Sobre a estandarización da tecnoloxía errónea | Marc Chalamanch

5 (100%) 11 votes

Quién inventó la máquina de escribir | Fuente: curiosfera.com
Quen inventou a máquina de escribir | Fonte: curiosfera.com

Nas últimas décadas a omnipresencia da tecnoloxía acelerou a nosa historia como nunca sucedera antes. O determinismo tecnolóxico tenta explicar como a tecnoloxía por si mesma é capaz de influír e transformar de maneira positiva o contexto socioeconómico onde se desenvolve. Segundo os seus seguidores a tecnoloxía chegou a converterse no eixo central dos cambios históricos determinantes de desenvolvemento e progreso social; pero

que papel ten realmente a tecnoloxía na nosa transformación e evolución?

Robert L. Heilbroner (1967) e Paul A. David (1985), desde épocas e metodoloxías de investigación diferentes, tentan dar luz a esta pregunta, pero debemos ter en conta ao ler os seus artigos o momento no que foron escritos, para chegar a comprender o seu contido e poder contextualizarlos correctamente. É así que podemos entender como evolucionamos para sacar conclusións e visualizar, ”entre néboas” posibles futuros.

“Son as máquinas o motor da historia?”

é un artigoescrito en 1967 por Robert L. Heilbroner, no que se resumen as principais teses en favor do determinismo tecnolóxico. Ten como punto de partida a afirmación de Karl Marx (1847) en A miseria da filosofía2

“O muíño manual trae a sociedade feudal; o muíño de vapor, a sociedade capitalista industrial”

e apóiase de forma superficial na evolución do muíño para expoñer e xustificar os seus argumentos. Doutra banda, Paul A. David escribiu en 1985 un artigo titulado “Clio and the Economics of QWERTY”3 onde despois dunha breve introdución sobre o determinismo tecnolóxico profunda na investigación sobre a historia do resultado final da posición das letras nos nosos teclados. Unha investigación que resulta moi interesante para construír a súa visión sobre o determinismo tecnolóxico. Son dous artigos que foron escritos con dezaoito anos de diferenza, polo que o artigo sobre Heilbroner suxire unha investigación prospectiva do determinismo tecnolóxico en fronte do artigo máis historicista de Paul A. David, cun percorrido detallado sobre o seu exemplo proposto.

Resulta curioso que os dous artigos comecen con palabras de desculpa sobre a exactitude dos devanditos artigos. Paul A. David introduce o artigo chamándoo “relato caseiro de historia económica” no que “se encadean os despropósitos”, mentres que Robert L. Heilbroner converte o artigo nun reto:

“O reto é, pois, ver se podemos dicir algo sistemático sobre a cuestión, ver se podemos ordenar o problema a fin de que sexa intelectualmente manexable”.

Para posteriormente escribir:

“Non creo que sorprenda a ninguén se anuncio agora que na nosa investigación atopamos algún contido e unha considerable ausencia de probas… O que quedará entón por facer será ver se podemos situar os elementos salvables da teoría na perspectiva da historia, ver se podemos explicar o determinismo tecnolóxico historicamente, así como explicar a historia por medio do determinismo tecnolóxico”.

Da mesma maneira que Paul A. David dinos:

“Esta historia non pretende establecer en que medida o mundo réxese por estes fenómenos, tan só tenta ilustrar un caso concreto.”

Estas xustificacións e titubeos demostran as dificultades de analizar unha transformación tecnolóxica e a súa influencia sobre a nosa sociedade, que coa súa gran velocidade de cambio converte rapidamente en obsoletas as conclusións sobre verdades absolutas que se poidan sacar.

