Monumentos de formigón | Íñigo García Odiaga

Frontón Recoletos, Madrid, 1935, obra de Eduardo Torroja e Secundino Zuazo

A primeira metade do século XX supuxo o asentamento do formigón armado como o novo material da arquitectura. A súa capacidade estrutural abriu o camiño á inventiva no sentido da utilización de grandes estruturas de formigón para edificio públicos. Aínda hoxe esa xeración de arquitectos e enxeñeiros que experimentaron con novas formas derivadas do uso do formigón son respectados e aclamados, e os seus traballos teñen grande eco na arquitectura máis contemporánea.

Hipódromo da Zarzuela, Madrid, 1936, obra de Eduardo Torroja e Secundino Zuazo

Freyssinet, Torroja, Maillart ou Nervi son os nomes deses mestres construtores e enxeñeiros que co novo século abriron novos camiños. A súa achega no ámbito da construción vai moito máis alá do manexo do formigón armado, introducindo non só o uso do novo material senón novas tipoloxías formais que melloraban o seu comportamento.

Por exemplo cabe destacar as figuras do enxeñeiro francés Eugene Freyssinet que foi o primeiro no uso de formigóns pretensar, ou a de Eduardo Torroja que apostou polo uso de estruturas laminares de baixo espesor. A obra de Torroja, como a súa personalidade, sobria e silenciosa, segue viva na memoria e nas referencias das escolas de enxeñaría de todo o mundo.

Frontón Recoletos, Madrid, 1935, obra de Eduardo Torroja e Secundino Zuazo

O frontón e o bolatoki do barrio donostiarra de Añorga, encargados, por Cementos Rezola co fin de substituír os vellos equipamentos foron inaugurados no ano 1949. O interese de ambos os dous edificios está na arriscada formulación da estrutura de cuberta. Unha fina lámina de formigón de 5 centímetros creada mediante formas cónicas entrelazadas dá á devandita cuberta un aspecto lixeiro e ondulado. Esa lixeireza expresada pola cuberta é posible grazas ao concepto de lámina, que mediante a súa sección en curva adquire condicións mecánicas abondo para substituír as vigas tradicionais.

Outras dúas obras claves na traxectoria de Torroja son o frontón Recoletos e o Hipódromo da Zarzuela, ambos os dous en Madrid. O frontón Recoletos, construído en 1935 co arquitecto bilbaíno Secundino Zuazo, é un grande espazo cuberto por unha lámina composta de dúas seccións circulares de case 60 metros de longo e cunhas celosías triangulares que permitían a entrada da luz do norte para iluminar a cancha sen cegar os pelotaris.

A bóveda do frontón Recoletos, Madrid, 1935, obra de Eduardo Torroja e Secundino Zuazo

A bóveda do frontón Recoletos é talvez a máxima expresión da enxeñaría estrutural onde función e forma alcanzan un punto de simplicidade e beleza, á vez preciso e harmónico. Torroja cobre o frontón cunha bóveda que non é tal, xa que o estudo detallado da estrutura descobre que en realidade se trata dunha dobre viga curva que se apoia no frontis e no rebote, unha solución que aposta polo enxeño fronte á dilapidación, e da que se poderían sacar grandes conclusións hoxe en día.

A marquesiña do Hipódromo da Zarzuela, que voa case trece metros, é probablemente o outro grande edificio de Eduardo Torroja. Ademais da espectacularidade do sistema estrutural hai que engadirlle dúas situacións de contexto que aumentaron a épica do edificio. Por un lado o edificio foi rematado o 18 de xullo de 1936, e inaugurouse cinco anos máis tarde en 1941, despois de resistir fortes impactos de artillaría durante a guerra civil, o que achego un valor engadido ao sistema estrutural. Por outro lado o edificio e a súa temeraria estrutura encóntranse esta vez en plena natureza, nunha paisaxe vexetal na que as xeometrías curvas de formigón da cuberta da bancada contrastan con total nitidez, aumentado o seu carácter monumental.

Tribuna do hipódromo parisino de Longchamp, obra de Dominique Perrault

Estas arquitecturas foron de vital importancia na formulación actual de edificios, nos que as estruturas teñen grande importancia, como estadios, polideportivos ou grandes equipamentos.

Evolución da sección da tribuna do hipódromo parisino de Longchamp, obra de Dominique Perrault

O proxecto presentado para a reforma do hipódromo parisiense de Longchamp, obra de Dominique Perrault mantén esta relación das grandes estruturas de formigón coa paisaxe. O soar encóntrase nun dos maiores espazos verdes da capital francesa, e o proxecto pretende que a paisaxe se manteña continua, de maneira que o hipódromo sume a súa vexetación á do bosque que o rodea.

Reforma do hipódromo parisino de Longchamp, obra de Dominique Perrault

Unha vez resoltos os problemas funcionais de chegada, e tránsitos de cabalos, jockeys e público na cota de apoio do edificio, a proposta toma forza presentando unha monumental estrutura de formigón que resolve as tribunas. Grandes piares inclinados e amplos forxados horizontais describen unha xeometría amoreada pero inestable que parece falar do movemento e a velocidade propias do hipódromo. A estrutura conforma dalgún xeito a totalidade do edificio, e a inclinación dos planos horizontais das tribunas cara á pista para facilitar a visión na liña de meta, amplifican a rotundidade monumental do conxunto.

Un único elemento parece adquirir outro protagonismo. Trátase do volume prismático de vidro que con 123 metros de longo e 23 de ancho remata o edificio nun gran voo. Esta peza alberga a cafetaría, o restaurante e as salas vip do hipódromo. O seu singular situación achégalle vistas panorámicas sobre o Sena e o Bois de Boulogne ademais de colocar o equipamento hípico no skyline da capital francesa.

Esta rotundidade da estrutura de formigón nua e despoxada de calquera ornamento fronte á desorde natural da paisaxe circundante, reafirma a formulación das grandes estruturas de formigón de principios do século pasado e pon de manifesto o valor da monumentalidade como recurso arquitectónico, tamén na época contemporánea.

Vista xeral da reforma do hipódromo parisino de Longchamp, obra de Dominique Perrault

íñigo garcía odiaga . arquitecto

san sebastián. decembro 2013

Publicado en ZAZPIKA _ 2011.12.04

Íñigo García Odiaga

Doctor Arquitecto y profesor asociado de Proyectos Arquitectónicos, ETSASS. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: artigos, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,