Populismo (II) | Óscar Tenreiro Degwitz

La Plaza de Italia, en Nueva Orleans, pura imitación, puro fake efímero, le dio fama también efímera a Charles Moore, en los setenta.
A Praza de Italia, en Nova Orleans, pura imitación, puro fake efímero, deulle fama tamén efímera a Charles Moore, nos setenta | oscartenreiro.com

Cando eu estudaba arquitectura tiñamos un profesor cubano chamado Ricardo Porro Hudalgo (1925-2014), quen habería de construír na Cuba fidelista uns anos despois una das poucas obras de arquitectura digna de mención no medio século de revolución cubana, unha escola de arte con bóvedas de ladrillo que foi moi eloxiada. Porro, marxista militante nesa época (hoxe vive en Francia e pouco sei del), gustaba de facer proselitismo entre os estudantes, e como era un home de ampla cultura, moi bo expositor e personalidade sobrada como dicimos en Venezuela, resultaba moi difícil de contradicir. O home intimidaba.

Eu non era o seu estudante porque o exercía nos cursos inferiores, pero como difería ideolóxicamente del e molestábame o seu talante proselitista, desliceime unha vez no seu curso unha tarde calquera. Non me acordo con precisión cal era o tema que Porro expoñía, pero si do meu desacordo, o cal expuxen con toda a torpeza da miña curta idade. Pretendía eu refutarlo con argumentos que viñan das miñas vivencias persoais e de determinadas conviccións, ante o cal Porro quen me oía moi respetuosamente preguntoume: en cal autor che apoias para dicir o que dis, en cal libro? Ante o cal moi turbado respondinlle que en ningún pero que ese sentimento, o que eu expuxera, estaba na xente con quen eu tiña contacto. Demais está dicir que a Porro convenceulle moi pouco a miña alegación e continuou a súa clase sen deterse máis.

Moitos anos despois contábame o Enxeñeiro August E. Komendant (1906-1992) de quen tanto aprendín, que estando el xestionando permisos nas oficinas de control da municipalidade da Jolla, California, onde habería de construírse o Instituto Salk de Louis I. Kahn (1901-1974), edificio de cuxa estrutura fora responsable, debía enfrontarse á actitude dubitativa dos enxeñeiros a cargo, a quen non convencían do todo as razóns técnicas que Komendant daba, particularmente as relativas ao seu principio da “elasticidade controlada” co cal resolvía as solicitaciones sísmicas, moi esixentes nesa zona dos Estados Unidos. Os enxeñeiros dicíanlle que o edificio non estaba conforme ás normas e que non atopaban xustificacións adecuadas en ningún libro consultado. Ante o cal Komendant respondeulles E quen escribe os libros? Non son seica as persoas? Co cal estaba en realidade convidándoos a aplicar os seus coñecementos, a súa capacidade de razoamento, fronte ao que oían do seu interlocutor, quen obtivo o permiso e houbo de comprobar o acertado do seu enfoque técnico no terremoto de San Fernando de 1971 no cal o edificio non sufriu ningún dano.

O que quero lembrar coas dúas anécdotas é unha verdade simple e moi esquecida: que non todo debe estar nos libros para que se constitúa nun punto de vista capaz de ser sostido e expresado. E que non importa cuan novo un poida ser ou cuan inadecuado sexa fronte a xente de maiores luces, para soster un punto de vista o que se necesita é sentido común e capacidade de argumentación, algo que por suposto é alimentado polas lecturas e o coñecemento en xeral pero que non ten por que ser reprimido aínda que desde logo impóñase, como en todo, a obrigación de ser coherente.

Insisto en que o que digo é elemental e propio de cerimonia de gradación de bacharelato pero as hipocrisías da vida académica sublíñanme a importancia de razoar desde o sentido común e unha mínima enerxía interior para soster un punto de vista e fanme dubidar da tendencia para repetir asuntos lidos aquí e alá que se acumulan como citas obrigatorias sobre un escenario psíquico máis ou menos árido. E aínda que é certo que o mundo académico esixe como requisito que o que sexa devandito ou escrito apóiese en referencias bibliográficas suficientemente meditadas, tamén é certo que o mundo académico é con frecuencia un ambiente carente de frescura, asediado, precisamente, polos requisitos e as normativas.