Atopamos por parte de Paul A. David e Robert L. Heilbroner a vontade de basearse na historia para estudar e determinar o alcance do determinismo tecnolóxico. É na referencia a Tolstoi (1869) que Paul A. David escribe

“cada unha das súas accións, que se lles parecen como acto do seu libre albedrío, non son, nun sentido histórico, libres en absoluto, senón debedoras de todo o curso da historia pasada…”

unha afirmación que lle serve para descubrir como se chegou a manter a posición das letras nos teclados QWERTY. Esta afirmación xeneralista permítelle a Paul A. David marcar o punto de partida para o seu estudo, en cambio Heilbroner atopa o seu sentido circunstancial no momento histórico, tal como afirma cando acaba o seu artigo. Refírese tamén Robert L. Heilbroner á máquina de escribir cando comenta que hai que vixiar en asignar unha eficacia causal exclusiva á presenza visible de maquinaria ou de pasar por alto a influencia invisible doutros factores, e pon por exemplo a Gilfillan4 (1952) que afirma que

“os enxeñeiros cometeron algúns erros garrafales como dicir que a máquina de escribir levou ás mulleres para traballar en oficinas e que a máquina tipográfica fixo posible o gran diario moderno, esquecendo que en Xapón hai mulleres que traballan en oficinas e en grandes diarios sen axudas de máquinas.”

R. L. Heilbroner explica que as máquinas son en parte o motor da historia ao influír directamente no drama humano e propón atopar a forma de sistematizar esta relación. Opina que a simultaneidade da invención (que un mesmo invento apareza en contornas de desenvolvemento diferentes) pode xustificar a idea de que o proceso de descubrimento teña unha fronteira perfectamente definida do saber, que supera a da sorpresa e réxese segundo unha evolución técnica secuencial e determinada no canto de aleatoria. Entende que o avance debe ser coherente coa tecnoloxía da súa época, coas institucións tecnolóxicas e con outras características da sociedade na que se desenvolve. Deste xeito parece ser que as forzas sociais descartan todo o concepto de determinismo técnico, descartando así o concepto de determinismo tecnolóxico por falso. A tecnoloxía non só inflúe na sociedade, senón que tamén é influída por ela. Desde este punto de partida recoñece que aínda non comprendemos os factores culturais que levaron á tecnoloxía -desde o 1700- a ter un papel tan importante para a historia.

Heilbroner valora a ausencia de saltos tecnolóxicos, recoñece que todos os inventos e innovacións supoñen un paso adiante respecto ao momento de partida precedente. Avances estes que teñen aparencia de ser esencialmente acumulativos, de forma uniforme e continuada, sen descontinuidades, evolutivos, do mesmo xeito que a natureza. En cambio, Paul A. David comeza o seu artigo dicindo que é imposible recoñecer a lóxica (ou ilóxica) do mundo que nos rodea sen entender como se chegou ata a situación actual, pero entende que unha secuencia aleatoria de cambios económicos pode ter unha gran influencia sobre os resultados, cualificándoos de procesos estatisticamente aleatorios, ergódicos. Deste xeito, ao principio do artigo xa prevé que os “accidentes históricos” non se poden ignorar nin illar, entende que se debe asumir o carácter esencialmente histórico dun proceso que é dinámico. Robert L. Heilbroner cre que o determinismo tecnolóxico é un problema dun determinado momento histórico, o que vive, situado entre o alto capitalismo e o baixo socialismo, onde a sociedade atopouse coas forzas que lle levaron aos cambios técnicos sen as ferramentas sociais suficientes para o seu control e de orientación para esta tecnoloxía. Un impás que considera de asimilación do cambio tecnolóxico que máis adiante Paul A. David comproba que non ten fin. Robert L. Heilbroner ten unha mirada de presente co propósito de atopar o fío condutor do determinismo tecnolóxico, aínda que a evolución do muíño sexa unha referencia sobre un fío histórico. En cambio, Paul A. David propón unha mirada detallada cara atrás sobre un feito moi concreto para entender o presente e reflectir así a súa visión do determinismo tecnolóxico.

