Para ver, pecha os ollos | Miquel Lacasta

O que segue é o produto dun encontro fortuito. Un encontro, que a modo de confrontación amigable, relaciona dúas actitudes paralelas encerradas nun mesmo espazo. Explícome…

tactilismo-para-ver-cierra-los-ojos-miquel-lacasta

Visitei unha par de veces a nova sé da Filmoteca de Catalunya no Raval de Barcelona, de José Luís Mateo. O encontro coa contundente desnudez dun edificio sen concesións, áspero no seu rotundidad xa vale para unha reflexión ponderada. Con todo facer crítica objetual, constatar os acertos aparentes e as desviacións intencionadas dun edificio en particular non me interesa demasiado. En arquitectura o “que me interesa menos que o “como”. É máis, non sabería disciplinar as miñas impresións, ordenalas, objetivarlas e construír con iso unha reflexión sobre un obxecto dado. Hai outros que xa o fan moi ben.1

Non obstante a visita, a experiencia “in situ” de edificios e contextos remarcables segue sendo unha inagotable fonte de recursos arquitectónicos. O tempo que transcorre dentro dunha boa arquitectura, é sempre un tempo aleccionador, un tempo audaz e formativo, un tempo intenso e lúcido. Unha visita consciente, non vale calquera momento, nin calquera actitude para visitar arquitectura, faiche mellor arquitecto.

Ata aquí non hai misterio. Non coñezo ningún arquitecto que non coleccione visitas de arquitectura.

O meu encontro particular no edificio de Mateo foi doutro tipo. Tras unhas horas de visita, de pasos perdidos, de miradas esquineras, tiven a sensación, como con tantos outros edificios que me interesan, que este era un edificio para tocar máis que para ver. Non había en toda a brutal superficie de formigón ningunha intención de esconder a materialidad. De forma crúa, sen chegar á violencia pero sen indicios de dúbida, o edificio mostrábase como o que é, espazo rugoso, espazo liso, espazo frio, espazo duro, espazo cortante… What you see is what you get di a frase cando non hai nada que esconder. Pero What do you get when you touch it?

Ao finalizar a visita tiven a habitual tentación de visitar a librería. O cinema e a arquitectura non son nin tan sequera parentes afastados, son bos amigos, con moito que aprender o un do outro e en ocasións mesmo diría que son amantes, promiscuas disciplinas encerelladas en tórridos idilios.

Foi na librería onde entendín o proxecto de Mateo en toda a súa dimensión arquitectónica.

Para ver, pecha os ollos,é o título do libro que recompila os textos do cineasta checo Jan Švankmajer, un dos mestres do cinema de animación, con máis de vinte e cinco curtametraxes e cinco longametraxes. As súas animacións analóxicas, baséanse na creación de marionetas, colaxes, debuxos etc., con especial atención ao que Švankmajer chama o tactilismo.

De entrada xa é ben curioso que alguén dedicado a cinema teña como tema central a dimensión táctil. Nun dos textos do libro, Švankmajer, fai un repaso á súa biografía vital e o descubrimento do táctil. Noutros fala da experimentación táctil ou das súas esculturas gestuales. A capacidade de perturbar e conmocionar de Švankmajer, é simplemente brutal.

Dos textos do libro, exquisitamente editado, houbo un que na típica lectura en diagonal e apresurada que facemos antes de quedarnos un libro, déixome cravado. O texto Decálogo publicado na revista Analogon núm. 26-27 de 1999.

Quizais polo sempre efectivo reclamo da palabra Decálogo, ou simplemente por un azar mediado de serendipia,3 quedei atónito ao descubrir como simplemente coa substitución da palabra cinema e todas as súas variantes, pola palabra arquitectura e todas as súas declinacións, non soamente descubrira unha nova dimensión do edificio de Mateo, senón a profunda dimensión de tantos edificios fundamentais que visitara anteriormente.

O texto, convenientemente manipulado e mutado4 para referir ao feito de arquitecturizar soa como segue:

1

Grava no teu espírito que a poesía é só unha. Antes de empezar a proxectar arquitectura, escribe un poema, pinta un cadro, feixe unha colaxe, escribe un relato, un ensaio, etc. Porque só alimentando a universalidade dos medios de expresión terás a garantía de realizar unha boa arquitectura.

