O misterio de Peter Zumthor | Sergio de Miguel

5 (100%) 1 vote

Capela de Campo Bruder, de Klaus Peter Zumthor, 2007

Dicíase que Kandinsky gozaba do don da sinestesia. Esa cualidade pola cal os sentidos entran en comunicación. Pola que, por exemplo, vénsenos á mente unha imaxe cando escoitamos unha determinada música, ou pola que lembramos un aroma cando estamos nun determinado lugar. El aplicábao á pintura. Ese era o seu oficio. E desde a súa particular condición tentaba objetivizar as súas experiencias estéticas. O porqué da “temperatura” dunha cor, ou o “significado” dunha forma. Disto hai case un século, por tanto, hoxe xa non nos sorprende. Despois da revolución audiovisual que nos acompañou nos últimos tempos todos aprendemos a ser “sinestésicos” dalgunha maneira.

Fai non demasiado tempo un alumno mostrou unha copia dun plano. Tratábase dunha planta exquisitamente debuxada. Nela dispúñanse dúas pezas de moi diferente tamaño. A grande era unha peza rectangular particularmente esvelta. A pequena era un cadrado lixeiramente virado que se aproximaba a un dos lados longos da peza de maior tamaño, aproximadamente no terzo da súa lonxitude, dirixindo a súa diagonal ao momento onde se practicaba unha pequena abertura, sen dúbida o acceso. O cadrado, moi vahído, opúñase ao rectángulo de aparencia porosa e de gran nitidez, salientando co seu contraste o punto de entrada. A gran nave estaba composta, á súa vez, por distintos recintos dentro do perímetro principal, encerrados todos eles por muros de obsesiva liña descontinua. O cadrado, encerraba o que parecía a representación dunha ruína. Completaba a concisa planimetría unha representación geometrizada dun terreo levemente emerxente invadido pola peza longitudinal. Un debuxo sen dúbida enigmático pero atractivo.

–Zumthor-, limitouse a dicir o alumno cun pequeno encollemento de ombros, coma se non necesitase máis explicación. Os que alí estabamos, ao fixarnos, compartimos por un breve instante un atento silencio. Aquel debuxo tiña sabedoría. Tiña encanto. Provocaba respecto.

-Zumthor-, pensei eu, pronunciándoo devagar e con voz cavernosa podería ser o nome dun mago de turbante, túnica e ollos penetrantes.

Aquela planta resultaba interesante. Á súa intensa simplicidade e economía formal había que engadir a súa gran precisión, a súa rotunda intencionalidade, dende logo pouco corrente. Aínda cando era moi abstracta tiña un claro pensamento construtivo e un elocuente sentido da densidade. Era moi suxestivo.

Tratábase da planta do Concurso para o Centro de documentación e exposición internacional chamado “Topografía do Terror” en Berlín. No lugar onde se levantou, entre 1933 e 1945, o centro administrativo principal do réxime Nacional Socialista, o “sancta sanctorum” do poder nazi.

Ao consultar outros debuxos enténdese a proposta. A súa urdidoira de soportes e vigas de madeira, de aparencia vertical na nave e horizontal no pequeno cubo da ruína, as súas diferentes salas baleiradas no continuo de estrutura. Pero o realmente importante é a estratexia formal e construtiva desa planta. O que ese xeito de construír permite “rememorar”.

Para o pioneiro Kandinsky a vertical era “cálida” e a horizontal era “fría”. Para Zumthor cuestións como a “temperatura” adiviño que están máis relacionadas co uso do material, coas luces e as sombras, coa textura e con aspectos como a densidade ou a cantidade de materia que coa mera disposición no espazo. É máis, creo que se percibe con claridade que o contido do conxunto das operacións formais realizadas vai encamiñado a fabricar con sinxeleza unha determinada atmosfera, un lugar de características concretas, un diálogo de encontros capaz de suxerir emocións e sensacións. Máis que significados, a súa arquitectura vai encamiñada a conectar “sinestésicamente” o espectador cunha realidade diferente.

E entendéndoo así é precisamente cando se recoñece neses debuxos o dramático título do proxecto:

-“Topografía do Terror”-.

É entón cando a obra de Zumthor empeza a desvelar as súas misteriosas intencións, o porqué dos seus sorprendentes resultados.

A esaxerada relación de tamaño entre as pezas, o deliberado contraste entre a textura vertical e a horizontalidade formal da nave, a velada escuridade do cubo fronte á radiante claridade da peza principal, a suave ondulación do terreo e a linealidade das construcións, a vontade de liberar baleiros a través da creación de macizos, fan que o proxecto de Zumthor sexa unha conmovedora sinfonía de oposicións, unha composición abstracta de luces, formas e materiais que consegue disparar os resortes da memoria máis que da interpretación. Porque, efectivamente, este proxecto nos retrotrae máis ao mundo do recordo, ao universo das sensacións fixadas, que ao incerto campo da comprensión obxectiva, tantas veces innecesario.

Estamos fronte a unha arquitectura escenográfica? Porque parecidas palabras se poderían dicir do pétreo edificio de baños termais en Valse, ou do vítreo museo en Bregenz. Estamos fronte a un prestidixitador, fronte a un ilusionista, seducidos por un mago da fantasía arquitectónica? A súa arquitectura hipnotízanos coa forza do contraste, coa súa pericia na composición de parellas de opostos, coa súa linguaxe de intenso vocabulario.

Pero sobre todo, a súa arquitectura obríganos a viaxar no recordo, lévanos a experimentar de novo sensacións xa vividas, os seus volumes transpórtannos ao recoñecemento de vivencias que teñen que ver co que cada edificio quere ser.

Zumthor nos desvela parte de su secreto: su arquitectura está basada en la abstracción de imágenes puras y dirigida al reconocimiento de los recuerdos, él escribe:

“Cuando pienso en arquitectura, las imágenes vienen a mi mente. Muchas de esas imágenes están conectadas con mi formación y trabajo como arquitecto. Ellas contienen el conocimiento profesional sobre la arquitectura que he recolectado a través de los años. Otras tienen que ver con mi infancia. Con el tiempo en el que experimentaba con la arquitectura sin pensar acerca de ella. Algunas veces puedo todavía sentir un tirador concreto en mi mano, o una pieza de metal con la forma de la parte de atrás de una cuchara.

Suelo darme cuenta de ello cuando voy al jardín de mi tía. Ese tirador de la puerta sigue pareciéndome una especial señal de que entro en un mundo de diferentes estados de ánimo y olores. Recuerdo el sonido de la grava bajo mis pies, el suave crujido de la encerada escalera de roble. Puedo oír la pesada puerta de acceso cerrándose tras de mí según avanzo por el oscuro corredor y entro en la cocina, la única estancia verdaderamente iluminada de la casa. […]

Recuerdos como estos son los que contienen la más profunda experiencia arquitectónica que conozco. Ellos son la reserva de las atmósferas arquitectónicas y las imágenes que exploro en mi trabajo como arquitecto.”

Kandinsky, en su día, se dedicó al difícil cometido de objetivizar el proceso de mirar, más allá de practicar la pintura. Zumthor, hoy, no parece que quiera con su arquitectura hablar de arquitectura, ni siquiera de sí mismo, sino encontrar una manera de establecer vínculos entre la presencia y la memoria, en definitiva, entre lo tangible y lo intangible.

Sergio de Miguel, arquitecto
Madrid, xuño 2010

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: faro, Sergio de Miguel

Tags: , , , , , , , , , ,