O artigo de Robert L. Heilbroner determina que a tecnoloxía segue unha secuencia fixa dunha forma autónoma, como cando di

“non se pode pasar da era do muíño a vapor sen pasar antes na era do muíño manual”,

pero denota que o determinismo é compatible co recoñecemento de que os avances tecnolóxicos son sensibles aos rumbos sociais. Uns rumbos da historia reflectidos no relato de Paul A. David sobre como o invento de Christopher Lathan Sholes da máquina de escribir QWERTY chega a dominar nos nosos teclados. Un sistema que non deixou ningunha oportunidade ao teclado DSK a pesar de gañar en velocidade de escritura, ou doutros sistemas técnicos e de distribución de teclados máis sensatos, que no artigo vai detallando. David descarta este triunfo por un comportamento caprichoso e irracional de persoas que queren manter unha tradición tecnolóxica anticuada, ou por unha conspiración do oligopolio dos fabricantes de máquinas, ou polas interferencias políticas nun “mercado libre”, ou talvez do sistema educativo. Un punto crave para o seu triunfo foron o esforzo en investigación con diñeiro do fabricante de armas Eliphalet Remington. Un campo, o armamentístico, que Heilbroner tamén recoñece como de influencia no desenvolvemento tecnolóxico. Considera que o desenvolvemento da tecnoloxía de produción dependerá no futuro, do mesmo xeito que no pasado, das limitacións do saber e da capacidade predicible que determina o proceso histórico que pode chegar a permitir que un produto convértase en “universal”, como é o caso do teclado QWERTY cara a 1905 sen que sexa nin “ideal”.

R. L. Heilbroner argumenta que o progreso tecnolóxico é, en si mesmo, unha actividade social. A propia actividade da invención e a innovación son atributos dalgunhas sociedades (aínda que non todas as sociedades teñen este interese). A evolución da tecnoloxía nalgúns campos (guerra, agricultura, industria, etc.) depende das recompensas que ofrece a sociedade, é dicir, dunha determinada política social que faga compatible o cambio tecnolóxico coas condicións sociais existentes. Neste sentido a máquina de escribir, que investiga Paul A. David, entrou no seu período decisivo de implantación cando comezou a formar parte do sistema produtivo a gran escala, a adquirir unha maior complexidade técnica, e a incorporar aos mecanógrafos e a súa formación coa aparición da mecanografía “ao tacto”. Esta mecanografía permitía a interdependencia técnica entre o teclado (hardware) co soporte lóxico da memorización das teclas (software) que representaba a formación previa necesaria nun teclado específico. A economía de escala necesaria relacionada coa masa crítica formada que coñecía un mesmo teclado evitaba a súa formación por parte das empresas, e así se chegaba á case irreversibilidad dos investimentos para o aproveitamento desta formación, reducindo custos e levando á estandarización de facto. Así levaba esta tecnoloxía a un punto de non retorno debido ao custo que podería supoñer a súa substitución. Podemos comprobar que a historia está facilmente determinada por unha secuencia particular de eleccións, onde factores efémeros e esencialmente aleatorios teñen capacidade para exercer un importante nivel de influencia.

Paul A. David intúe que a elección dunha tecnoloxía desde unha perspectiva inmediata ou de futuro afecta o resultado do seu desenvolvemento e da súa implantación, así quedaría fortemente influenciada polas perspectivas creadas previamente, e con elas as externalidades que unha tecnoloxía é capaz de crear e a adaptación destas máquinas aos hábitos dos seus usuarios e non ao contrario. Pero Robert L. Heilbroner valora o carácter previsible baixo unha historia “estruturada” da tecnoloxía sen excluír as sorpresas. A redución das limitacións da tecnoloxía vai ligada ao coñecemento científico (electricidade, química, aeronáutica, electrónica, nuclear e espacial), pero tamén inflúe a competencia material da época, a capacidade dunha industria para adaptarse aos cambios, e a súa cualificación e especialización. Considera que o feito de que a tecnoloxía produtiva siga unha progresión máis ou menos ordenada, é suficientemente lóxico para xustificar unha maior investigación empírica.