2

Sei un completo sumiso das túas obsesións. As túas obsesións son, con moito, o mellor que posúes. Son reliquias da infancia. Non se trata de recordos senón de sentimentos.

3

Utiliza a arquitectura coma se realizases unha operación máxica.

4

Toma o soño por realidade e a realidade por soño constantemente. Non hai pasadizos lóxicos. Entre o soño e a realidade soamente hai un ínfimo movemento físico: o de pechar ou abrir os ollos. No soño esperto, nin sequera existe ese movemento.

5

Se tes que decidir a que debes conceder prioridade, se á mirada ou á experiencia do corpo, dá sempre prioridade á experiencia do corpo, posto que o tacto é anterior á vista e a súa experiencia é moito máis fundamental.

6

Canto máis profundas nunha historia propiciada pola imaxinación (aquí poderiamos falar do relato da arquitectura), máis realista tes que ser cos detalles.

7

A imaxinación é subversiva porque proclama o posible sobre o real. Velaquí o porqué de que fagas uso da imaxinación máis desenfreada. Imaxinación, imaxinación, imaxinación…

8

Elixe sempre temas fronte os cales a túa posición sexa ambigua. Esta ambigüidade debe ser suficientemente profunda e irreversible como para que poidas camiñar sobre o seu cume sen caer ao carón ou a outro, ou facelo aos dous lados á vez. Soamente así poderás evitar o peor dos crimes: facer unha arquitectura de tese.

9

Cultiva a creación como unha forma de autoterapia. Esta actitude antiestética é a que efectivamente achega a creación á liberdade. Pensa na creación como nunha liberación permanente.

10

Nunca traballes, improvisa sempre.

Ao final deste delicioso decálogo, Švankmajer, ironicamente acaba dicindo:

O feito de formular estes dez mandamentos non significa que os siga de forma consciente. Estas regras son consecuencia da miña creación, non a precederon. Por outra banda, todo mandamento está aí para ser transgredido (non desviado).”

Estou seguro que os autores das arquitecturas que máis me impactaron non estarían de acordo con moitos dos puntos do decálogo do cineasta checo, pero unha lectura pausada e reflexiva destas palabras aplicadas á arquitectura, teñen a capacidade de abrir novas lecturas ao feito de arquitecturizar, e son unha invitación, non exenta de provocación, para ver arquitectura pechando os ollos e simplemente tocala.. para ver, pecha os ollos.

Evidentemente non é Švankmajer, nin o primeiro nin o último en falar das propiedades do tacto para “ver”. Non podo deixar de mencionar aquí a Le Corbusier, onde no seu Poème de l’Angel Droit F.3. Offre (La Main ouverte) 1947-1953 escribe:

“…

Le pétrissement des mains

La vue qui est dans la palpation.

——————————————-

Pleine main j’ai reçu

Pleine main je donne”.5

Pois iso, para ver, pecha os ollos…

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, xullo 2012

Notas:

Ver o blogue de Jaume Prat Ortells, un prodixio de crítica desprejuiciada, á vez que rigorosa, cimentada nunha erudición enciclopédica.

2 ŠVANKMAJER, Jan, Para ver, cierra los ojos, Pepitas de Calabaza Ed., Logroño, 2012.

3 Segundo a omnipresente Wikipedia, unha serendipia é un descubrimento ou un achado afortunado e inesperado que se produce cando se está buscando outra cousa distinta. Tamén pode referirse á habilidade dun suxeito para recoñecer que fixo un descubrimento importante aínda que non teña relación co que busca. En termos máis xerais pódese denominar así tamén á casualidade, coincidencia ou accidente.

Que me perdoe Švankmajer desde agora mesmo. Deixei en cursiva as palabras que introducín como acción mutante, para deixar constancia da brillantez do texto orixinal.

5 Traducción dun extracto Poème de l’Angel Droit F.3. Offre (La Main ouverte) 1947-1953.

O moldeado das mans,

A vista que está dentro do tacto,

A mancheas eu recibín,

A mancheas eu dou.

 

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,