E todo isto vén ao caso á mantenta da crítica, porque tal como dígoo na nota de hoxe, durante os primeiros tempos do posmodernismo parecía imposible cuestionar os supostos que circulaban por todas partes porque non se escribiron os libros (e nunca se escribiron, paréceme) que dixesen o que moita xente quería dicir. Así que, dígoo na nota, pareceume xa no primeiros oitenta que o libro debía escribilo eu aínda que tivese moi poucos lectores.

Así que empecei a buscar o necesario alimento para sustentar o que pensaba. Noutras palabras, sabía o que quería dicir (de alí as anécdotas anteriores) e busquei sustento intelectual partindo de alí. A convicción profunda, apaixonada, sen respaldo pode terminar sendo o acicate para profundar no coñecemento.

Lin moito en consecuencia. Ao principio de maneira desordenada, daquela unha lectura levoume a outra e a longo prazo, non foi fácil, puiden ter a mánoa fundamentos que máis nunca se separarían da miña conciencia. Neses tempos e nos inmediatamente anteriores, fai case trinta anos, foi que me atopei coa concepción da filosofía de Wittgenstein, co seu pensamento en xeral, ao cal me achegaba, escribino varias veces, un simple comentario nun foro da Facultade de Arquitectura do colega arquitecto e profesor de Historia, Manuel López. Interesoume tanto que me levou cara a este home excepcional, a quen vexo hoxe como un dos pensadores máis significativos do século vinte. Liberounos de moitas cargas innecesarias que abriron campo a unha nova forma de filosofar, centrounos no esencial, podería dicirse.

E desde entón puiden situarme máis comodamente, sen a ansiedade anterior, ante a Crítica e os críticos de arquitectura. Puiden diferenciar mellor. Separar a follaxe en grao sumo esencial.

É o que me levou a escribir o texto ao cal me referín na miña nota que chamei “Crítica e Arquitectura, Sociedade de Responsabilidad Limitada” Nel, á parte de definir mellor os meus puntos de vista sobre algúns temas que se discutiron nun momento dado no ambiente latinoamericano, como o da Identidade, redactei un capítulo central no que puiden situar mellor as diferentes roupaxes da actividade crítica. Concluíno cunha serie de comentarios en forma aforística que buscaban ilustraban os meus puntos de vista sobre distintos temas vistos desde a arquitectura.

E confeso que sentín liberado. Escribir foi o instrumento.

E entre outras cousas, xa podo decidir con máis liberdade cando a crítica é pensamento auténtico e cando hai, simplemente, que ignorala.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, novembro 2012,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

Dicía a semana pasada que hai algúns anos, case vinte, movido pola incomodidade ante o rumbo que tomaba a discusión sobre arquitectura, escribín un texto que pretendía increpar ao mundo da crítica e os críticos máis aló das visións especializadas. Falar desde fóra buscando incidir nun debate que me parecía ensimesmado. Pero unha interpelación desde un lugar máis ou menos escuro do mundo cultural como é o noso, que ademais se caracteriza por un forte estancamento, ten moi leves consecuencias. O cal non quere dicir que a incomodidade ante derívaa do pensamento arquitectónico que cobrou forma nos anos finais da década dos setenta non estivese presente no ánimo de moitos.

En calquera lugar onde uno escarbara un pouco, nos países centrais como nos periféricos, na opulencia como na escaseza, sentía a incomodidade. Pero non conseguía expresarse porque era un tempo de transición, de tránsito cara a unha nova perspectiva. Xunto a unha necesaria revisión de certos supostos da modernidade incorreuse en demasiadas simplificacións, restauráronse vellos ídolos, e, sobre todo, quíxose postular forzadamente algo así como un novo comezo. Era un río moi caudaloso que se chamou a si mesmo posmodernismo.