Paul A. David apunta o elemento do márketing da tecnoloxía cando recalca que se cambiou a R de posición para poder vender mellor as máquinas cando os vendedores escribían “ TYPE WRITER” para demostrar a súa velocidade de escritura. Robert L. Heilbroner tamén fala do papel importante e inevitable do deseño da tecnoloxía, que relaciona co nivel de estudos da man de obra e o seu prezo relativo. Di que a máquina reflicte e moldea as relacións sociais existentes, tal como chama William James “determinismo brando” en referencia á influencia da máquina nas relacións sociais e nunha visión do futuro que só pode prever o carácter sociolóxico que virá, pero non os atributos políticos desta sociedade.

Do mesmo xeito Robert L. Heilbroner fai fincapé no papel central da economía como mecanismo mediador para que os cambios tecnolóxicos inflúan na organización da orde social e acabar recoñecendo que os factores sociais, políticos e culturais poden anular completamente a relación determinista. Volve recorrer a Karl Marx ( (1846) en A ideoloxía alemá5 na idea de que

ao adquirir novas forzas produtivas, os homes cambian o seu modo de produción, e ao cambiar leste, cambian a súa forma de vivir, cambian todas as súas relacións sociais”.

A tecnoloxía dunha sociedade impón unha determinada pauta de relacións sociais nunha sociedade segundo dous tipos de influencias: a composición da man de obra, na que unha determinada tecnoloxía necesita unha determinada man de obra (como lle ocorre á evolución do muíño), e a organización xerárquica do traballo. A man de obra necesita supervisión, ordes e coordinación, ademais da relación home-mestre á de home-supervisor, ou a actual. A máis complexidade do proceso de produción son necesarios máis sistemas de control internos. É difícil saber en que grao unha infraestrutura tecnolóxica é responsable dalgunhas das características sociolóxicas da sociedade, como ocorre coa tecnoloxía que inflúe na calidade existencial da vida, pero considera que os fenómenos sociais son similares tanto en Rusia6 como en América.

Paul A. David acaba o artigo recoñecendo como resulta de intrigante o caso de éxito do teclado QWERTY e relaciónao coa estandarización dun produto cando o mercado aínda era inmaturo e con algunhas externalidades que interferiron para facer triunfar un sistema erróneo. Este triunfo, ao facer unha mirada retrospectiva na historia non é do todo excepcional. Este feito fai que Paul A. David enriqueza a súa exploración cun estudo sistemático dos procesos dinámicos da historia da economía para a comprensión do determinismo tecnolóxico. Pola súa banda, Robert L. Heilbroner cre importante ter en conta a aceleración do cambio técnico que levará a un maior control e organización, xunto a uns cambios políticos, sociais e existenciais que non sabe prever, considerando que o determinismo tecnolóxico seguirá sendo importante, cun grao de control político maior que o existente no momento de escribir o artigo.

Marc Chalamanch · Arquitecto
Barcelona. Febreiro 2019

Notas:

Heilbroner, Robert.L., 1967. “Do Machines make history?”. The Johns Hopkins University Press and the Society for the History of Technology.  Vol. 8, No. 3 pp. 335-345

Marx, Karl, 1847. “Miseria de la filosofía”.

David, Paul. A., 1985. “Clio and the Economics of QWERTY”. The American Economic Review. Vol 75, No 2, Papers and Proceedings of the Ninety-Seventh Annual Meeting of the American Economic Association (May), páx. 332-337. 

Gilfillan, S.C., 1952. “Social Implications of Technological Advance”, Cuwent Sociology, 1, páx. 197

Marx, Karl e Engels, Friedrich, 1846. “The German Ideology”, Londres, 1942, páx. 18.

Tolstoi, Liev N., 1869. “Guerra e Paz”, Libro IX, Capítulo 1.

Marc Chalamanch

Es co-fundador del estudio de arquitectura y urbanismo ARCHIKUBIK Arquitecto y Urbanista licenciado por la ETSA de Barcelona, Universitat Politècnica de Catalunya. Máster universitario «Sociedad de la Información y el Conocimiento» en la UOC (Universidad Abierta de Catalunya).

Su investigación académica, apoyada en su experiencia profesional, va dirigida al análisis de la transformación de la ciudad con sus actores, problemáticas y retos en la Sociedad Red.

 
follow me

Arquivado en: faro, Marc Chalamanch

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,