Illas, deserto, montaña. Arquitectura grao cero | Josep Lluís Mateo

5 (100%) 1 vote

A fascinación que provocan os lugares afastados, no límite da existencia humana, lugares onde quizais sexa mellor pasar que quedar, ou onde permanecer sempre vaia xunto cunha vaga sensación de ameaza (condición, desde o romanticismo, na base da experiencia estética).

A illa como lugar pechado, finito, co endemismo como posibilidade. A illa como lugar do omnipresente límite horizontal.

O deserto, ao contrario, preséntase sen límites: indefinido e infinito. Só poderá ser poboado desde o movemento, o nomadismo é condición necesaria da supervivencia.

A montaña como experiencia de límite vertical; como intento de voar, a síndrome de Ícaro co seu posible final.

Nestes casos o refuxio alcanza a súa expresión primixenia.

A arquitectura –esta prótese necesaria ás veces para a supervivencia– preséntase na súa condición inicial. Como grao cero.

Islas
Illas

ILLAS.

“Soñar con illas, xa sexa con angustia ou con alegría, é soñar con separarse, con estar separado, máis aló dos continentes, soñar con estar só e perdido, ou ben é soñar que se retorna ao principio, que se volve a empezar, que se recrea. […] A illa tamén é a orixe, a orixe radical e absoluta”.

Gilles Deleuze en “Causas e  razóns das illas desertas”.1

Illas, espazos finitos, pechados: o límite como condición e presenza, como momento unificador. Pequenos mundos ampliados eventualmente pola súa repetición: o arquipélago, ás veces metáfora arquitectónica.

Dous temas expoñen tradicionalmente as illas:

Un, a prioridade da natureza como argumento. Sobre o horizonte continuo do mar a figura desprégase con toda a retórica da paisaxe: montañas, rocas, árbores, vexetación… estes serán os materiais que constrúen a imaxe.

Dous, a presenza humana na súa actividade construtora, ata non fai moito limitada polas posibilidades (escasas) e polas imposibilidades (grandes). Exemplos de astucia e simbiose co medio.

Versións do vernáculo. No pasado.

Agora hai que engadir a transformación producida polo turismo e a modernidade. Cosmopolitismo fronte endemismo.

Desierto
Deserto

DESERTO.

“Nunha paisaxe onde oficialmente nada existe (doutra forma non sería “deserto”) absolutamente todo se volve pensable e, en consecuencia, pode ocorrer”.

Reyner Banham en Scenes in America Deserta 2

Poñer en relación coa arquitectura o deserto, supón imaxinar fronte ao obxecto o seu antagonista, o grao cero de exterior: infinito, extremo, móbil, inabarcable.

Tamén supón lembrar o que a arquitectura ten de protección, de interior, de oposición á natureza.

Tamén que a arquitectura nas súas orixes obrigaba a utilizar radicalmente os recursos a disposición: un pau e unhas teas (que podemos trasladar, no deserto pásase, non se está), unhas pedras atopadas, un barro labrado.

Iniciando a nosa travesía en TRANSFER, o deserto era unha boa metáfora para empezar a recoñecer ideas, lugares e arquitecturas necesarias.

Instrumentos de supervivencia.

Montaña
Montaña

MONTAÑA.

As montañas como lugar aparte, especial. Distante.

Como lugar inhóspito e duro, onde a arquitectura insiste na protección e o illamento, unha das cuestións na base da nosa actividade.

Tamén as montañas, algunha montaña, en todas as culturas, tiñan condicións sacras, contacto directo coa divindade, a montaña máxica. (Penso en Montserrat, en Tindaia, en Wayna Pichu e en tantos outros lugares onde a arquitectura acompaña construíndo espazos rituais, sacramentales).

A montaña como outra situación de límite, como momento final entre terra e aire, en certa forma simétrica á illa, interacción de terra e auga. As arquitecturas que aquí atopamos intensamente tamén viven a relación entre tradición e o presente, entre o endemismo e o cosmopolitanismo.

A montaña como accidente topográfico, como inclinación, onde nós debemos, obrigatoriamente, introducir o plano, a superficie horizontal. A tensión entre a verticalidad ascendente da terra, e a necesidade de construír a horizontal, o noso hábitat.

Transfer propuxo un percorrido sobre condicións extremas da arquitectura: Deserto, Illa, Montaña. É unha idea extrema e, probablemente, esencialista. A partir de aquí, moverémonos desde os límites cara ao centro, tentaremos abandonar as marxes para achegarnos ao núcleo.

Propuesta de E. Chillida, para la intervención en Tindaya, la antigua montaña sagrada de los Guanches (primitivos habitantes) en la isla de Fuerteventura. Islas Canarias, Spain 1985.
Proposta de E. Chillida, para a intervención en Tindaya, a antiga montaña sacra dos Guanches (primitivos habitantes) na illa de Forteventura. Illas Canarias, España 1985.

Josep Lluís Mateo. Doutor arquitecto
Barcelona, xullo 2018

Notas:

1 Deleuze, Gilles. “Causas e  razóns das illas desertas” en “L’île déserte et autres textes”, Ed. De Minuit 2002.

2 Banham, Reyner. Scenes in America Deserta. MIT Press; Edición: New edition.

Arquivado en: artigos, Josep Lluís Mateo

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,