Ante esa situación era moi pouco o que podía facerse. Vénme á memoria o primeiro que lin na miña vida de Carl Gustav Jung, fai xa demasiado tempo. Un ensaio dedicado á promulgación polo Papa Pio XII, en 1950, do dogma da Asunción da Virxe María, unha lectura de gran interese que me marcou moito, eu moi novo. Na introdución ao ensaio, falaba Jung do Espírito dos Tempos (en alemán o zeitgeist, palabra que se usou ata o exceso entre os críticos de arquitectura anglosaxóns ata facela ingresar ao dicionario inglés) facendo notar que era desaconsellable falar ao contraxeito con el. E que por iso mesmo, Jung evitaba facelo.

Neses tempos de ebulición posmodernista o que predominaba era a afección polas palabras-conceptos con aparencia de novidades. Era costa arriba persistir no uso dunha linguaxe máis directa, menos recargado de retórica e sobre todo libre de prexuízos fronte á herdanza moderna. A discusión sobre arquitectura prescindiu en gran medida da arquitectura construída e os valores que a xustifican para dar paso á especulación puramente formal, á visión do edificio como obxecto, ao debuxo especulativo como substitución da construción, á reivindicación do estilo. Algúns deses pos haberían de traer boa parte dos lodos actuais presentiuno o mundo da crítica?

Nalgúns casos si. Recordo moi ben cando Kenneth Frampton ante un grupo dos meus estudantes aquí en Caracas comezou unha conversación dicindo que o posmodernismo era un tigre de papel. Del oín por primeira vez os nomes dos arquitectos españois que en certo xeito resistían. Ou os dos portugueses Alvaro Siza e Fernando Távora. Esa toma de posición valeulle a Frampton moitas dificultades. Que talvez teñen un papel na súa adopción dunha certa ambigüidade que lle impedía dúas cousas: ser claro nos seus rexeitamentos e mostrar a arquitectura que lle interesaba. Afectábao outra das debilidades do crítico: a precisión resta mercado.

E tamén está o caso de William Curtis, quen tivo o mérito de defender os valores máis intemporales no legado de Lle Corbusier, á parte do seu claro rexeitamento aos lugares comúns do discurso de moda nos oitenta, o cal tamén lle concitou, como a Frampton a antipatía de quen presumía de estar ao dia. Un caso moi oposto ao do soado de entón, Charles Jencks, quen despois de escribir un bo libro sobre o vello Le Corbusier que foi moi lido e comentado, pasou a converterse en coñecido propagandista do posmoderno e acuñador da outra etiqueta favorita deses tempos: tardo-moderno, clasificación ad-hoc para desacreditar aos máis rutineiros.

E é lexítimo dicir que a definición máis superficial do posmodernismo é fundamento ideolóxico do populismo. Non é o lema “todo vale” un concepto tipicamente populista? Vexamos: non se privilexia un canon estético (que é o mesmo que un canon moral) senón recórrese a moitos segundo conveña, desdéñanse os modelos por excluíntes e acéptanse moitos, aínda sendo contraditorios, non hai unha dirección preferente para a marcha das cousas senón moi diversas aínda a risco de ser regresivas, hai estilos e escóllese o que calza no meu gusto ou os meus esquemas, non hai a cultura senón as culturas (é o que se respondeu, por exemplo, ás inquietudes de Vargas Llosa) e tanto a baixa como a altacultura poden equipararse. E poderiamos seguir. O populismo é a disposición para aceptar o que comprace ou conveña á oportunidade ou ao gusto das maiorías. O populismo é o reino do efémero que ben pode ser falso como a famosa Praza de Italia de Charles Willard Moore (1925-1993). E a cidade populista por excelencia é As Veigas, símbolo do americano inculto e desexoso de reproducir escenarios para non ter a molestia de viaxar e expresarse noutro idioma. E non é casualidade que Robert Venturi, o arquitecto que veu ser como o heraldo do posmodernismo fose o autor do libro “Aprendiendo de Las Vegas” que non era outra cousa que un desexo de elevar o mal gusto e o paroxismo do fake dese lugar do mundo ao nivel de expresión cultural de dereito propio tan digna de admiración como calquera milenaria cidade europea.

Desde alí non había senón un paso curto para chegar a moitas das distorsiones actuais. O falso púxose (e aínda está) de moda. E non dou exemplos por varias razóns, entre elas polo do espírito dos tempos.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,