple, no efectivo e comedido, sen que iso signifique renunciar á experimentación. Sen dúbida, a casa Kokfelt é un dos exercicios máis sintéticos e precisos de toda a obra de Jacobsen. É seguramente una desas obras da posguerra que mellor responden ao Novo Empirismo escandinavo. A súa fórmula é básica: unha tipoloxía de “casa- belvedere” de configuración compacta e construción elemental.

Unha “caixa panorámica” intimamente vinculada á paisaxe.

Inicialmente parece que acabaría sendo unha casa de planta baixa única como algunhas que xa proxectara nos arredores de Copenhague. Pero súbitamente o arquitecto danés cambiou de idea. A localización do solar ao norte da illa de Sjæ lland (Tisvilde), xunto ao mar, lévalle a reconsiderar ese modelo “ reptante” por un que se despega do terreo plano cun sinxelo artificio: o seu afeito pequeno volume de servizo (garaxe e almacén) pasa a ser o podio sobre o que se pousa o principal de uso habitacional. Así, sen aumentar o tamaño da obra, todas as pezas da casa dispoñen de sol, aire e, sobre todo, vistas sobre o horizonte mariño, cousa imposible a nivel de chan alí. A paisaxe sempre é unha clave fundamental en toda a obra de Jacobsen…1

Jacobsen plantas del proyecto definitivo para la casa Kokfelt (1955-56).
Jacobsen plantas de proxecto definitivo para a casa Kokfelt (1955-56).

Esta escisión funcional (espazos de servizo abaixo, espazos vivideros arriba) compromete ás demais, tanto en termos formais como construtivos. O volume superior concierta as súas dimensións co inferior, alzándose como caixa lixeira de madeira que voa simétricamente respecto de senllos muros cegos de ladrillo do corpo de apoio. Esta básica simetría estrutural é realmente efectiva como pórtico de luz reducida, e permite reducir a escavación e a cimentación, opción moi interesante para unha casa de baixo custo como esta. Ademais Jacobsen logra aquilatar máis o orzamento grazas a unha estandarización dimensional (estratexia que seguirá aplicando ata as súas últimas vivendas, como as casas modulares prefabricadas “Kubeflex“). Esta opción leva un ritmo constante de intervalos idénticos tanto para a subestructura de madeira dos forxados como para a dos cerramentos, que á súa vez coinciden coas particións interiores. En fin, toda unha “sinfonía modular” sen que se trate dunha construción estandarizada, seguindo a tradición danesa.

Para romper con esta aparente rixidez e “pequeñez” dimensionales, a forma da casa opera en sentido inverso. A caixa de madeira toma maior altura cara ao lado oeste, inclinando así a pendente cara ao leste, en sentido curto. Ese privilexio dimensional dunha das fachadas alongadas faise corresponder coa orientación dos dormitorios e o espazo do living, que se envorcan así cara ao xardín interior da parcela. Nesa fronte, o arquitecto opta por crear unha galería exterior que conecta e unifica todo o alzado, atrasando así un metro o plano do cerramento respecto ao teórico da caixa, coma se esta perdese a súa tapa de madeira por ese lado.

No seu lugar, un cerramento acristalado de chan a teito resolve de maneira intelixente a fachada oeste, cunha banda de xanelas altas e estreitas xunto ao teito (suficiente para ventilar as estancias) e outra de ventás cadradas fixas (onde se insere a porta do dormitorio principal como único módulo diferente, xa que a porta do salón é deslizante e cadrada como o resto das ventás fixas). Esa fractura rítmica do despezamento de carpinterías refórzase coa posición da escaleira de baixada ao xardín, colocada con precisión xusto á saída do dormitorio principal, en perpendicular á varanda.

Imagen de la escalera de bajada al jardín desde la baranda de la casa Kokfelt (h.1957).
Escaleira de baixada ao xardín desde a varanda da casa Kokfelt ( h.1957).

Só un par de ocos máis se practican no resto das fachadas: un, ao norte, vixiando o acceso á parcela, coas mellores vistas do estreito do Kattegat, xunto ao que se dispón a zona estancial do salón; e outro, máis pequeno aínda, no lado este (do que non temos testemuñas en ningunha fotografía), para crear ventilación cruzada e poder asomarse á parte traseira do solar, por onde se accede á vivenda a través dunha desapercibida escaleira exterior.

Casa Kokfelt hueco orientado al estrecho marino del Kattegat en el lado norte (exterior e interior).
Casa Kokfelt oco orientado o estreito marino del Kattegat no lado norte (exterior e interior).

Todo é discreto nesta casa, ata a cheminea que asoma por encima da cuberta. A única calefacción é o fogar colocado no centro do living, o cal permite que apenas sexa visible por encima do contorno construído. Polo si ou polo non, mandou pintala dun ton claro (seguramente gris perla ou azul claro, aínda que as fotos en branco e negro non nos permiten asegurar cal), como era costume seu en moitas obras nas que ese conduto podía chegar a ser incómoda visualmente.

Discreción e economía de medios. Sen facer tampouco do “baixo custo” unha homenaxe barata á arte povera como agora algúns se escusan para deixar irresueltas as necesidades inherentes de toda obra. Oficio, sensibilidade cara á paisaxe e respecto polos habitantes, sexan estes clientes millonarios (como os da casa Ruthwen- Jürgensen, construída xusto antes que esta) ou non. Como escribiu Theodor Adorno acerca da relación entre técnica y el arte en su Teoría Estética (1970) :

“A técnica non é unha abundancia de medios, senón a facultade atesourada de axustarse ao que a cousa reclama obxectivamente”.

Arne Jacobsen sempre será un referente do empíricamente posible en Arquitectura, cun encanto que só se aprecia ao visitar a súa obra con pausa e paciencia. Co espírito acougado de quen pasea por unha paraxe aberta pero descoñecido. Coa tranquilidade e capacidade de observación de quen, como el, pinta(ba) acuarelas do natural.

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. abril 2014

Notas:

1. Quizá esta fose a achega máis valiosa da miña tese doutoral.

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,